BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINING KONGNITIV JARAYONLARINING PSIXOLOGIK TASNIFI (DIQQAT MISOLIDA)

162

BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINING KONGNITIV JARAYONLARINING

PSIXOLOGIK TASNIFI (DIQQAT MISOLIDA)

Komiljonova Gullola

Chirchiq davlat pedagogika universiteti talabasi

Teli: 998997748283

Ilmiy maslahatchi:

Turakulov B.N.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14729106

Annotatsiya:

Ushbu maqola shaxs taraqqiyotida bolaning psixik rivojlanishida muhim

ahamiyat kasb etadi. Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining dars mashgʻulotlarini oʻzlashtirishida
diqqatning har tomonlama oʻrganilishi oʻtilyotgan mavzularning mazmun mohiyatini keng
koʻlamli oʻrganishga qaratilgan.

Kalit soʻzlar:

Bilish jarayonlari kongnitiv jarayonlar ananiyev jarayonlar, diqqat turlari,

diqqatning xususiyatlari, ixtiyoriy diqqat, ixtiyorsiz diqqat, ixtiyoriy va ixtiyorsizdan keyingi
diqqat.

Kirish

Bugungi kunda ta'lim tizimidagi islohotlar nechogʻlik muhim ekanligi jamiyat oldidagi eng

ustuvor vazifalardan biri sanaladi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi ta'lim toʻgʻrisidagi qonun
jamiyat a'zolarining taʼlim muhitida tahsil oluvchi kelajak avlodning har tomonlama yetuk
intelektual salohiyatiga ega boʻlishi davlatning rivojlanishida asosiyustuvor masala deb qaraladi.

Kongnitiv psixologiya inson aql idroki va ruhiy jarayonlarining o'rganilishiga qaratilgan

ilmiy sohaga kiradi. Bu soha bilish jarayonlarini xususan diqqatni, xotirani, oʻrganishni va
idrokni chuqur tahlil qilishni maqsad qiladi. Diqqat, bilish jarayonlarining asosiy tarkibiy
qismlaridan biri boʻlib, insonning aqliy faoliyatini va harakatlarini boshqarishda muhim rol
oʻynaydi. Shu sababli diqqatning jihatlari, uning turlari va xususiyatlari psixologiyaning ajralmas
mavzusi boʻlib qoladi.

Asosiy qism

.

Bilish jarayonlari -insonni tashqi va ichki dunyosidan ma'lumotlarni qabul qilish va ular

asosida qarorlar qabul qilish jarayonlaridan iborat.

Kongnitiv jarayonlar insonning oʻrganish va muloqot qilish tarzini shakllntiradi
Bilish jarayonlari turlari:
Idrok-insonning sezgi organlari orqali atrof-muhitdagi obyektlarni va hodisalarni qabul

qilish va ularga mazmun berish jarayonidir.

Idrok bir vaqtning oʻzida bir nechta sezgi organlari orqali amalga oshiriladi va ular oʻzaro

uygʻunlashgan holda ishlaydi. Xususiyalari:Idrok-faqat obyaktlarning shakli yoki rangi haqida
emas balki ular orasidagi bogʻliqlik haqida ham ma'lumot beradi. Idrok jarayoni tajliba va
bilishga bogʼliq.

Diqqat -insonnig malum bir obyektga yoki vazifaga ongli ravishda yoki ixtiyorsiz ravishda

etibor qaratishi. Bu kongnitiv jarayonning asosiy qismi boʻlib, boshqa bilish jarayonlarini
boshqaradi.

Ixtiyorsiz diqqat-bu insonning ongli ravishda boshqarilmaydigan va tashqi stimullar

taʼsirida yuzaga keladigan diqqatdir. Bu jarayonlar koʻpincha kutilmagan yoki qiziqarli boʻlgan
stimullar bilan bogʻliq holda roʻy beradi.

Xususiyatlari: tashqi muhitdagi kutilmagan oʻzgaroshlar (masalan qattiq ovoz yorqin nur)

tasirida yuzaga keladi.

163

Insonning ichki qiziqishi va ehtiyojlariga asoslanadi (masalan och odam ovqatni koʻrib

diqqatini unga qaratadi).Inson buni boshqara olmaydi yoki ongli ravishda bu diqqatni
tanlamaydi.

Ixtiyorsiz diqqat-insonning tashqi muhitdagi oʻzgarishlarga tez javob berish qobilyatini

taminlaydi. Bu biologik jihatdan himoya mexanizmi sifatida rivojlangan.

Ixtiyoriy diqqat insonning maqsadli faoliyati bilan bogʻliq boʻlib, u ongli ravishda

boshqariladi. Bu diqqat turi koʻpincha, ichki motivatsiya, maqsad va harakat rejasi asosida
shakllanadi.

Xususiyatlari:
Ongli ravish boshqariladi va maʼlum bir maqsadni amalga oshirishga qaratilgan.
Iroda kuchni talab qiladi chunki odam oʻzini tashqi chalgʻituvchi omillardan cheklashga

harakat qiladi.

Faoliyat davomida davomiyligi oshib boradi, yosh oʻtgani sari rivojlanadi,
1. Ixtiyoriy diqqat uchun:Reja tuzish,faoliyat uchun aniq maqsadlar qoʻyish, mashqlar

konsentratsiyasini oshirishga yordam beradigan mashqlarni bajarish (yoga yoki meditatsiya).

Motivatsiya: faoliuatning foydaliligini tushunib ichki qiziqishni kuchaytirish.
2. Ixtiyorsiz diqqat uchun: tashqi muhitni nazorat qilish (masalan, chalgʻituvchi omillarni

kamaytirish).

1. Konsentratsoya - diqqatning bir nuqtaga toʻplanishi. Inson bir vaqtning oʻzida bir nechta

faoliyatni bajarishga qodir emas,shuning uchun diqqatni maqsadga yoʻnaltirishimiz mumkin.

2. Samaradorlik- diqqatning samarali ishlash qobiliyati.
3. Yengillik va uzoq davom etish va turli vaqt mobaynia samarali psixolohik barqarorlik

boʻlishi kerak.

4. Qisqa muddatli va uzoq muddatli diqqatning turli muddatlarda faoliyat koʻrsatishi. Baʼzi

vazifalar qisqa muddatli qisqa muddatli diqqatni talab qilsa, boshqalar uzoq muddatli etibor va
konsentratsoyani talab qiladi.

Lev Vygotsky: diqqat va boshqa kongnitiv jarayonlarni ijtimoiy konteksda oʻrganishni

qoʻlladi.U

diqqatning

oʻzgaruvchan

va

ijtimoiy

madaniyatga

bogʻliq

boʻlishini

takidladi.Vygotskiyning tadqiqotlari bolalar oʻqitish jarayonida diqqatni boshqarishning
ahamiyatini koʻrsatadi.

Abdurahmonov.R. oʻzbekistonlik olim diqqatning yoshlar oʻrtasidagi rivojlanishini

oʻrgandi.Uning tadqiqotlari yoshlarni diqqatini oʻstirish va oʻquv samaradorligini oshirish uchun
turli pedagogik yondashuvlarni taklif qildi.

Xulosa

Diqqat kongnitiv jarayonlaning muhim qismi sifatida insonning oʻrganish va faoliyatini

boshqarishda asosiy roʻl oʻynaydi. Ixtiyoriy va ixtiyorsiz diqqatning xususoyatlarini
tushunish,oʻquvchilarning diqqatini boshqarish va talim jarayonida saaradorlikni oshirishda
muhimdir.

Olimning tadqiqotlari diqqatning yoshlar oʻrtasida oʻrganiloshi va uning pedagogik

yondashuvlarga tasiri haqida qimmatli malumtlar berdi.

Piaget Vygotsky va oʻzbek olimlarining ishlarida diqqatning ijtimoiy va individal

rivojanishidagi oʻzgarishlar oʻrganilgan. Ularni ishlaridan olingan natijalar, oʻquvchilar uchun
samarali talimni tashkil etish va diqqatni boshqarish uchun muhim qadamdir.

164

References:

1.

Vygotskey L.S. "Bolalar psixolohiyasi asoslari"

2.

"Diqqat va idrokning rivojlanishi" Jabborov. O.

3.

Аbdurasulov J., & Pardabayeva , M. (2024). MUSOBAQADAN OLDIN SPORTCHILARNI

PSIXOLOGIK TAYYORLASH. Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры,
4(6 Part 2), 73–76. извлечено от

https://inacademy.uz/index.php/ejsspc/article/view/34717

4.

Burieva, K. E., & Kamilova, Z. A. (2022). The psychology of adolescence. Scientific progress,

3(4), 923-929.
5.

Eshnayev Nortoji Jumayevich, & Madgapilova Nargiza Talipjanovna. (2023).

CHARACTERISTICS OF IMPLEMENTING THE CLUSTER APPROACH IN THE EDUCATIONAL
SYSTEM.

International

Journal

of

Pedagogics,

3(02),

44–47.

https://doi.org/10.37547/ijp/Volume03Issue02-09

6.

Sh.Umarova 2024. Psychological Features Of Workers And Factors Affecting

Them.

Pedagogical Cluster-Journal of Pedagogical Developments

. 2, 9 (Sep. 2024), 52–63.

7.

X.Raximova 2024. Current Role And Requirements Of Digital Pedagogy.

Pedagogical

Cluster-Journal of Pedagogical Developments

. 2, 9 (Sep. 2024), 38–51.

8.

2024. Psychological Features Of Workers And Factors Affecting Them.

Pedagogical Cluster-

Journal of Pedagogical Developments

. 2, 9 (Sep. 2024), 52–63.

9.

2024. Current Role And Requirements Of Digital Pedagogy.

Pedagogical Cluster-Journal of

Pedagogical Developments

. 2, 9 (Sep. 2024), 38–51.

10.

Абдурасулов, Ж. (2022). ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИНФОРМАЦИОННЫХТЕХНОЛОГИЙ В

УСВОЕНИИ УРОКОВ ИСТОРИИ.
11.

Abduqodirova, D., & Abdurasulov, J. (2025). YOSHLARDA HARBIY-VATANPARVARLIK

TUYG‘USINI TAKOMILLASHTIRISHNING PSIXOLOGIK HUSUSIYATLARI. Педагогика и
психология в современном мире: теоретические и практические исследования, 4(1), 50–
53. извлечено от

https://in-academy.uz/index.php/zdpp/article/view/42882

12.

Жўраев , Ш. ., & Абдурасулов , Ж. (2024). ҲАРБИЙ ЖАМОАДАГИ ИЖТИМОИЙ ФИКР.

Журнал академических исследований нового Узбекистана, 1(2), 97–103. извлечено от

https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/view/28151

13.

Mirzaeva, S. R. (2021). Talaba valeologik ongining psixologik himoya mexanizmlari bilan

determinantlashuvi. Science and Education, 2(Special Issue 1), 133-143.
14.

Rustamovna, M. S. (2020). Psychological features of attitudes of students to their own

health in conflict situations. journal of critical reviews (No. 17, pp. 3071- 3076). ISSN-2394-5125
VOL 7.
15.

Tursunboyev, S. (2023). Boshlang ‘ich ta’limda dezadaptatsiyaning psixologik xususiyatlari.

Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры, 3(11), 142-145.
16.

Baxtiyarovich, T. S., & Mirzaeva, S. R. (2023). Dezadaptation of elementary students.

Horizon: Journal of Humanity and Artificial Intelligence, 2(4), 173-175.