7
PSIXOLOGIYADA SHAXS O‘Z SALOHIYATINI RO‘YOBGA CHIQARISH
MASALASINI ILMIY TALQINI
Alimova Yayra Hotamovna
Qo‘qon davlat pedagogika instituti mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14921383
Ma’lumki, “O‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish” atamasi birinchi marta 1902 yilda
“Falsafa va psixologiya lug‘ati”da qo‘llanilgan. Ko‘pincha “o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish”
tushunchasi “o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish” deb talqin qilinadi [3]. Shaxsning o‘z
salohiyatini ro‘yobga chiqarish masalasi alohida va ehtiyotkorlik bilan ko‘rib chiqila boshlandi,
shu bilan birga turli fanlar uchun muammoli bo‘lib qolmoqda.
XX asr o‘rtalarida insonning mohiyati va salohiyati haqidagi savollar bilan gumanistik
(K.Goldshteyn, K.Rodgers, E.Fromm, A.Maslou) va ekzistensial psixologiya (J. Byugental, R. May, E.
Shostrom, G.Ollport) ning yetakchi olimlari tomonidan tadqiq qilingan. Ular o‘z salohiyatini
ro‘yobga chiqarish istagi tug‘ma, vaqt o‘tishi bilan namoyon bo‘ladigan, shaxsga xos bo‘lgan
imkoniyatlarni ochish deb hisoblashgan. Gumanistik yo‘nalish vakillari K. Yungning o‘z
salohiyatini ro‘yobga chiqarish ikki bosqichda davom etishini ta’kidlagan g‘oyalarini davom
ettirdilar. Hayotning birinchi yarmida inson o‘z shaxsini yaratib, jamiyatdan ajralib chiqishga
harakat qiladi. Ikkinchisida u yana jamiyat bilan birlashadi va uning bir qismiga aylanadi. U o‘z
imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishning yakuniy maqsadi ruhiy tajribani bilishdir, deb taxmin qildi
[8]. Chet el psixologiyasida o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish haqidagi ko‘plab tushunchalari
A.Adler o‘zini g‘oyalarida davom ettiradi. Shunga muvofiq u o‘z asarlarida “mukammallikka
intilish” va “o‘zini o‘zi mukammallashtirishga intilishi” tushunchalarini bir-birining o‘rnida
qo‘llashga harakat qilishadi. Mukammallikka intilish, A.Adlerning fikricha, tug‘ma bo‘lib, insonga
butun umri davomida hamroh bo‘lib, o‘zini namoyon qilish va o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish
istagini shakllantiradi.
Shu o‘rindan ta’kidlash kerakki, inson jamiyatdan ajralmas bo‘lganidek, o‘z imkoniyatlarini
ro‘yobga chiqarish ham individual emas. Shuning uchun u faqat inson o‘z salohiyatini ro‘yobga
chiqaradigan guruhda amalga oshirilishi mumkin. Tadqiqotchining ta’kidlashicha, insonning o‘z
salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun o‘z harakatlarini amalga oshirishi va rejalashtirishi mumkin.
A.Adler inson o‘z shaxsini yaratuvchisi, o‘z oldiga maqsad qo‘ygan va unga erishish yo‘llarini
yaratuvchi, ijodiy salohiyatdan foydalangan holda ekanligini ta’kidlagan [1]. K.Rojers o‘z
salohiyatini ro‘yobga chiqarishni tug‘ma sifat emas, balki o‘zini o‘zi mukammallashtirishning
asosiy motivi sifatida tushuntirdi. Shuningdek, u o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish faqat “Men” va
“Men-konsepsiya” ni ishlab chiqqanlarga bo‘ysunishini ta’kidladi. Bu tushunchalar K.Rojers
nazariyasida asosiy bo‘lib, o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish va boshqa odamlar bilan
munosabatlardan iborat tasvirlar sifatida tavsiflanadi. Shuningdek, “Men-konsepsiya”, “Men-
ideal”- inson qanday bo‘lishni xohlashi va “Men-real” - insonning o‘zi haqidagi g‘oyalariga
asoslanadi. Insonning “Men”i hayot davomida o‘zgarib turadi, lekin har doim yaxlit holda qoladi,
shu munosabat bilan insonning o‘zi haqidagi g‘oyasi doimiy bo‘lib qoladi. K.Rojers
konsepsiyasidagi eng muhimi: “...o‘z tajribasini kuzatish va baholash orqali inson o‘z salohiyatini
ro‘yobga chiqarishga doimiy ehtiyojni boshdan kechirgan holda o‘zini o‘zi o‘rganadi” degan
pozisiyadir. Bu ehtiyojni K. Rojers o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish deb ataydi [5]. A.Maslou o‘z
salohiyatini ro‘yobga chiqarish inson ehtiyojlarining eng yuqori darajada ekanligini ta’kidlaydi.
Uning fikriga ko‘ra, “... o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish - bu o‘z imkoniyatlarini amalga oshirish
8
yoki da’vat qilish, taqdirni yanada to‘liqroq bilish va ... o‘zini qabul qilish kabi “potensial
imkoniyatlar, qobiliyat va iste’dodlarni doimiy ravishda amalga oshirib, asl tabiat, shaxsning
birligi, integratsiyasi yoki ichki sinergiyasiga tinimsiz intilish sifatida” [4] ko‘rsatiladi. A.Maslou
o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish insonning o‘zi xohlagan narsaga aylanish istagi ekanligini
ta’kidladi. Bu darajaga yetgan inson bor salohiyatini to‘liq ishga sola oladi. Biroq, o‘z salohiyatini
ro‘yobga chiqarishga odamning o‘zi to‘sqinlik qilishi mumkin, chunki u o‘z imkoniyatlari haqida
o‘ylamaydi va o‘zini amalga oshirishga intilmaydi. Bu muvaffaqiyat qo‘rquvi bilan izohlanadi, bu
insonning o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish tomon harakatini murakkablashtiradi. E.Fromm o‘z
salohiyatini ro‘yobga chiqarish majburiy atributi sifatida mahsuldor o‘zini o‘zi anglash - shaxsning
o‘z salohiyatining eng yuqori cho‘qqisiga erishish harakati deb ataladi. Tadqiqotchining
ta’kidlashicha: “... o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish hayotiy zarurat - ruhiy holat - doimiy va uning
asosida o‘zgarmasdir” [6]. Avstriyalik psixiatr va psixolog V.Frankl o‘zi ilgari surgan
logoterapiyaga asoslanib, insonning rivojlanishi tashqi dunyoda mavjud bo‘lgan hayot mazmunini
o‘rganish jarayoni bilan bog‘liqligini ta’kidlaydi. Ma’noning asosini qadriyatlar-insoniyat
tajribasini birlashtirgan semantik tushunchalar tashkil etadi. “... o‘z hayotining ma’nosini anglagan
inson shu orqali o‘zini o‘zi amalga oshiradi; o‘zini o‘zi faollashtirish deb ataladigan narsa faqat
ma’noni amalga oshirishning qo‘shimcha mahsulotidir, deb hisoblaydi V.Frankl [7]. Zamonaviy
psixologiyada o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish muammosi ijtimoiy falsafaning aspektlarida va
uning individual pozisiyalari - ijtimoiy psixologiyada batafsil o‘rganildi. Bu umuman o‘z
imkoniyatini ro‘yobga chiqarish g‘oyasini ishlab chiqishga imkon berdi. Shunday qilib, I.D.
Yegorichevaning ta’kidlashicha, mualliflarning aksariyati o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish
muammosi insonning o‘zini o‘zi anglashi bilan aloqadorligi, o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish
shaxsning muhim kuchlarini aniqlash bilan bog‘liqligi bilan ajralib turadi.
D.A.Leontyev shaxsning o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarishni o‘rganish muammosining
uchta darajasini ajratadi:
- umumiy falsafiy - shaxsning mohiyati, o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish jarayonining
mazmuni masalalarini hal qilish darajasi;
- sosiologik - muayyan ijtimoiy-madaniy muhitda shaxsning o‘z salohiyatini ro‘yobga
chiqarish yo‘llari va usullarini ko‘rib chiqish;
- psixologik - shaxsning o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarishga imkon beradigan shaxsiy
fazilatlarni va muayyan tashqi sharoitlarni tahlil qiladi.
Ushbu yondashuv psixologik daraja eng katta ahamiyatga ega. D.A. Leontyevning so‘zlariga
ko‘ra, insonning o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish istagi uning mavjudligi abadiy emasligini
anglashni to‘liq shakllantiradi. Shu sababli, o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish faqat o‘zaro bog‘liq
ehtiyojlar va madaniyat va jamiyatga ijtimoiy hissa qo‘shadigan shaxs bo‘lish qobiliyati asosida
amalga oshirilishi mumkin. O‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish ko‘rsatkichi jamiyat uchun muhim
bo‘lgan faoliyat natijasidir.
E.I. Goryacheva o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish jarayonini potensial qobiliyatlarning
mazmunli va jarayonli tarkibiy qismlarni o‘z ichiga olgan haqiqiy qobiliyatlarga o‘tishi sifatida
tavsiflaydi. Mazmuniy jihat shaxsning muayyan qobiliyatlarini, ushbu qobiliyatlarni amalga
oshiradigan jarayonli - harakatlarni tavsiflaydi.
L.A. Korostileva o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish haqida mustaqil harakatlar, yaqin va
uzoq atrof-muhit hamda butun dunyo bilan hamkorlik qilish orqali “Men” ni rivojlantirish
imkoniyatlarini amalga oshirish sifatida bayon qiladi.
9
E.V.Galajinskiyning ta’kidlashicha, o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish hayot
strategiyasini tanlash bilan bog‘liq bo‘lgan integratsiya omilidir. Ijodiy o‘zini o‘zi ro‘yobga
chiqarish istagi insonning ichki tabiatining ifodasidir [2].
Pedagogik shart-sharoitlarga ta’lim va tarbiya tizimi kiradi, ular o‘z salohiyatini ro‘yobga
chiqarish uchun tizimni tashkil etuvchi asos bo‘lib xizmat qiladi. O‘z salohiyatini ro‘yobga
chiqarishning ajralib turadigan shakllari orasida tashqi tomondan shaxs o‘zini kasb, ijodkorlik,
sport, san’at, o‘qish, siyosiy va ijtimoiy faoliyat va boshqa shu kabi hayotiy sohalarda namoyon
etishga qaratilgan. Shaxsning ichki yo‘nalganligi jismoniy, intellektual, estetik, axloqiy va ma’naviy
jihatlarida o‘zini o‘zi mukammallashtirishga qaratilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Адлер, А. Индивидуальная психология [Текст] / А. Адлер // История зарубежной
психологии / ред. П.Я. Гальперин, А.Н. Ждан. – М.: Изд-во МГУ, 1986. – С. 131–140
2.
Галажинский, Э.В. Системная детерминация самореализации личности [Текст] /Э.В.
Галажинский // Дисс. … доктора психол. наук. – Томск, 2012. – 320с.
3.
Кудинов, С.И. Психодиагностика личности [Текст] / С.И. Кудинов // Издательство
Тольяттинского государственного университета, 2012. – 269 с.
4.
Олпорт, Г. Становление личности: Избр. труды [Текст]/ Г. Олпорт; Под общ. ред. Д.А.
Леонтьева; Пер. с англ. Л.В. Трубицыной, Д.А. Леонтьева. - М.: Смысл, 2002. - 461 с.
5.
Рубинштейн, М.М. Юность: по дневникам и автобиографическим записям [Текст]: /
M.М. Рубинштейн. - М.: Высш. пед. курсы при Моск. высш. техн. училище, 1928. - 275 с.
6.
Фромм, Э. Анатомия человеческой деструктивности [Текст]/ Э. Фромм. – М.:
«Республика», 1994. – 447 с.
7.
Фромм, Э. Человек для себя. Исследование психологических проблем этики / Э.
Фромм; пер. с англ. Л.А. Чернышевой. – Минск: Коллегиум, 1992 . – 253 с.
8.
Brunstein, J.C. Personal goals and subjective well-being / J.C. Brunstein // Journal of
Personality and social psychology. – 1993. – № 65. – P. 1061-1070.
