100
RAQAMLI MEDIAKOMPETENTLIK: ILMIY ASOSLARI, TARKIBIY QISMLARI VA
RIVOJLANISH OMILLARI
Mo’minova Madina Muxiddinovna
Andijon davlat pedagogika instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15147830
Annotatsiya.
Ushbu maqolada raqamli mediakompetentlik tushunchasi media
savodxonlik, media ta’lim, raqamli media va raqamli savodxonlik bilan bog‘liq holda tahlil etiladi.
Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi va media muhitning kengayishi shaxsning media
resurslardan ongli foydalanish, axborotni tahlil qilish va xavfsizlik qoidalariga rioya qilish
qobiliyatini shakllantirishni talab etmoqda. Media savodxonlik va media ta’lim raqamli
mediakompetentlikni rivojlantirishda asosiy vositalardan biri bo‘lib, shaxsning raqamli muhitda
faoliyat yuritish qobiliyatini oshirishga xizmat qiladi. Maqolada ushbu kompetensiyalarning
o‘zaro bog‘liqligi va ta’lim jarayonida ularni rivojlantirish strategiyalari yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
raqamli mediakompetentlik, media savodxonlik, media ta’lim, raqamli
savodxonlik, raqamli media, axborot xavfsizligi, tanqidiy fikrlash, kommunikativ kompetensiya,
texnologik rivojlanish, media madaniyat, axborot muhiti, interaktiv ta’lim, axborot
manipulyatsiyasi, axborot savodxonligi.
Абстрактный.
В
данной
статье
анализируется
концепция
цифровой
медиакомпетентности в контексте медиаграмотности, медиаобразования, цифровых
медиа и цифровой грамотности. Развитие цифровых технологий и расширение
медиасреды требуют формирования у человека умения осознанно использовать
медиаресурсы, анализировать информацию, соблюдать правила безопасности.
Медиаграмотность и медиаобразование являются ключевыми инструментами развития
компетентности в области цифровых медиа, помогая повысить способность человека
функционировать в цифровой среде. В статье рассматриваются взаимосвязи этих
компетенций и стратегии их развития в образовательном процессе.
Ключевые
слова:
цифровая
медиакомпетентность,
медиаграмотность,
медиаобразование, цифровая грамотность, цифровые медиа, информационная
безопасность,
критическое
мышление,
коммуникативная
компетентность,
технологическое развитие, медиакультура, информационная среда, интерактивное
образование, информационное манипулирование, информационная грамотность.
Zamonaviy jamiyatda axborot texnologiyalarining tez rivojlanishi natijasida insonlarning
media mahsulotlar va raqamli resurslar bilan o‘zaro aloqasi ortib bormoqda. Internet, ijtimoiy
tarmoqlar, interaktiv ta’lim vositalari va multimediaviy kontentning keng tarqalishi media
savodxonlik, media ta’lim va raqamli savodxonlik tushunchalarining ahamiyatini oshirdi.
Raqamli mediakompetentlik esa ushbu tushunchalar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, shaxsning
raqamli va media muhitda samarali faoliyat yuritish qobiliyatini ifodalaydi.
Media savodxonlik shaxsning media vositalaridan ongli va tanqidiy foydalanish qobiliyatini
o‘z ichiga oladi [1]. Media ta’lim esa ushbu ko‘nikmalarni shakllantirishga qaratilgan pedagogik
jarayondir [2]. Raqamli savodxonlik esa raqamli texnologiyalarni to‘g‘ri ishlatish va ulardan
samarali foydalanish qobiliyatini anglatadi [3]. Ushbu uch omil raqamli mediakompetentlikni
shakllantirishda asosiy rol o‘ynaydi.
101
Raqamli mediakompetentlikni shakllantirishda quyidagi ilmiy yondashuvlar asosiy ro‘l
o‘ynaydi: Media savodxonlik yondashuvi – shaxsning media mahsulotlarini tahlil qilish, baholash
va ulardan ongli foydalanish qobiliyatiga urg‘u beradi [4]. Kognitiv yondashuv – insonning
axborotni qayta ishlash jarayonlarini o‘rganish va raqamli muhitda axborot bilan ishlash
qobiliyatini shakllantirish [5]. Sotsiokultural yondashuv – media texnologiyalar orqali shaxsning
ijtimoiylashuvi va axborot olish kanallarining shakllanishi [6]. Media ta’lim yondashuvi – ta’lim
tizimida
raqamli
va
media
texnologiyalarni
integratsiyalash
orqali
shaxsning
mediakompetensiyasini rivojlantirish [7]. Media savodxonlik raqamli mediakompetentlikning
asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, shaxsning media vositalaridan to‘g‘ri foydalanish va axborotni
tanqidiy tahlil qilish qobiliyatini shakllantirishga xizmat qiladi [8].
Raqamli mediakompetentlikni shakllantirishda media ta’lim muhim o‘rin tutadi. Media
ta’lim media vositalari orqali axborot olish, uni qayta ishlash va taqdim etish bo‘yicha
ko‘nikmalarni shakllantirish jarayonidir [9]. Media ta’lim jarayonida raqamli mediakompetentlik
quyidagi tarkibiy qismlar asosida rivojlantiriladi: Texnik kompetensiya – media texnologiyalar
va raqamli vositalardan foydalanish qobiliyati. Axborot savodxonligi – ishonchli va noto‘g‘ri
axborotni farqlash, axborot manipulyatsiyasini aniqlash. Kommunikativ kompetensiya – media
va raqamli vositalar orqali samarali muloqot qilish. Tanqidiy fikrlash – media kontentni tahlil
qilish va turli manbalarni solishtirish. Axborot xavfsizligi va maxfiylik – shaxsiy ma’lumotlarni
himoya qilish va xavfsiz internet foydalanish. Ijodiy kompetensiya – raqamli media vositalari
yordamida kontent yaratish.
Raqamli mediakompetentlikning rivojlanishiga bir qancha omillar ta’sir qiladi: Raqamli
savodxonlik darajasi – shaxsning raqamli texnologiyalar bilan ishlash qobiliyati. Ta’lim tizimi –
media savodxonlik va media ta’lim bo‘yicha maxsus kurslar mavjudligi. Axborot muhiti –
jamiyatda media madaniyat va axborot manbalarining sifati. Texnologik rivojlanish – yangi
raqamli texnologiyalar va ularning ta’lim tizimiga integratsiyalashuvi.
Xulosa qilib aytganda, raqamli mediakompetentlik media savodxonlik, media ta’lim va
raqamli savodxonlik bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning kombinatsiyasi shaxsning zamonaviy
axborot muhitida muvaffaqiyatli faoliyat yuritishini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Livingstone, S., & Helsper, E. J. (2007). “Gradations in digital inclusion: Children, young
people, and the digital divide.” New Media & Society.
2.
Buckingham, D. (2003). Media Education: Literacy, Learning, and Contemporary Culture.
Polity Press.
3.
Potter, W. J. (2018). Media Literacy. SAGE Publications.
4.
Jenkins, H. (2009). Confronting the Challenges of Participatory Culture: Media Education
for the 21st Century. MIT Press.
5.
Piaget, J. (1980). The Psychology of Intelligence. Routledge.
6.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Harvard University Press.
7.
Hobbs, R. (2011). Digital and Media Literacy: Connecting Culture and Classroom. Corwin
Press.
102
8.
Buckingham, D. (2019). The Media Education Manifesto. Polity.
9.
Jenkins, H., Ito, M., & boyd, d. (2016). Participatory Culture in a Networked Era. Polity.
