97
MAKTABGACHA YOSHDAGI ESHITISH QOBILIYATI ZAIF BOLALARNING
TA'LIM EHTIYOJLARINI QONDIRISH
Abdullayeva Xavasxon Nosiritdinovna
University of Business and Science nodavlat oliy ta’lim muassasasi
Pedagogika va axborot texnologiyalari fakulteti
Maktabgacha ta’lim yo‘nalishi 23-20 guruh talabasi
Fargʻona viloyati Quva tumani 31-DMTT tarbiyachisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15421278
Annotatsiya:
ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi eshitish qobiliyati zaif bolalarning
ta'limiy ehtiyojlarini qondirish
jarayonlari va ularni tashkil etishga qaratilgan masalalar xaqida
ma’lumot beriladi.
Kalit so‘zlar:
maktabgacha ta’lim,
inklyuziv ta’lim, inklyuziv madaniyat, imkoniyati
cheklangan bolalar, eshitish qobilyati zaif bolalar, rivojlanish, ta’lim.
Аннотация:
В статье представлена информация о процессах и проблемах,
направленных на организацию и удовлетворение образовательных потребностей детей
дошкольного возраста с нарушением слуха.
Ключевые
слова:
дошкольное
образование,
инклюзивное
образование,
инклюзивная культура, дети с ограниченными возможностями, дети с нарушениями
слуха, развитие, образование.
Abstract:
This article provides information on the processes of meeting the educational
needs of preschool children with hearing impairments and issues aimed at organizing them.
Keywords:
preschool education, inclusive education, inclusive culture, children with
disabilities, children with hearing impairments, development, education.
KIRISH
Dunyo mamlakatlarining ta’lim tiziga e’tibor qaratadigan bo’lsak xar bir davlatning
rivojlanishi albatta axolisi, ayniqsa bolalar salomatligi va ta’lim jarayoni bilan bevosita bog‘liqdir.
Makatabgacha ta’lim yoshidagi bolalar va ular orasidagi turli jismoniy va psixologik me’yoriy
buzilishlar alohida oʻrganilishi kerak boʻlgan tarmoqdir. Turli xil omillar, bolalar orasida turli xil
nuqsonlar paydo bo‘lishini keltirib chiqarmoqda. Bolalarda eshitish qobiliyatining yo'qolishi
tobora ortib bormoqda, hozirgi kunda aholi salomatligi muammosi barqaror rivojlanish
maqsadiga erishish uchun muhim to'siq; ya’ni barcha uchun sifatli ta’lim. Qachon eshitish
qobiliyatini yo'qotgan bolalar davolanmaydilar, ular umumiy maktabga kirishda qiyinchiliklarga
duch kelishlari mumkin va shuning uchun ta'lim olish natijasida murakkabliklarga uchraydilar.
Ushbu ta'sirlarning jiddiyligi eshitish qobiliyatining yo'qolishi va ertaroq boshlanish darajasi
bilan bog‘liq. Har qanday darajadagi eshitish qobiliyatiga ega bolalar buzilish namoyon bo'lishi
ko'rsatilgan yomon til rivojlanishiga olib keladi. Savodxonlik darajasi past, ijtimoiy kamaygan
ko'nikmalar va ijro etuvchi funktsiya qobiliyatining buzilishi har xil turdagi eshitish qobiliyatini
yo'qolishi deb hisoblanadi. Bolaning maktabga kirish qobiliyati va integratsiyalashgan ta'limda
ishtirok etish eshitish qobiliyatini yo'qotish darajasiga juda bog'liq. Bolaning ta'lim olish
qobiliyati engilroq darajada ta'sir qilishi mumkin hisobga olinganidan ko'ra eshitish qobiliyatini
yo'qotish o'chirish kabi. Binobarin, jahon sog'liqni saqlash tashkiloti tomonidan global ta'limdagi
nogironlik yuki eshitish qobiliyati avvalgidan ko'ra kattaroq baholangan.
TADQIQOTLAR METODOLOGIYASI
98
Maktabgacha yosh bolalar orasida uchraydigan engil eshitish qobiliyati, ya'ni eshitish
darajasining chegarasi 26-40 desibel (dB) quloqqa yaxshi ta'sir qiladi. Dunyo bo'ylab deyarli 50
million bola ko'pincha e'tibordan chetda va kam muomalada bo‘lib qolmoqda. 2016-yil yakuni
bo‘yicha, eshitish qobilyatining yo‘qotilishi, umuman olganda nutq buzilishlarini keltirb
chiqaradi, degan xulosaga kelindi. Shuning uchun, bu bolalar 2,5 martadan ortiq akademik
qiyinchiliklarga duch kelish ehtimoli ko'proq va ular tez-tez uchraydi. Ta'sir qilingan bolalarga
nisbatan o'rtacha eshitish qobiliyatini yo'qotish (41-60 dB), ta'limdagi buzilishlar aks etadi engil
yo'qotishlarga ega bo'lganlarning kamomadlari, hali keng tarqalgan va ta'sirli. Frantsiyadagi
o'rganishlar shuni ko‘rsatadiki, o'rtacha eshitish qobiliyatini yo'qotgan bolalarning yarmi bir
yoki bir nechtasini boshdan kechirgan sinfni saqlab qolgan yillar. Bolalar uchun
standartlashtirilgan akademik test ballari eshitish qobiliyatining barcha darajalarida nisbatan
sezilarli darajada past normal eshitish qobiliyatiga ega bo'lgan bolalar va Eshitish qobiliyatini
yo'qotishning og'irligi bilan kuchli bog'liqlikni ko'rsatadi.
Og'ir (61-80 dB) va chuqur (> 80 dB) eshitish qobiliyatini yo'qotgan bolalarning o'quv
yutuqlari tengdoshlariga nisbatan sezilarli darajada past bo‘ladi.
Me’yorda bo‘lmagan bolalarning uchdan bir qismi o'rta maktabni tugatgandan keyin ham
to‘la savod chiqara olmaydilar.
Amerika Qo'shma Shtatlardagi tadqiqot shuni ko'rsatdiki, faqat 22%(1536/6980) og'ir
bolalar eshitish qobiliyatini yo'qotish va 10% (1517/15 174) chuqur eshitish qobiliyatini
yo'qotganlar integratsiyalashgan asosiy oqimda ishtirok etdi ularning yarmidan ko'pi uchun
ta'lim maktabdir. Ushbu ma'lumotlar takomillashtirish uchun hal qiluvchi maqsad sifatida asosiy
ta'limdan foydalana olmaydigan eshitish qobiliyatini yo'qotganlar natijada akademik va tilning
zaiflashishiga duch keladilar.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Bugungi davrda bizning jamiyatda maktabgacha yoshdagi eshitish nuqsoniga ega bolalar
ham normal tengdoshlari kabi ham aqlan, ham jismonan tarbiyalanishga haqli bo’lib, mustaqil
hayotga, yetuk komil insonlar etib tayyorlanadilar.
Olib borilgan kuzatishlar natijasida quyidagi tavsiyalarni aytib o`tishimiz mumkin:
- zaif eshituvchilar, kech kar bo’lgan bolalar uchun bolalar bog’chalarini ochish va ishini
takomillashtirish;
- maxsus bolalar bog’chalari bo’lmagan qishloq va shaharlardagi eshitishida nuqsoni
bo’lgan bolalarni ta’lim va tarbiya muassasalariga jalb qilish.
- ommaviy bolalar bog’chalarida eshitishida nuqsoni bo’lgan bolalar uchun maxsus
guruhlar tashkil etish.
- eshitishida nuqsoni bo’lgan bolalar uchun maxsus ta’lim mazmunini zamon talablari
darajasida takomillashtirish;
- eshitishida nuqsoni bo’lgan bolalarning atrofdagilar bilan erkin muloqotga kirishuvi va
surdotarjimonga muhtoj bo’lmasdan so’zlashishning og’zaki va yozma shakllaridan erkin
foydalana olish ko’nikmalarini shakllantirishga yo’naltirilgan amaliy-metodik tavsiyalarni ishlab
chiqish va muntazam takomillashtirib borish;
- eshitishida nuqsoni bo’lgan bolalar uzluksiz ta’limning har bir bosqichida maxsus hamda
inklyuziv ta’limini ta’minlash uchun tegishli shatr-sharoitlar, omillarni aniqlash, tanlash va
amaliyotga joriy qilish. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, maktabgacha yoshdagi eshitishida nuqsoni
99
bo’lgan bolalar ta’lim-tarbiyasi masalasi bo’yicha ota-onalar, mahallalar, jamoalarni birgalikda,
hamkorlikdagi harakatlari samarali natijalarga olib keladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bola huquqlari toʻgʻrisida konvensiya. BMT.20.11.1989 YIL
2.
O‘zbekiston Respublikasining 2020 yil 23 sentyabrdagi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni
3.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2006 yil 16 fevral 25-sonli “Pedagog
kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish
to‘g‘risida”gi Qarori
4.
Egamberdieva N.M. Ijtimoiy pedagogika. Darslik.T.2009
5.
Pedagogik atamalar lug‘ati.. – Т.: “Fan”, 2008. – B. 47.
6.
Азизходжаева Н.Н. Педагогик технология ва педагогик маҳорат. Ўқув қўлл. -Т.:
Ўзбекистон ёзувчилар уюшмаси, 2006.
7.
Toxirovna, K. F. (2024). O ‘Qituvchilik Faoliyatida Deontologik Tayyorgarlikni
Oshirish.
Miasto Przyszłości
,
51
, 146-148.
8.
Kalandarova
F.T.
KOMPETENTSIYAGА
АSOSLАNGАN
YONDАSHUV
BOʼLАJАK
BOSHLАNGʼICH SINF OʼQITUVCHILАRINING DEONTOLOGIK KOMPETENTSIYALАRINI
SHАKLLАNTIRISHNING NАZАRIY АSOSI SIFАTIDА.
https://www.iupr.ru/5-120-2024
9.
Kalandarova, F. (2024). O‘QITUVCHILARNING KASBIY KOMMUNIKATIV QOBILYATLARINI
RIVOJLANTIRISHGA DEONTALOGIK YONDASHUV. Namangan Davlat Universiteti.
10.
Toxirovna, K. F. BO‘AJAK BOSHLANG ‘ICH TA’LIM O ‘QITUVCHILARINING DEONTOLOGIK
KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISHGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR Abdullayeva Nasibaxon
Jo‘rayevna pfd, professor.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR
VAZIRLIGI ANDIJON DAVLAT UNIVERSITETI UMUMIY PEDAGOGIKA KAFEDRASI
, 120.
