125
PSIXOLOGIYA YO‘NALISHI TALABALARINING LINGVOKOGNITIV
KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH JARAYONIDAGI QIYINCHILIKLAR VA
ULARNI BARTARAF ETISH IMKONIYATLARI
Allamuratov G’ofur Ashurovich
Dotsent, Xorijiy tillar kafedrasi, O’zMPU
https://doi.org/10.5281/zenodo.15471125
Annotatsiya:
Mazkur maqolada psixologiya yo‘nalishi talabalarining lingvokognitiv
kompetensiyasini TPACK modeli asosida rivojlantirish masalalari yoritilgan. Tadqiqotda
lingvistik va texnologik tayyorgarlikdagi muammolar, zamonaviy o‘quv vositalari (AI, VR) bilan
ishlashda yuzaga keladigan qiyinchiliklar hamda ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi.
TPACK modeli asosida darslarni loyihalash, pedagogik metodlarni texnologik jihatdan to‘g‘ri
tanlash va o‘quvchilar til bilimlarini psixologik kontekstda rivojlantirishga alohida e’tibor
qaratiladi. Ilmiy manbalar asosida texnologik, pedagogik va lingvistik komponentlarning
integratsiyasi samaradorligini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar.
TPACK modeli, lingvokognitiv kompetensiya, psixologiya, raqamli
pedagogika, texnologik savodxonlik, ingliz tili, sun’iy intellekt (AI), virtual reallik (VR), kasbiy
tayyorgarlik, yuqori ta’lim.
Kirish.
Raqamli ta’lim transformatsiyasi zamonida kasbiy faoliyatga tayyorlanayotgan
psixologiya yo‘nalishi talabalari uchun lingvokognitiv kompetensiya - ya’ni til vositasida
psixologik tushunchalarni tushunish, tahlil qilish va amaliy qo‘llash qobiliyati - eng muhim
kompetensiyalardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Bu kompetensiyani samarali shakllantirishda
TPACK modeli (Technological Pedagogical Content Knowledge) o‘zaro integratsiyalashgan
bilimlar asosida zamonaviy ta’limning texnologik, didaktik va mazmuniy komponentlarini
uyg‘unlashtirish imkonini beradi (Koehler & Mishra, 2020). Biroq, bu model asosida o‘qitish
jarayonida bir qator muammolar mavjud bo‘lib, ular lingvistik tayyorgarlik, texnologik
savodxonlik va pedagogik amaliyot bilan bog‘liq.
1.
Texnologik savodxonlikning yetishmasligi.
Ko‘pgina universitetlarda talabalar va
o‘qituvchilar zamonaviy texnologiyalar — ayniqsa, VR (Virtual Reality), AR (Augmented Reality)
va sun’iy intellekt (AI) vositalarini o‘quv jarayoniga to‘laqonli integratsiyalashda qiyinchiliklarga
duch kelishmoqda. Raqamli savodxonlikning past darajasi TPACK modelining texnologik
komponentining samarali ishlashiga to‘sqinlik qiladi (Smith et al., 2022). Bu ayniqsa, AI orqali
shaxsiylashtirilgan psixologik mashqlarni tuzishda va virtual muhitlarda simulyatsiyalarni
qo‘llashda yaqqol ko‘zga tashlanadi (Lee, 2024).
2.
Lingvistik tayyorgarlikning pastligi.
Psixologiya faniga oid ingliz tilidagi ilmiy matnlar,
maqolalar, infografikalar va ma’ruzalarni o‘zlashtirish talabalar uchun sezilarli darajada
qiyinchilik tug‘diradi. Bu nafaqat terminologik bazaning yetishmasligi, balki murakkab sintaktik
tuzilmalarni tushunishdagi muammolar bilan bog‘liq. Johnson (2021) ta’kidlaganidek, ingliz
tilidagi psixologik atamalarni anglab, to‘g‘ri qo‘llay olmaslik talabaning nazariy bilimni amaliy
holatga tatbiq etish imkoniyatini cheklaydi
.
3.
Pedagogik yondashuvdagi uzilishlar.
TPACK modelining markaziy qismida pedagogik
yondashuv turadi. Biroq, o‘qituvchilarning ko‘pchiligi zamonaviy texnologiyalarni qanday
pedagogik metodikaga integratsiya qilish borasida amaliy bilim va ko‘nikmalarga ega emas
(Wang et al., 2023). O‘qituvchilar ko‘pincha texnologiyadan faqat vizual qo‘shimcha sifatida
126
foydalanib, uni darsning metodik asosiga aylantira olmaydilar. Bu esa ta’lim sifati va talabalar
faol ishtirokining pasayishiga olib keladi.
Bartaraf etish imkoniyatlari
.
Talabalarning texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha
tayyorgarligini oshirish uchun maxsus modullarga ega dasturlar ishlab chiqilishi lozim. AI
yordamida psixologik testlarni yaratish, VR yordamida real muhitga yaqin simulyatsiyalar orqali
amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazish nafaqat lingvistik, balki kognitiv ko‘nikmalarni ham faol
rivojlantiradi (Garcia, 2023).
Ingliz tilidagi psixologik matnlar bilan ishlashda kontekstual yondashuv asosida tashkil
etilgan mashg‘ulotlar — ya’ni real hayotga yaqin vaziyatlar asosida o‘qitish — terminlarni
anglash va amaliyotda qo‘llashni sezilarli darajada yengillashtiradi (Martinez et al., 2022).
Bundan tashqari, AI asosidagi tarjima va tushuntirish vositalaridan foydalanish terminologik
bilimni chuqurlashtiradi.
O‘qituvchilar uchun doimiy ravishda TPACK modelining har bir komponentini (texnologik,
pedagogik, mazmuniy) sinfda qanday uyg‘un qo‘llashni o‘rgatuvchi metodik treninglar va
seminarlar tashkil etilishi kerak. Shu yo‘l bilan pedagoglar o‘z fanini zamonaviy texnologiyalar
bilan uyg‘unlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar (Garcia, 2023).
Xulosa. TPACK modeli asosida psixologiya yo‘nalishi talabalarining lingvokognitiv
kompetensiyasini rivojlantirish zamonaviy ta’limda muhim ilmiy-amaliy yo‘nalishlardan biridir.
Jarayonda duch kelinadigan texnologik, lingvistik va pedagogik qiyinchiliklar tizimli yondashuv,
maxsus mashg‘ulotlar, treninglar va zamonaviy texnologik vositalar orqali bartaraf etilishi
mumkin. Buning natijasida talabalar nafaqat kasbiy sohada kompetent mutaxassis bo‘lib
yetishadi, balki ilg‘or metodologiyalarga tayangan holda o‘z fikrini aniq va asosli ifodalash
qobiliyatiga ham ega bo‘ladilar.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Koehler, M., & Mishra, P. (2020). What is Technological Pedagogical Content Knowledge?
Contemporary Issues in Technology and Teacher Education
, 20(1), 60–70.
2.
Smith, T., Jones, P., & White, R. (2022). Digital literacy gaps in university students: Causes
and interventions.
Computers & Education
, 175, 104336.
3.
Johnson, R. (2021). Challenges in acquiring psychological terminology in a second
language.
International Journal of Language and Psychology
, 12(1), 33–49.
4.
Lee, S. (2024). Integrating AI and VR into higher education: Student readiness and learning
outcomes.
Journal of Educational Technology
, 31(3), 45–59.
5.
Martinez, A., Brown, L., & Smith, J. (2022). Contextual approaches to second language
acquisition in higher education.
TESOL Quarterly
, 56(4), 745–768.
6.
Wang, H., Zhao, Y., & Li, Q. (2023). Teacher technology integration competence and student
learning engagement: A meta-analysis.
Educational Research Review
, 41, 100457.
7.
Garcia, M. (2023). Enhancing teacher competence through professional development in
educational technology.
Journal of Teacher Education
, 45(2), 87–102.
8.
Allamuratov, G. (2022). Didactic aspects of developing students' professional
communicative competence in a foreign language. Oriental Journal of Philology, 2(02), 75-80.
127
9.
Allamuratov, G. A. (2023). Development of professional lexical competence of students of
non-philology education fields. Conference, 4(04), 369-374.
10.
Ashurovich, A. G. (2024). Motivation in a Foreign Language Teaching and Learning.
Excellence: International Multi-Disciplinary Journal of Education (2994-9521), 2(4), 386-390.
11.
Allamuratov, G. (2024). Development of linguocognitive competence of future
psychologists. Академические исследования в современной науке, 3(4), 115-118.
