149
OʻSMIRLARDA OʻZ-OʻZINI BOSHQARISH VA EMPATIYANING PSIXOLOGIK
OʻZIGA XOSLIGI
Yusuvaliyeva A.Y.
Qahhorova D.M.
Mirzo Ulug’bek nomidagi
O’zbekiston Milliy universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15551740
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o
ʻ
smirlik davridagi xulq-atvor, ularning o
ʻ
z-o
ʻ
zini
boshqarish va empatiyaning psixologik o
ʻ
ziga xosligi, o
ʻ
z-o
ʻ
zini boshqarish va empatiya orasidagi
o
ʻ
zaro aloqadorlik bayon etilgan.
Kalit soʻzlar:
o
ʻ
smirlik davri, xulq-atvor, empatiya, o
ʻ
z-o
ʻ
zini boshqarish, o
ʻ
zgalar
emotsiyasini tushunish.
Empatiya - bu ijtimoiy axloqiy xususiyat, shaxsning sifati va hissiy holatni tushunish,
boshqa odamga hamdardlik, uning subyektiv dunyosiga kirib borish orqali namoyon bo'ladi.
Empatiya shaxsning axloqiy tarbiyasida muhim rol o
ʻ
ynaydi. Empatiyaning asosiy jihatlaridan
biri bo
ʻ
lgan empatik tushuncha o
ʻ
ziga xos xususiyatga ega va kognitiv, hissiy va xulq-atvor
tarkibiy qismlarining o
ʻ
zaro ta’siri orqali shaxsni ijtimoiylashtirish natijasida rivojlanadi.
Shaxsning ontogenezida empatiya o
ʻ
ziga xos rivojlanish yo
ʻ
lidan o
ʻ
tadi: yangi tug
ʻ
ilgan
chaqaloqlarda hissiy infeksiya bosqichidan boshlab, hayotning keyingi davrlarida ijtimoiy xulq-
atvorga qadar. N.Eyzenberg, G.Kraig, T.Lipps, L.Merfi, K.Rojerslar, V.Stern, A.A.Bodalev,
V.V.Boyko, A.P.Vasilkova, T.P.Gavrilova, A.P.Sopikov, I.M.Yusupov va boshqalar kabi xorijiy va
mahalliy ilmiy doiralarning ko
ʻ
plab tadqiqotchilari turli yosh davrlarida empatiyani
rivojlantirish masalasiga murojaat qilishgan.
O
ʻ
z-o
ʻ
zini boshqarish shaxsning eng muhim funksiyasidir, chunki u insonning maqsadli
faoliyati uchun javobgardir. Har qanday maqsadli faoliyatning muvaffaqiyati, ishonchliligi,
mahsuldorligi va yakuniy natijasi o
ʻ
zini o
ʻ
zi boshqarish jarayonlarining rivojlanish darajasiga
bog
ʻ
liq. Bundan tashqari, insonning xulq-atvori va faoliyatining barcha individual xususiyatlari u
amalga oshiradigan o
ʻ
zini o
ʻ
zi boshqarish jarayonlarining xususiyatlari va faoliyati bilan
belgilanadi. Olimlarning tadqiqotlariga ko
ʻ
ra (A.N.Leontev, L.S.Vigotskiy, M.B.Basov, B.Ananev,
B.F.Lomov va boshqalar) xulq-atvorni o
ʻ
z-o
ʻ
zini tartibga solish shaxsning tarkibiy elementi
ekanligi aniqlangan. U rejalashtirilgan maqsadlarni amalga oshirishni, qarorlarni to
ʻ
g
ʻ
ri qabul
qilishni, faoliyat va voqealarda o
ʻ
z taqdirini o
ʻ
zi belgilashni ta'minlaydi, shuningdek o
ʻ
ziga va
boshqalarga munosabatni shakllantiradi. O
ʻ
smirlarning xatti-harakatlarini o
ʻ
z-o
ʻ
zini tartibga
solish mexanizmlari ularning o
ʻ
z-o
ʻ
zini anglashi bilan chambarchas bog
ʻ
liq bo
ʻ
lib, ular turli
omillarni o
ʻ
z ichiga oladi: niyat, aks ettirish, ambitsiya va o
ʻ
z-o
ʻ
zini hurmat qilish.
M.Y.Borishevskiy. V.V.Stolinning ta'kidlashicha, o’z-o’zini anglash shaxsning barcha uch
darajasida: organik, individual va shaxsiy darajalarda harakat qilib, o
ʻ
zini o
ʻ
zi boshqarish
funksiyasini bajaradi. Hayot jarayonida inson barqaror aqliy ta'limni — o
ʻ
zining imidjini (tana
sxemasini) shakllantiradi, bu unga yanada adekvat va samarali harakat qilish imkonini beradi.
Faoliyat davomida shaxs o
ʻ
zini atrof-muhit bilan bir xil tarzda bilishi kerak.
Chet elda olib borilgan o
ʻ
spirinlarning empatiyasini o
ʻ
rganishga bag
ʻ
ishlangan tadqiqotlar
axloqiy xulq-atvor va empatiya o
ʻ
rtasidagi chuqur bog
ʻ
liqlikni namoyish etadi. Rivojlanishning
dastlabki bosqichlarida o
ʻ
rganilgan axloqiy me'yorlar axloqiy hukm va harakatlarda namoyon
bo
ʻ
la boshlaydi. “Shaxslararo o
ʻ
zaro munosabatlarda empatiya darajasi yuqori bo
ʻ
lgan bolalar
150
odatda o
ʻ
zlarining muvaffaqiyatsizliklarini ichki sabablar bilan izohlaydilar. Empatiya darajasi
past bo
ʻ
lgan bolalar esa o
ʻ
zlarining muvaffaqiyatsizliklarini tashqi omillarga bog
ʻ
laydilar va
ularni tashqi nazorat natijasida baholaydilar" [Ф.Е.Василюк, “Семиотика и техника эмпатии”,
b.3-14].
Bundan tashqari, empatiya va axloqiy xatti-harakatlar o
ʻ
rtasidagi bog
ʻ
liqlikdan tashqari,
o
ʻ
smirlik davrida empatiya nafaqat ontogenetik ildizlarga ega ekanligi aniqlandi.
Eksperimentdagi o
ʻ
zaro munosabatlar paytida boshqalarga nisbatan hamdardlik bilan
munosabatda bo’lishga e'tibor, aybdorlik hissi paydo bo
ʻ
lishiga va boshqalarning baxtsiz holati
haqida tashvishlanishga yordam beradi. O
ʻ
g
ʻ
il bolalarda hamdardlik ko
ʻ
rinishidagi empatik
tajribalar qizlarga qaraganda ancha kuchli ekanligi qiziq bo
ʻ
lib chiqdi. Natijada, "sun'iy ravishda
yaratilgan sharoitlarda yo
ʻ
naltirilgan empatik javobga bo
ʻ
lgan munosabat tajriba sharoitida
obyektning holati va xatti-harakatlarining sababini chuqur anglash va tushunishga intilishga
yordam beradi, ammo bu shaxsning altruistik, ijtimoiy yo
ʻ
nalishini anglatmaydi. Bunday empatik
munosabat ushbu subyektlarning boshqa odamning azob-uqubatlarini ko
ʻ
rib, haqiqiy sharoitda
bunday empatik tajribalarni namoyish etishiga kafolat bo’lishi mumkin emas" [Н.Г.Брюхова
“Эмпатия в нравственном развитии подростков”, b.130-131].
Kim empat bo‘lishi kerak? Bu faqat insonlarga yordam beruvchi kasbida o‘zini topganlar
uchun muhimmi? Ko‘rinishidan, yo‘q, aksincha, bu har qanday zamonaviy shaxsning hissiy
xususiyati: hayot sifatini yaxshilash uchun ba'zi empatik qobiliyatlarga ega bo‘lish muhimdir.
Ammo tibbiyot sohasida, nodavlat notijorat tashkilotlarida qiyin vaziyatga tushib qolgan zaif
odamlar bilan muloqot qilish haqida gap ketganda, hamdardlik qobiliyati asosiy kasbiy
kompetensiyalardan biridir. Va hatto ishga qabul qilishda ham bunday ko‘nikmalarga ega bo‘lgan
va ularni professional muammolarni hal qilish uchun ishlatadigan shaxs foydasiga qaror qabul
qilinishi mumkin. Ish beruvchilar buni qila oladiganlarni yollashdan foyda ko‘radilar, chunki
bunday ko‘nikmalar aloqa, mojaro, qiyin vaziyatlar, mijozlar yoki qiyin hissiy tajribalar bilan
shug‘ullanadigan xodimlardan talab qilinadi. Ammo empatiyani rivojlantirish hayotingiz sifatini
yaxshilash, o‘zingiz bilan yanada uyg‘unlik uchun ham foydalidir, chunki zamonaviy dunyoda
hayot bizni ko‘pincha bunday hashamatdan mahrum qiladi.
Empatiya, shuningdek turli vaziyatlar qanday bo‘lishi mumkinligini va ularni qanchalik
boshqacha qabul qilish mumkinligini o‘rganish uchun cheksiz harakatdir
1
. Qizig‘i shundaki,
empatiya borgan sari madaniy tendensiyaga aylanib bormoqda. Londonda hamdardlik muzeyi
bor, butun dunyo bo‘ylab hamdardlik kutubxonalari yaratilmoqda, ular ko‘proq kafelarga
o‘xshaydi, u yerda turli murakkab hayotiy tajribalarning tashuvchisi bo‘lganlar: ajrashganlar,
og‘ir kasallikka chalinganlar keladi. Ularning oldiga shunchaki suhbatlashish, oddiy suhbatda
ularning hayoti va hissiy tajribasiga ega bòlish uchun tashrif buyurishlari mumkin. U
yerdagilarning vazifalari insonlardagi dunyoni idrok etish chegaralarini va hissiy tajriba haqidagi
g‘oyalarni kengaytirish, his-tuyg‘ularni, fikrlarni va xatti-harakatlarni farqlashni tushuntirishdan
iborat.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
151
1.
Ф.Е.Василюк, “Семиотика и техника эмпатии”, b.3-14
2.
Н.Г.Брюхова “Эмпатия в нравственном развитии подростков”, b.130-131
3.
Шишков, В. В. Выше стресса! Практическое руководство по саморегуляции / В.В.
Шишков, А.И. Нахимовский. - М.: ИГ «Весь», 2013. - 192 c.
