109
MASOFAVIY TA’LIM JARAYONIDA TALABALARDA KOMMUNIKATIV
KOMPETENTSIYANI RIVOJLANTIRISH
Genjeeva Ulzada Tanatar qizi
Ajiniyoz nomidagi NMPI Pedagogika fakulteti doktoranti (+998 99 676-22-64)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15679088
Annotatsiya.
Kommunikativ kompetentsiya, ya’ni samarali muloqot qilish, fikrlarni aniq
ifodalash va boshqalar bilan faol aloqada bo‘lish qobiliyati, zamonaviy ta’lim jarayonida katta
ahamiyatga ega. Shuningdek, kommunikativ kompetentsiyaning talimdagi ahamiyati va unig
talimdagi muvaffaqiyatlarga ta’siri haqida fikr yuritiladi.
Kalit so
‘
zlar:
masofaviy ta’lim, kommunikativ kompetensiya, ta’lim jarayoni, onlayn ta’lim,
elektron resurs, kommunikatsiya vositalari.
So‘nggi yillarda ta’lim tizimida katta o‘zgarishlar yuz bermoqda. Ayniqsa, global pandemiya
sharoitida masofaviy ta’limning ahamiyati ortdi va bu jarayon o‘quvchilarning ta’lim olish
usullarini tubdan o‘zgartirdi. Masofaviy ta’lim – bu o‘quvchilar va o‘qituvchilar jismoniy
joylashuvdan qat’i nazar, turli raqamli platformalar va kommunikatsiya vositalari orqali ta’lim
olishi va o‘qitilishi jarayonidir. Masofaviy ta’lim elektron resurslar, video darslar, interaktiv
platformalar yordamida tashkil etiladi va odatda an’anaviy yuzma-yuz ta’limga nisbatan ko‘proq
mustaqil ishlashni talab qiladi. Shunday bo‘lsa-da, masofaviy ta’lim sharoitida talabalarning
nafaqat fan bilimlarini, balki kommunikativ kompetentsiyasini rivojlantirish muhim ahamiyat
kasb etadi. Chunki kommunikativ kompetentsiya — shaxsning fikrini aniq ifodalash, tinglash,
muloqot qilish va ijtimoiy muhitda samarali ishlash qobiliyatidir. Ushbu maqolada masofaviy
ta’lim jarayonida talabalarda kommunikativ kompetentsiyani shakllantirish va rivojlantirish
yo‘llari hamda ularning ta’lim sifatiga ta’siri tahlil qilinadi.
Kommunikativ kompetentsiya nima?
Kommunikativ kompetentsiya — bu til va muloqot vositalaridan foydalangan holda
samarali aloqa o‘rnatish qobiliyatidir. Kommunikativ kompetentsiya — bu shaxsning til,
madaniyat, ijtimoiy normalar va muloqot qoidalarini to‘g‘ri qo‘llay olish qobiliyatidir. Bu
kompetentsiya nutqiy, yozma va noverbal muloqotda samarali bo‘lishni o‘z ichiga oladi. Ta'limda
kommunikativ kompetentsiyani rivojlantirish talabalarga nafaqat o‘z fikrini aniq ifodalash, balki
jamoada ishlash, muammolarni hal etish va boshqalar bilan samarali aloqada bo‘lish imkonini
beradi. U quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi:
Til bilimlari (grammatika, lug‘at)
Nutq madaniyati
Muloqotning ijtimoiy va madaniy kontekstini tushunish
Hamkorlikda ishlash qobiliyati
Kommunikativ kompetentsiya va uning tarkibiy qismlari
Kommunikativ kompetentsiya — bu til va muloqot vositalaridan foydalangan holda
samarali aloqa o‘rnatish qobiliyatidir. U quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:
Lingvistik kompetentsiya
: til bilimlari va nutq qobiliyatlari.
Pragmatik kompetentsiya
: muloqotning maqsadga muvofiqligi va kontekstga mosligi.
Sotsial-kommunikativ kompetentsiya
: ijtimoiy vaziyatlarda muloqot qilish ko‘nikmalari.
Masofaviy ta’limda kommunikativ kompetentsiyaning ahamiyati
110
Masofaviy ta’limning asosiy kamchiligi — to‘g‘ridan-to‘g‘ri yuzma-yuz muloqotning
chegaralanganligi. Shunga qaramay, masofaviy format ko‘plab yangi kommunikatsiya
vositalarini taqdim etadi: video konferensiyalar, chatlar, forumlar, elektron pochta va boshqalar.
Bu vositalardan samarali foydalanish orqali talabalarning kommunikativ kompetentsiyasini
rivojlantirish mumkin. Masofaviy ta’lim jarayonida talabalarda o‘z fikrini aniq ifodalash, tinglash,
savol berish va javob berish ko‘nikmalari shakllanadi.
Masofaviy ta’limda kommunikativ kompetentsiyani rivojlantirish muammolari
To‘g‘ridan-to‘g‘ri yuzma-yuz muloqot imkoniyatining cheklanishi
Talabalar o‘rtasida interaktivlik pastligi
Texnologik vositalarni samarali qo‘llay olmaslik
Motivatsiya va ishtiyoqning pasayishi
Masofaviy ta’limda kommunikativ kompetentsiyani rivojlantirishning metodik asoslari
1.
Interaktiv ta
’
lim platformalaridan foydalanish
: Zoom, Microsoft Teams, Google Meet
kabi platformalarda guruh ishlari, muhokamalar va onlayn seminarlar tashkil etish talabalar
o‘rtasida muloqotni faollashtiradi.
2.
Onlayn guruh loyihalari
: talabalar o‘zaro fikr almashish, muammolarni birga hal qilish
imkoniga ega bo‘ladi, bu esa ularning hamkorlikda ishlash ko‘nikmalarini oshiradi.
3.
Rolli o‘yinlar va simulyatsiyalar
: kommunikativ vaziyatlarni real hayotga yaqinlashtirib
o‘rgatish, talabalar uchun qiziqarli va samarali o‘quv usulidir.
4.
Yozma va og‘zaki kommunikatsiya mashqlari
: bloglar, forumlar, onlayn maqolalar
yozish orqali talabalar o‘z fikrlarini aniq va ravon ifodalashni o‘rganadilar.
5.
O‘qituvchilar tomonidan faol fikr-mulohazalar berish
: muloqotdagi kamchiliklarni
tuzatishga yordam beradi va talabalarni yanada rivojlantiradi.
Masofaviy ta’lim zamonaviy ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylandi va bu jarayonda
kommunikativ kompetentsiyani rivojlantirish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Talabalarga
zamonaviy kommunikatsiya vositalaridan foydalanishni o‘rgatish, interaktiv va jamoaviy
faoliyatlarni tashkil etish ularning kommunikativ qobiliyatlarini oshirishga xizmat qiladi. Shu
bilan birga, ta'lim jarayonida pedagoglarning malakasi va texnologik imkoniyatlarning uyg‘unligi
muvaffaqiyat kalitidir. Masofaviy ta’limda kommunikativ kompetentsiyani rivojlantirish o‘ziga
xos qiyinchiliklarga ega bo‘lsa-da, zamonaviy texnologiyalar va innovatsion metodlardan
foydalangan holda bu qobiliyatlarni samarali shakllantirish mumkin. Bu esa talabalarni nafaqat
o‘qishda, balki kelajakdagi professional faoliyatida ham muvaffaqiyatli bo‘lishlariga xizmat
qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sadikova, C. B. (2024). Talabalar kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirishda autentik
audio va video materiallardan foydalanish metodikasi, interaktiv o‘qitish yondashuvi asosida.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
, 14(2), 234-238.
2.
Awedh, M., Mueen, A., Zafar, B., & Manzoor, U. (2015). Using Socrative and Smartphones for
the support of collaborative learning.
arXiv
.
3.
Begmatova, D., & Alimova, L. (2024). O‘quv jarayonida talabalar kommunikativ
111
kompetensiyasini rivojlantirish usullari, metodi va vositalari.
Barqaror Taraqqiyot va Rivojlanish
Tamoyillari
.
