12
«Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya»
nomli 7-son ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
ТАРИХ ЎҚИТУВЧИСИНИНГ ИЖТИМОИЙ-МАДАНИЙ
КОМПЕТЕНТЛИГИ
Рашидова Гулноза Ғуломовна
Мустақил татқиқотчи
https://doi.org/10.5281/zenodo.5883974
Бир қатор ҳукумат ҳужжатларида ҳар томонлама билимли, турли
масалаларни ижодий ҳал қилишга ва тез ўзгарувчан ижтимоий ва ишлаб
чиқариш шароитларига мослашишга қодир баркамол шахсни
шакллантириш вазифаси сифатида юқори ахлоқли, маънавий
маданиятга эга бўлган, бағрикенглик кўрсатадиган, бошқа халқларнинг
тиллари, урф-одатлари ва маданиятига ҳурмат кўрсатадиган
мутахассисларнинг юқори даражада ижтимоийлашиши тушунилади.
Бўлажак тарих ўқитувчисининг ижтимоий-маданий компетентлигини
шакллантириш фаннинг ўқув вазифалари шароитида ва талабаларни
тарих ўқитишнинг мақсад ва вазифаларини ҳисобга олган ҳолда амалга
оширишни назарда тутади. Таълим муассасаларида тарих ўқитишнинг
ўзига хос хусусияти бу тарих фанининг таркибида ижтимоий
функцияларнинг мавжудлигидир, бу фанни ўқитиш мазмуни ва
услубларида амалга оширилиши керак.
Тарих фани қуйидаги ижтимоий функцияларни бажаради:
1. Ижтимоий хотира функцияси.
Ижтимоий хотира - бу барча ўтган авлодлар тажрибасини тўплаш ва
инсоният хотирасида сақлаш, тарихий онгни шакллантиришдир.
Тарихий онг, таърифи бўйича, оммавий ҳисобланиб, онгнинг ҳуқуқий,
сиёсий, миллий, ахлоқий ва бошқа шакллари билан бир қаторда
ижтимоий онг шаклларидан биридир. Тарихий онг инсон ва умуман
жамият онгида замонларнинг - ўтмиш, ҳозирги ва келажак алоқаларини
англатади. Тарихий онг - бу инсониятнинг ўзига хос генетик
хотирасидир. Жамиятнинг барқарорлик даражаси, унинг танқидий
шароит ва вазиятларда омон қолиш қобилияти тарихий онг ҳолатига
боғлиқ. Барқарор тарихий онг - бу жамият барқарорлигининг энг муҳим
кўрсаткичидир. Тарихий онгнинг емирилиш ҳолати яқинлашиб
келаётган инқирознинг далилидир. Ижтимоий хотиранинг вазифаси
олдинги авлодлар тажрибасини тўплаш ва сақлашни ўз ичига олади.
Тарих замонлар ўртасидаги алоқани таъминлайди, авлодлар ўртасида
ўзига хос воситачи ролини ўйнайди. Тарихий хотира жамиятнинг
келажакка бўлган ишончини беришга қаратилади. Шундай қилиб,
тарихий онг жамият ва шахсни ўзини ўзи аниқлашнинг энг муҳим усули,
13
«Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya»
nomli 7-son ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
ижтимоийлашув воситаси, инсоннинг жамиятдаги “йўналиши” ва ирқий,
миллий, маданий ва тамаддунга мансублигини англатади. Тарихий
дунёқараш қанчалик кенг бўлса, одам учун атроф оламда йўналиш олиш
осонроқ бўлади.
2. Ўхшашликни шакллантириш функцияси.
Бу тарихнинг энг муҳим ижтимоий ва маданий функцияларидан
биридир. Бунда ўхшашлик қуйидаги шаклларда намоён бўлиши мумкин:
-
ижтимоий
(кўпинча оила, клан, турар-жой тарихи сифатида
ривожланиб борадиган маълум бир ижтимоий қатламга мансуб);
- маданий
(маълум бир маданий анъанага тегишли, масалан, маълум
бир ҳаёт маданияти, ахлоқ қоидалари, эстетик қадриятлар ва бошқаларга
риоя қилиш);
- миллий
(ёки этник - уларнинг маълум бир халққа, миллатга
мансублигини англаш);
- тамаддун (цивилизация)
(Осиё, Европа цивилизацияси);
-
давлат
(“биз ўз мамлакатимиз фуқаросимиз” ва бошқалар).
Ушбу ҳолатларнинг барчасида тарихий урф-одатлар, мисоллар,
аналоглар ва тарихий далиллар ўзликни англаш тўғрисида ғояларни
шакллантириш учун ишлатилади. Кўпинча, тарихий далиллар маълум
бир ўзига хослик учун ҳал қилувчи, асосий бўлади. Тарихни асосли
идентификация қилиш “дўст ёки душман” тизимида маданий кодларни
шакллантиришда талаб қилинади. Одатда, маълум бир кодлар тизимига
риоя қилиш тарбия, таълим, атроф-муҳит, яъни тарихий анъана
контекстида шаклланади.
Тарихий эндоидентлик
(ўз-ўзини тасаввур
қилиш) ва
экзоидентиклик
(бошқаларни тасаввур қилиш) ўртасидаги
фарқни ажратиш одатий ҳолдир.
3. Тарихнинг илмий-когнитив функцияси.
Тарих илмий-когнитив функцияга эга, чунки тарих фани ижобий
ижтимоий онгни шакллантириш, маълум бир жамият ривожланишини
башорат қилиш, жамият ва унинг индивидуал соҳалари ва
жараёнларининг ривожланишини бошқариш учун илмий заруриятларни
яратади. Тарих давлат, синфлар, миллатлар келиб чиқишини
тушунтиради, маданий анъана, цивилизация шаклланишининг
бошланғич нуқтасини белгилайди.
4. Тарихнинг ижтимоий ва маданий функциялари.
Мазкур функцияларни амалга ошириш имкониятлари тарихий
тадқиқотлар натижасида олинган илмий маълумотлар билан
14
«Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya»
nomli 7-son ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
таъминланади. Тарих фан сифатида бўлмаса, ушбу функцияларни амалга
ошириш имконсиз бўлар эди.
5. Тарихнинг тарбиявий вазифаси.
Бу фукция ватандошлар ўртасида юксак ахлоқий ва фуқаролик
фазилатларини ривожлантиришни назарда тутади. Ёш авлодни
тарбиялаш шахсни жамият ахлоқий қадриятларига йўналтириш учун
таъкидлаш керак бўлган идеаллар асосида амалга оширилади. Ушбу
функция, айниқса тарих ўқитувчиси фаолияти учун алоҳида аҳамиятга
эга. Шуни англаш лозимки, ўқитишнинг у ёки бу қадриятларга
йўналтирилиши, ўқитувчининг авторитети ва ўрнига боғлиқ бўлиб,
тарбияланувчиларга таъсир қилиш кучига эга. Худди шундай тарихий,
сиёсий ва миллий масалаларни тингловчилар олдида тақдим этиш
орқали ёки ватанпарвар шахсни, ёки бепарво, беғам инсонни тарбиялаш
мумкин.
6. Тарихнинг амалий ва тавсия этувчи функцияси.
Тарихнинг амалий ва тавсия этувчи функцияси жамиятни оқилона
бошқариш ва пухта давлат сиёсатини амалга ошириш учун зарурий шарт
бўлган ижтимоий ривожланиш тенденцияларини тарихий таҳлил
қилишдан иборат. Амалий-тавсия функцияси тарихий тажрибага
асосланган илмий асосланган сиёсатни ишлаб чиқишга имкон беради.
7. Тарихнинг башоратлаш функцияси.
Мазкур фукция ҳозирги кунни яхшироқ тушуниш ва келажакни
тахмин қилиш учун тарихий ўтмишни ўрганиш вазифасини бажаради.
Келажакни башорат қилишга уриниш инсон учун ҳам, жамият учун ҳам
жуда муҳимдир. Башоратлаш замонлар алоқасининг ажралмас элементи
бўлиб, келажак категорияси тарихий онг таркибига киритилган; келажак
ҳақида тасаввурсиз, уни амалга оширишни режалаштирмасдан, унга
ишончсиз тарихий онг мавжуд бўлмайди. Тарихнинг башорат қилувчи
функцияси эҳтимоллик хусусиятига эга ва фақат глобал миқёсда
кузатилган умумий тенденциялар даражасида мавжуд бўлиши мумкин.
Муваффақиятли башорат қилиш ҳолатлари ҳам кўпинча эҳтимолий ва
тасодифий хусусиятга эга. Бунда тарихчининг башорати олим,
табиатшунос ёки шифокорнинг башоратидан тубдан фарқ қилади.
Шифокор келажакда касалликнинг бориши ва беморнинг аҳволини
башорат қилиш эҳтимоли юқори, аммо тарихчи аниқ келажакни ҳеч
қачон башоратлай олмайди.
8. Тарихнинг маданий функцияси.
15
«Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya»
nomli 7-son ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
Бу функция аниқроқ қилиб айтганда маданий-маърифий, кўнгил
очиш функцияси бўлиб, айнан фан мавзуси ва “Тарих” предметининг
мафтункорлигида кўзга ташланади. Тарих қизиқарли, чунки у сюжет ва
воқеалар фонида, ёдгорликларни ўрганишга асосланган бўлиб, уни
кўплаб маданий ҳодисалар ва санъат жанрлари билан боғлайди. Деярли
бутун дунёнинг географик майдонини қамраб олади.
Тарихий воқеаларнинг турли фактлар билан, драматик воқеликлар
билан бойитилиши тарихнинг улкан маданий, маърифий ва тарбиявий
ролини белгилайди. Тарих юқори интеллектуал фаолият соҳасига
тегишли. Тарихий мавзуларда бадиий асарлар яратилади, фильмлар
суратга олинади, тарихий диққатга сазовор жойлар билан боғлиқ
музейлар ва туристик маршрутлар яратилади. Тарихий адабиётнинг ўзи
жуда кенг тушунча сифатида қаралади.
Сўнгги йилларда тарихий реконструкторларнинг оммавий ҳаракати
ривожланиб бормоқда , улар илмийликдан ташқари таълим ва
кўнгилочар функцияларини ҳам бажарадилар.
Тарихий реконструкторлар (қайта тикловчилар) - археологик,
тасвирий ва ёзма манбалардан фойдаланган ҳолда маълум бир тарихий
давр ва минтақанинг моддий ва маънавий маданияти объектларини
қайта қуришади [1 59- б.].
Мазмунини тасвирий санъат асарлари, адабиёт, мусиқа ва бошқалар
билан бойитиш орқали тарих фани талабалар онгида дунёнинг яхлит
манзарасини шакллантиради, маданий ўзига хослик ва этник
гуруҳларнинг ўзаро таъсирига қизиқишни ривожлантиради, гуманитар
ва диний соҳаларда бағрикенгликни тарбиялайди.
Ўзбек олимлари А.Эркаев, С.К.Аннамуратова, Э.Умаров, М.Абдуллаев,
Э.Ҳакимов, Ф.Р.Юзликаев, Н.М.Эгамбердева, К.Усмонов, И.Б.Мирзаевлар
таълимнинг маданий, маърифий, маънавий, ахлоқий, ижтимоий ва
касбий элементларининг ўзаро боғлиқлигини ҳамда фуқаро ва
мутахассисни - уйғун ривожланган шахсни шакллантириш жараёнининг
ажралмас мулки деб билади
[ 2,3,4,5,6,7,8].
Тарих ўқитувчисининг ижтимоий-маданий компетентлигини
шакллантириш масаласини ҳал қилишда ҳозирги пайтда таълимнинг ўзи
ҳам ижтимоий институт сифатида қаралишини ёдда тутиш керак. Шу
маънода, ўқитувчилар жамиятда икки муҳим роль ўйнайди: бир
томондан, улар “ижтимоий буюртма” нинг бевосита ижрочиси, иккинчи
томондан, мустақил ижтимоий куч сифатида ҳаракат қилади, бунинг
16
«Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya»
nomli 7-son ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
натижасида, жамиятдаги таълимнинг етакчи роли ёш авлодни ижтимоий
идеал ва шахсий эҳтиёжларига мос равишда шакллантиради.
Шахснинг ижтимоий компетентлиги шахснинг яхлит ижтимоий
сифати бўлиб, у ижтимоий ҳақиқатни аниқ қадрлашни, ҳаракатга
кўрсатма сифатида аниқ ижтимоий билимларни, ўз тақдирини ўзи
белгилаш, ўзини ўзи бошқариш ва қоидалар яратиш каби субъектив
имкониятларни ўз ичига олган, ҳаётнинг асосий соҳаларига тегишли
маданият, ахлоқ ва қонун даражасига мувофиқ равишда ижтимоий
технологияларни амалга ошириш қобилиятидир.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати
1.
Савельева И. М., Полетаев А. В. Теория исторического знания (учебное
пособие для вузов). СПб.: Алетейя; М.: ГУ–ВШЭ, 2008. 523 с.
2.
Аннамуратова С.К. Приобщение школьников к узбекской
национальной
художественной
культуре
(теоретико-практический
аспект)- основа формирования личности//Педагогические основы
формирования личности учащегося в средней общеобразовательной школе
Республики Узбекистан на современном этапе. Ташкент: Фан, 2005. – С.76-
86.
3.
Мирзаев И.Б. Роль национальных ценностей в воспитании молодого
поколения Узбекистана // Наука и образование сегодня. 2019. № 4 (39). С.
48-49.
4.
Умаров Э., Абдуллаев М., Хакимов Э. Культурология. – Ташкент: Янги
аср авлоди, 2006.- 160 с.
5.
Usmonov Qamariddin. O'zbekiston tarixi (milliy istiqlol davri). - Toshkent:
O'qituvchi nashriyoti, 2010. - 150 bet. akademik litsey va kasb-hunar
kollejlarining 2-kurs talabalari uchun darslik.
6.
Щуркова Н.Е. Воспитание: новый взгляд с позиции культуры. –
Москва, 1997. – 128 с.
7.
Эркаев А. Духовность – энергия независимости. – Ташкент:
Маънавият, 1998.- 184 с.
8.
Эгамберд
иева Н.М. Теория и практика социализации и
профессионализации будущих педагогов в вузе. Казань: РИЦ «Школа», 2009.
– 112 с.
9.
