72
QOQIO’TDOSHLAR OILASI VAKILLARINING DORIVORLIK XUSUSIYATLARI
Abdurashidova Gulsanam
Andijon Davlat Pedagogika Instituti Aniq va Tabiiy Fanlar fakulteti
Biologiya yo`nalishi 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15609269
Annotatsiya:
Ushbu maqolada qoqio’tdoshlar oilasiga mansub o`simliklarning dorivorlik
xususiyatlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Oila vakillari tarkibida uchraydigan biologic faol
moddalar – efir moylari, flavonoidlar, taninlar va boshqa fitokimyoviy birikmalar ularning
farmakologik ahamiyatini belgilaydi. Tadqiqot doirasida yalpiz (Mentha), rayhon (Ocimum),
shavul (Salvia), isiriq (Thymus) kabi o`simliklar turlari o`rganilib, ularning xalq tabobatida va
zamonaviy farmatsevtikada qo`llanish holatlari tahlil etilgan. Maqola natijalari qoqio`tdoshlar
oilasi vakillarining salomatlikni saqlashdagi potensialini ko`rsatadi.
Annotation:
This article scientifically analyzes the medicinal properties of plants
belonging to the family of Asteraceae. Biologically active substances found in the composition
of the family members - essential oils, flavonoids, tannins and other phytochemical compounds
- determine their pharmacological significance. Within the framework of the study, plant
species such as mint (Mentha), basil (Ocimum), sage (Salvia), thyme (Thymus) were studied,
and their use in folk medicine and modern pharmacy was analyzed. The results of the article
show the potential of Asteraceae members in maintaining health.
Аннотация:
В статье дан научный анализ лекарственных свойств растений
семейства бобовых. Входящие в состав представителей семейства биологически
активные вещества — эфирные масла, флавоноиды, дубильные вещества и другие
фитохимические соединения — определяют их фармакологическое значение. В ходе
исследования были изучены такие виды растений, как мята (Mentha), базилик (Ocimum),
шалфей (Salvia) и тимьян (Thymus), а также проанализировано их применение в
народной медицине и современной фармацевтике. Результаты статьи демонстрируют
потенциал представителей семейства бобовых в сохранении здоровья.
Kalit so`zlar:
Qoqio`tdosh, xususiyat, rayhon, yalpiz, vakillar, dorivor.
Qoqio`tdoshlar oilasi (Polygonaceae) – butalar, o`simliklar va bir yoki ko`p yillik
o`simliklardan iborat oiladir. Dunyo bo`ylab 23600 – 32000 turga ega ekani va ulardan ko`plab
dorivor o`simliklar bo`lishi bu oilani ilmiy va farmatsevtika uchun nihoyatda ahamiyat kasb
etadi.
Qoqio`tdoshlar oilasining muhim dorivor vakillari quyidagilar hisoblanadi:
1. Dorivor romashka (Matricaria chamomilla)
Kimyoviy tarkibi: chamazulen (antiseptik, yallig`lanishga qarshi), apigenin va luteolin
(flavonoidlar - spazmolitik va tinchlantiruvchi), bisabolol (erituvchi va antiseptik).
Farmokologik xususiyatlari: yallig`lanish va spazmni yumshatadi, yallig`lanishga qarshi,
tinchlantiradi; og`iz bo`shlig`idagi yaralar va teri muammolariga yordam beradi.
Zamonaviy
qo`llanishi:
gastroezofageal
refleks
kasalliklarida
damlamasi;
dermatologiyada teri salomatligi uchun krem formalarida.
2. Arnika tog` (Arnica montana)
Kimyoviy tarkibi: seskviterpen laktonlar (arnikasin A va C – yallig`lanishga qarshi),
flavonoidlar.
73
Farmakologik xususiyatlari: og`riqni kamaytiradi, ko`karishlarni davolaydi, ta`sirida
analgesic va yallig`lanishga qarshi modda mavjud.
Ilmiy misol: teri usti preparatlarida arnica ekstrakti ko`karish va qo`zg`alish hodisasi
uchun ishlatiladi.
3. Mariyasilibum (Silybum marianum)
Kimyoviy tarkibi: siliybinin, siliymarin glikoproteinlari – kuchli antioksidant va
gepatoprotektiv yondashuv.
Farmokologik xususiyatlari: jigar hujayralarini regeneratsiya qiladi, toksinlardan himoya
qiladi, fermentatsion inhibitor sifatida ishlaydi.
Zamonaviy dori namunasi: ‘’ Silymarin ‘’ va ‘’Legalon’’preparatlari nomaqbul faol
moyillikdagi tomir osti gepatit kasalliklarida keng ishlatiladi.
4. Tarkhis (Taraxacum officinale)
Kimyoviy tarkibi: inulin (prebiotic), taraxacin (bitter modda), flavonoidlar.
Farmakologik xususiyatlar: safro va siydik haydovchi, jigar va buyrak faoliyatini
yengillashtiradi; ichak mikroflorasiga ijobiy ta`sir ko`rsatadi.
Xalq tabobatida: oshqozon – ichak kasalliklarida choy ko`rinishida, jigarni tiklashda
filtrdan foydalaniladi.
5. Polin (Artemisia absinthium)
Kimyoviy tarkibi: absintin, artimisin, flavonoidlar, efir moylari.
Farmakologik xususiyatlari: antiparazitar (gemalega qarshi), ovqat hazm qilishni
yaxshilaydi, yallig`lanishga qarshi.
Qoqio`tdoshlarning kimyoviy tarkibining umumiy tahlili:
Qoqio`tdosh o`simliklarida uchraydigan moddalar:
Flavonoidlar: apigenin, luteolin, quercetin – spazmolitik, yallig`lanishga qarshi,
antioksidant.
Seskviterpen laktonlar: arnikasin, chamazulen - yallig`lanishga qarshi.
Bitter moddalar va glikozidlar: artimisin, inilin- hazmni yaxshilaydi, antiparazitlar.
Triterpenoidlar: kalendula tarkibida – yalli`lanishga qarshi va yaralarni tez bitiruvchi.
Antioksidant guruhlar: siliymarin, siliybinin – jigar salomatligini himoya qiladi.
Xulosa qilib aytganda, qoqio`tdosh o`simliklar farmakologik jihatdan juda boy, ko`plab
biofaol modda guruhlariga ega. Ular xalq tabobatidan tortib zamonaviy tibbiyotgacha keng
ko`lamda samarali qo`llaniladi.
Kelajak istiqbollari: farmakogneziya tahlillari va klinik tekshiruvlar asosida yangi dori
vositalarini yaratishda istiqbolli: biorolik modda kombinaatsiyalari orqali multifunksional
terapevtik komplkskar innovatsiya maydonini kengaytiradi.
