22
QOQIO'TDOSHLAR OILASINING DORIVORLIK XUSUSIYATLARI
Abdurashidova Gulsanam
Andijon Davlat Pedagogika Instituti Biologiya yo'nalishi
101 - guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15179478
Annotatsiya:
Qoqio‘tdoshlar (Lamiaceae) oilasi gullaydigan ikki pallali o‘simliklarning
eng yirik oilalaridan biri bo‘lib, 7000 dan ortiq turi va 230 dan ortiq jinsi mavjud. Ushbu
o‘simliklar butun dunyoda keng tarqalgan bo‘lib, ko‘pchiligi dorivor xususiyatlarga ega.
Lamiaceae vakillari tarkibida efir moylari, flavonoidlar, alkaloidlar va boshqa biologik faol
moddalar mavjud bo‘lib, ular antiseptik, yallig‘lanishga qarshi, immunitetni mustahkamlovchi
va tinchlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada qoqio‘tdoshlarning dorivorlik
xususiyatlari, kimyoviy tarkibi va tibbiyotda qo‘llanilishi ilmiy manbalarga asoslangan holda
yoritiladi.
Annotation:
The Lamiaceae family is one of the largest families of flowering
dicotyledons, with over 7,000 species and over 230 genera. These plants are widely
distributed throughout the world, and many of them have medicinal properties. Members of
the Lamiaceae family contain essential oils, flavonoids, alkaloids, and other biologically active
substances that have antiseptic, anti-inflammatory, immunomodulatory, and sedative effects.
This article discusses the medicinal properties, chemical composition, and medical uses of
mint based on scientific sources.
Aннотация:
Семейство Яснотковые — одно из крупнейших семейств цветковых
двудольных растений, насчитывающее более 7000 видов и более 230 родов. Эти
растения широко распространены по всему миру, и многие из них обладают
лечебными свойствами. Представители яснотковых содержат эфирные масла,
флавоноиды, алкалоиды и другие биологически активные вещества, оказывающие
антисептическое, противовоспалительное, иммуностимулирующее и успокаивающее
действие. В данной статье на основе научных источников освещены лечебные
свойства, химический состав и применение в медицине кокиоташа.
Kalit so'zlar:
qoqio'tdoshlar, xususiyatlar, dorivor, oila, tarqalish.
Qoqio‘tdoshlar (Lamiaceae) oilasi gullaydigan ikki pallali o‘simliklarning eng yirik
oilalaridan biri bo‘lib, 7000 dan ortiq turi va 230 dan ortiq jinsi mavjud. Ushbu o‘simliklar
butun dunyoda keng tarqalgan bo‘lib, ko‘pchiligi dorivor xususiyatlarga ega. Lamiaceae
vakillari tarkibida efir moylari, flavonoidlar, alkaloidlar va boshqa biologik faol moddalar
mavjud bo‘lib, ular antiseptik, yallig‘lanishga qarshi, immunitetni mustahkamlovchi va
tinchlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Qoqio‘tdoshlar (Lamiaceae) oilasi – gullaydigan ikki pallali
o‘simliklar (Magnoliopsida) sinfiga mansub bo‘lib, Labiateae nomi bilan ham tanilgan. Bu oila
o‘simliklar olamining quyidagi tasnifiy birliklariga kiradi:
Domen: Eukariotlar (Eukaryota) – yadroga ega bo‘lgan organizmlar.
Sho‘ba bo‘lim: Gullaydigan o‘simliklar (Angiospermae) – urug‘lari meva ichida
rivojlanadigan o‘simliklar.
Sinf: Magnoliopsida – ikki pallali gullaydigan o‘simliklar.
Buyurtma: Lamiales – asosan dorivor va aromatik o‘simliklarni o‘z ichiga olgan
buyurtma.
23
Oila: Qoqio‘tdoshlar (Lamiaceae) – efir moylariga boy, xushbo‘y va dorivor
o‘simliklardan tashkil topgan oila.
Tarqalishi va ekologik ahamiyati:
Qoqio‘tdoshlar oilasi vakillari butun dunyoga tarqalgan, ammo ularning eng katta xilma-
xilligi O‘rta Yer dengizi mintaqasi, Osiyo, Shimoliy Amerika va Afrika hududlarida kuzatiladi.
Ekologik jihatdan qoqio‘tdoshlar quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi:
Xushbo‘y efir moylari tufayli o‘simliklar changlatuvchilarni jalb qiladi.
Qurg‘oqchilikka chidamli bo‘lib, qattiq iqlimli hududlarda ham o‘sishi mumkin.
Ayrim turlari allelopatiya xususiyatiga ega bo‘lib, boshqa o‘simliklarning o‘sishiga ta’sir
qiladi.
Tuproqni eroziyadan himoya qiladi va ba’zilari cho‘llanishga qarshi kurashda ishlatiladi.
Morfologik xususiyatlari
Qoqio‘tdoshlar oilasi o‘simliklari o‘ziga xos tashqi ko‘rinishga ega bo‘lib, quyidagi
morfologik belgilar bilan ajralib turadi:
Hayotiy shakli: Asosan bir va ko'p yillik o'tlar, kamdan-kam hollarda buta, liana va kichik
daraxtlar kiradi.
Poya xususiyatlari: To‘rt qirrali (kvadrat kesimli) bo‘lib, bu boshqa o‘simlik oilalaridan
asosiy farqli jihatlaridan biridir.
O‘simlikning o‘sish shakli: tik, ko‘tarilib o‘suvchi yoki yotuvchi bo‘lishi mumkin.
Yashil va o‘rtacha yog‘ochlangan bo‘lishi mumkin.
Poya sirtida tukchalar bo‘lishi efir moylari ishlab chiqaruvchi hujayralar borligini
bildiradi.
Barglari: Qarama-qarshi (decussate) joylashgan, ba’zan to‘plangan yoki to‘qmoqsimon
shaklda bo‘ladi.
Ko‘pincha tukchalar bilan qoplangan bo‘lib, bu efir moylarining ishlab chiqarilishi bilan
bog‘liq (Sattorov, 2015).
Barg shakli: oddiy yoki murakkab.
Chetlari: silliq, tishsimon yoki o‘yilgan.
Rangi: yashil, ba’zan qizg‘ish yoki kulrang tusga ega.
To'pguli: Eng muhim xususiyati savatcha shaklidagi to'pgulidir. Savatcha bir yoki bir
necha qator o'rama bargchalar bilan qoplangan bo'lib, ichida mayda gullar joylashgan.
Savatcha bir gulli yoki ko'p gulli bo'lishi mumkin.
Gullari: Ikkilamchi simmetriyaga ega (zigomorf, ya’ni labguldosh) bo‘lib, yuqori va pastki
lablardan iborat.
Gulkosachasi: 5 ta birikkan sepaldan tashkil topgan.
Gultoji: 5 ta birikkan barglardan iborat bo‘lib, ikki qismga ajralgan:
Yuqori lab: himoya vazifasini bajaradi.
Pastki lab: changlatuvchilarni jalb qilish uchun moslashgan.
Mevasi: Bir urug'li doncha bo'lib, uchmali yoki qoqilar yordamida shamol yoki hayvonlar
orqali tarqalishga moslashgan.
O'zbekistonda qoqio'tdoshlar oilasining 121 ta turkumga oid 566 ta turi o'sadi.
Ular xilma-xil ekologik sharoitlarda, jumladan, cho'llardagi qumlarda, sho'rxok va gipsli
tuproqlarda, adirlardagi mayda chag'ir toshli, shag'alli joylarda, buta va daraxtzorlar orasida
keng tarqalgan.
24
Qoqio'tdoshlar oilasiga mansub o'simliklar orasida dorivor xususiyatlarga ega turlar
ham mavjud. Masalan, dorivor qoqio't (momaqaymoq) ko'p yillik, sut-shirali o'simlik bo'lib,
ildizida inulin to'planadi va ishtaha ochuvchi, ovqat hazm qilishni yaxshilovchi hamda o't
haydovchi dori sifatida ishlatiladi.
Qoqio'tdoshlar (Asteraceae) oilasi dunyodagi eng katta o'simlik oilalaridan biri bo'lib,
ko'plab dorivor turlarga ega. Quyida ushbu oilaning ba'zi dorivor vakillari haqida ma'lumotlar
keltiriladi:
Dorivor qoqio't (momaqaymoq) – Taraxacum officinale
Ushbu ko'p yillik o'simlik xalq tabobatida keng qo'llaniladi. Ildizi o'q ildiz bo'lib, kam
shoxlangan. Barglari ildizoldi to'pbargdan tashkil topgan, oddiy, lantsetsimon shaklda va
patsimon kesik. Gullari savatchaga to'plangan bo'lib, tilla rangli tilsimon gultojiga ega. Dorivor
qoqio't ishtaha ochuvchi, ovqat hazm qilishni yaxshilovchi va o't haydovchi xususiyatlarga
ega. Shuningdek, o'simlik ildizida inulin moddasi to'planadi, bu esa qandli diabet kasalligida
foydali hisoblanadi.
Shuvoq – Artemisia turlari
Shuvoq murakkabguldoshlar oilasiga mansub ko'p yillik o'simlik bo'lib, 400 ga yaqin turi
ma'lum. O'zbekistonda, asosan, bir yillik shuvoq (Artemisia annua), oddiy shuvoq (Artemisia
vulgaris) va achchiq shuvoq (Artemisia absinthium) turlari uchraydi. Shuvoq o'simliklari xalq
tabobatida keng qo'llanilib, ovqat hazm qilishni yaxshilash, ishtahani oshirish va antiparazitar
vosita sifatida ishlatiladi.
Sachratqi – Cichorium intybus
Sachratqi ko'p yillik o't bo'lib, poyasi shoxlanadi va serbarg. Barglari ketma-ket
joylashgan, gullari havorang, barg qo'ltig'ida joylashgan. Ildizi o'q ildiz bo'lib, tuproqqa 1,5
metr chuqurlikda kiradi. Ildizida 20% gacha inulin mavjud bo'lib, bu moddani Yevropa
mamlakatlarida dorivor ekin sifatida ekiladi. Xalq tabobatida sachratqi o'simligi oftob
urganda va sachrama toshmalarni davolashda poyasi qaynatmasi va kulidan foydalaniladi.
Bo'yimadaron – Achillea millefolium
Bo'yimadaron ko'p yillik o't bo'lib, ildiz bo'g'zidan bo'g'iz barglari va poyalar o'sib
chiqadi. Poyasi bir nechta, yuqori qismi shoxlangan bo'lib, qalqonsimon to'pgullar bilan
tugallanadi. Iyunda gullay boshlaydi; mevasi mayda, yassi pistacha, avgustda yetiladi.
O'zbekistonda bo'yimadaron turkumining 5 turi uchraydi. Bo'yimadaron adir va qirlar, yo'l
yoqalari va o'rmon chekkalarida o'sadi. Tarkibida karotin, K va S vitaminlari, achchiq
moddalar bor. Ekstrakti va damlamasi me'da-ichak yarasi kasalliklarini davolash, ishtaha
ochish hamda qon to'xtatish uchun ishlatiladi.
Dorivor moychechak – Matricaria chamomilla
Dorivor moychechak bir yillik xushbo'y o'simlik bo'lib, bo'yi 50-60 sm gacha yetadi.
Ildizi o'q ildiz, kam tarmoqlangan. Poyasi tarmoqlangan, barglari navbatlashib joylashgan,
bandsiz, uzunligi 2-5 sm, har biri 2 yoki 3 marta patsimon yorilgan ingichka bo'laklarga
bo'lingan. To'pgullari savatchalar, mevasi uzunchoq, qo'ng'iryashil urug'dan iborat. Dorivor
moychechak xalq tabobatida yallig'lanishga qarshi, spazmolitik va tinchlantiruvchi vosita
sifatida qo'llaniladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Sharobiddinova B.A., Ro'ziqulova Z.Q. "Qoqio'tdoshlar (Asteraceae) oilasi vakillari
25
tuzilishi." Ilm-fan va innovatsiya, 2023.
2.
Tojiboyev M.U., Xusanova D.N.Q., Komilova A.K.Q. "Qoqio'tdoshlar (Asteraceae)
oilasining ruderal holatda o'suvchi vakillari bilan tanishish." Formation of Psychology and
Pedagogy as Interdisciplinary Sciences, 2023.
3.
Qarshiboyeva N.H., Ma’mirova X. "Botanika darsida qoqio'tdoshlar (Asteraceae) oilasiga
mansub o'simliklarni o'qitishda innovatsiyalardan foydalanish." Журнал естественных наук,
2021.
