105
BARGNING MORFOLOGIK VA ANATOMIK TUZULISHI
Jalilova Mohlaroy Azamjon qizi
Jalilova Gulzira Azamjon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 102-guruh talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.14533357
Abstract:
This thesis provides information about the morphological and anatomical
structure of leaves, as well as their ecological adaptations. It discusses the stages of leaf
development, functions, and specialized forms in detail. The study highlights the importance
of leaves in the life activities of plants.
Аннотация:
Данный тезис предоставляет информацию о морфологическом и
анатомическом строении листьев, а также об их экологических адаптациях. Подробно
рассматриваются стадии развития листьев, их функции и специализированные формы.
Исследование подчеркивает важность листьев в жизнедеятельности растений.
Key word:
Leaf, morphological structure, anatomical structure, ecological adaptation,
photosynthesis, transpiration, gas exchange, leaf modification, leaf development, stomata,
vascular tissue.
Ключевые слова:
Лист, морфологическая структура, анатомическая структура,
экологическая адаптация, фотосинтез, транспирация, газообмен, модификация листа,
развитие листа, устьица, проводящая ткань.
Barg – o‘simlikning asosiy vegetativ organlaridan biri bo‘lib, u o‘simlikning fotosintez,
nafas olish va transpiratsiya jarayonlarini amalga oshiradi. Bargning morfologik va anatomik
tuzilishi turli o‘simlik turlarida farq qilsa-da, uning asosiy qismlari quyidagilar: 1. Barg bandi:
Barg plastinkasini poyaga yoki shoxlarga biriktiradi. Ba’zi o‘simliklarda (masalan, bug‘doy,
makkajo‘xori) barg bandi bo‘lmasligi mumkin, bunday barglar sopolbarg deyiladi. 2. Barg
plastinkasi: Bargning asosiy qismi bo‘lib, unda fotosintez, nafas olish va transpiratsiya
jarayonlari sodir bo‘ladi. Plastinka shakli turli xil bo‘lishi mumkin: dumaloq, lansetsimon,
yuraksimon, ovalsimon va boshqalar. Plastinkada tomirlar tizimi mavjud bo‘lib, ular oziq
moddalarni tashish va bargni mexanik mustahkamlash vazifasini bajaradi. 3. Barg tagchasi:
Ba’zi o‘simliklarda bargning asosiy bandi va poyasi orasida joylashgan kichik tuzilmalar
(masalan, dukkaklilar oilasida). Barg tagchasi o‘simlikni mexanik mustahkamlashga yordam
beradi. Anatomik tuzilishi: Bargning mikroskopik tuzilishi uch asosiy qatlamdan iborat: 1.
Epidermis: Bargning tashqi qavati bo‘lib, u hujayralar bir qavatli qatlamdan iborat. Epidermis
hujayralari tashqi ta’sirlardan himoya qiladi. Stoma (og‘izchalar) epidermisda joylashgan
bo‘lib, ular gaz almashinuvi va transpiratsiyada ishtirok etadi. 2. Mezofil (asosiy parenxima):
Epidermis ostida joylashgan asosiy qatlam. Ikkiga bo‘linadi: Ustki palisada to‘qimasi – zich
joylashgan hujayralar, unda xloroplastlar ko‘p bo‘ladi (fotosintez asosiy jarayoni). Pastki
g‘ovakli to‘qima – hujayralar o‘rtasida bo‘shliqlar mavjud, gaz almashinuvi uchun qulay. 3.
Tomirlar (o‘tkazuvchi to‘qima): Bargdagi tomirlar ksilema (suv va mineral moddalarni
tashiydi) va floema (organik moddalarni tashiydi)dan tashkil topgan. Tomirlar bargni
oziqlantirish bilan birga mexanik qo‘llab-quvvatlash vazifasini ham bajaradi. Barg tiplari: 1.
Yagona barglar – bitta plastinkadan iborat (masalan, makkajo‘xori, terak). 2. Murakkab
barglar – bir nechta kichik plastinkalardan iborat (masalan, dukkakli o‘simliklar). Bargning
morfologik va anatomik tuzilishi o‘simlikning yashash sharoitlariga moslashganligini
106
ko‘rsatadi. Masalan, cho‘l o‘simliklarida suv yo‘qotishni kamaytirish uchun qalin kutikula
qavati va kam sonli stomalar mavjud.
Barglar turli ekologik sharoitlarga moslashgan holda shaklan va tuzilish jihatdan
o‘zgaradi. Ushbu moslashuvlar o‘simliklarning yashash joyi va hayotiy ehtiyojlariga bog‘liq. 1.
Suv o‘simliklari (gidrofitlar) Xususiyatlari: Barglari yupqa va keng bo‘ladi, yuzasi orqali gaz va
suv almashinishi osonlashadi. Ko‘pincha stoma faqat bargning yuqori yuzasida joylashadi.
Misol: nilufar, elodeya. 2. Namlikni yaxshi ko‘ruvchi o‘simliklar (gigrofitlar): Xususiyatlari:
Katta o‘lchamli, yupqa va yumshoq barglarga ega. Stoma soni ko‘p bo‘ladi, transpiratsiya
tezligi yuqori. Misol: suv bo‘yi o‘simliklari, masalan, gulsafsar. 3. Quruq iqlim o‘simliklari
(kserofitlar): Xususiyatlari: Barglari qalinlashgan yoki tikanga aylangan (suv yo‘qotishni
kamaytirish uchun). Stoma soni kam va chuqur joylashgan. Kutikula qavati qalin bo‘lib, suv
yo‘qotishni kamaytiradi. Misol: kaktus, shuvoq. 4. Mo‘tadil iqlim o‘simliklari (mezofitlar).
Xususiyatlari: Barglari keng, stoma bargning pastki yuzasida joylashadi. Suv va namlik
sharoitiga moslashgan. Misol: olma, terak. Fiziologik funksiyalar: 1. Fotosintez: Barg
xloroplastlarida amalga oshadi. Karbonat angidrid va suvdan quyosh energiyasi yordamida
organik moddalar (glyukoza) sintez qilinadi. 2. Transpiratsiya: Barg orqali suv bug‘lanadi. Bu
jarayon o‘simlikda suv aylanishini va haroratni muvozanatlashni ta’minlaydi. 3. Gaz
almashinuvi: Stoma orqali kislorod va karbonat angidrid almashinadi. Fotosintez va nafas
olish jarayonlari davomida muhim ahamiyatga ega. 4. Moddalar tashilishi: Tomirlar orqali
ksilema va floema yordamida suv, mineral va organik moddalar harakatlanadi. Barglarning
maxsus shakllari va funksiyalari: Ba’zi o‘simliklarning barglari maxsus funksiyalarni bajarish
uchun moslashgan: Tikanlar – suv yo‘qotishni kamaytiradi va himoya vazifasini bajaradi
(masalan, kaktus). Ildizbarglar – oziq moddalarni saqlash uchun moslashgan (masalan, piyoz).
Tutuvchi barglar – o‘lja ushlash uchun moslashgan (masalan, sinekap). To‘rli tuzilishga ega
barglar – harakatlanishni osonlashtiradi (masalan, suvo‘tlar).
Bargning morfologik va anatomik o‘ziga xosliklari o‘simliklarning turli ekologik
sharoitlarda muvaffaqiyatli yashashini ta’minlaydi. Urug‘larning ahamiyati va tabiatdagi o‘rni
bilan bog‘liq mavzuni davom ettirib, quyidagi qo‘shimcha ma’lumotlarni keltiramiz:
Urug‘larning biologik xilma-xilligi: Tabiatda urug‘larning xilma-xilligi juda katta bo‘lib,
ularning shakli, o‘lchami va tarqalish xususiyatlari o‘simliklarning yashash muhitiga
moslashganligidan dalolat beradi. 1. Shakli bo‘yicha xilma-xillik: Dumaloq va tekis urug‘lar:
Misol: Loviya, no‘xat. Parrakli va uchuvchi urug‘lar: Misol: Qanotli yong‘oq, momogul urug‘i.
Tikanli va tishli urug‘lar: Misol: Qoplama o‘simlik urug‘lari (masalan, qora itburun urug‘i). 2.
O‘lchami bo‘yicha xilma-xillik: Juda kichik urug‘lar: Orxideya urug‘lari. Ular chang
donachalariga o‘xshab, shamol orqali tarqaladi. Juda katta urug‘lar: Hind yong‘og‘i urug‘i suv
yordamida tarqaladi va katta miqdorda oziqa modda saqlaydi. 3. Rivojlanish va saqlanish
xususiyatlari: Quruq urug‘lar: Oziqa moddasi quruq holatda saqlanadi (bug‘doy,
makkajo‘xori). Shirador urug‘lar: Suvga boy, yumshoq qobiqli urug‘lar (mevali o‘simliklar:
olma, uzum). Urug‘larning iqtisodiy ahamiyati: Urug‘lar inson hayotida muhim iqtisodiy
resurs hisoblanadi: 1. Qishloq xo‘jaligi: Urug‘lar oziq-ovqat mahsulotlarini yetishtirishning
asosi hisoblanadi (g‘alla, dukkaklilar, moyli o‘simliklar). Yangi va sifatli urug‘lar qishloq
xo‘jaligi hosildorligini oshiradi. 2. Yog‘li o‘simliklar: Kungaboqar, soya, paxta urug‘laridan
o‘simlik moylari olinadi. Bu moylar oziq-ovqat, tibbiyot va sanoatda ishlatiladi. 3. Dori
vositalari: Ayrim o‘simliklarning urug‘laridan dori-darmonlar tayyorlanadi (masalan, qora
107
sedana urug‘i). 4. To‘qimachilik sanoati: Paxta urug‘lari tolalari matolar ishlab chiqarishda
keng qo‘llaniladi. 5. Oziq-ovqat sanoati: Urug‘lar non mahsulotlari, yormalar, shirinliklar,
ichimliklar ishlab chiqarishda ishlatiladi (bug‘doy, suli, sholi). 6. Atrof-muhitni himoya qilish:
Urug‘lardan foydalanib, o‘rmonzorlar yaratish va tuproq eroziyasini oldini olish mumkin.
Urug‘larning saqlanishi va tiklanishi: Urug‘larning uzoq vaqt davomida saqlanishi va sifatini
yo‘qotmasligi uchun maxsus texnologiyalar qo‘llaniladi: 1. Urug‘ banklari: Urug’ banklari –
noyob va qimmatli o‘simlik urug‘larini uzoq yillar davomida saqlash uchun tashkil qilingan
maxsus markazlardir. Misol: Norvegiyadagi Svalbard Global Seed Vault – dunyodagi eng yirik
urug‘ banki. 2. Saqlash sharoitlari: Namlik darajasi va harorat nazorat qilinadi. Urug‘lar
vakuumlangan qoplarda yoki maxsus idishlarda saqlanadi. 3. Bioraznoobraziya (biologik
xilma-xillik)ni tiklash: Urug‘ banklarida saqlangan urug‘lar yordamida yo‘qolib ketish xavfi
ostida bo‘lgan o‘simlik turlarini qayta tiklash mumkin.
Xulosa:
Gulli o‘simliklarning urug‘lari tabiatdagi tiriklik tsiklining ajralmas qismi bo‘lib,
ular nafaqat o‘simliklarning ko‘payishini, balki insoniyatning oziq-ovqat xavfsizligi, sanoat
ehtiyojlari va ekologik barqarorlikni ham ta’minlaydi. Urug‘larning xilma-xilligi va ulardan
foydalanish imkoniyatlari inson hayoti va tabiat uchun beqiyos ahamiyatga ega. Shu bois,
urug‘larning saqlanishi, ularning sifatini oshirish va biologik xilma-xillikni asrab-avaylash
bugungi kundagi dolzarb masalalardan biridir.
References:
1.
Xo’janazarov.O’.E, Mavlonov. X, Sadinov J.S. “Botanika o’simliklar sistematikasi”
Toshkent “Innovatsiya-Ziyo” 2022.
2.
Pratov O’, To’xtayev A.S, Azimova.F.O’, Saparboyev F.Z, Umaraliyeva M.T. “Biologiya”
Toshkent- “O’zbekiston”, 2017.
3.
Ikromov M.I, Normurodov X.N., Yuldashev A.S. “Botanika” Toshkent “O’zbekiston” 2002.
4.
Mustafayev. S, Ahmedov O’. Botanika – T: “O’zbekiston”, 2006
