ZAYTUNDOSHLAR OILASI TAVSIFI VA SISTEMATIKASI. TARQALISHI VA AHAMIYATI

11

ZAYTUNDOSHLAR OILASI TAVSIFI VA SISTEMATIKASI. TARQALISHI VA

AHAMIYATI

Mamadiminova Mubina Muhammadjon qizi

Andijon davlat pedagogika instituti,

Tabbiy fanlar fakulteti, Biologiya yo’nalishi 2-bosqich talabasi

https://doi.org/10.5281/zenodo.15110966

Annotatsiya

: Ushbu tezisda Zaytundoshlar (Oleaceae) oilasining umumiy tavsifi,

ularning sistematikasi, asosiy turkum va turlari, tarqalish areallari hamda ekologik va xo‘jalik
ahamiyati haqida ma’lumotlar keltirilgan. Ushbu oila vakillari yog‘och sanoati, dorivor
xomashyo manbai va manzarali o‘simliklar sifatida katta ahamiyatga ega.

Аннотация:

В данном тезисе представлено общее описание семейства Маслиновые

(Oleaceae), их систематика, основные роды и виды, ареалы распространения, а также их
экологическое и хозяйственное значение. Представители этого семейства имеют
большое значение в лесной промышленности, медицине и ландшафтном дизайне.

Annotation:

This thesis provides a general description of the Oleaceae family, their

classification, main genera and species, distribution areas, as well as their ecological and
economic significance. Members of this family play a crucial role in the timber industry,
medicine, and ornamental horticulture.

Kalit so’zlar:

Zaytundoshlar, Oleaceae, zaytun (Olea), chinnigul (Syringa), jasmin

(Jasminum), sistematika, tarqalish, ekologik ahamiyat, yog‘och sanoati, dorivor o‘simliklar,
manzarali o‘simliklar.

Ключевые слова:

Маслиновые, Oleaceae, олива (Olea), сирень (Syringa), жасмин

(Jasminum), систематика, распространение, экологическая значимость, лесная
промышленность, лекарственные растения, декоративные растения.

Key words:

Oleaceae, olive (Olea), lilac (Syringa), jasmine (Jasminum), classification,

distribution, ecological significance, timber industry, medicinal plants, ornamental plants.

Zaytundoshlar (

Oleaceae

) —doim yashil daraxt va butalar oilasi. Gullari ro’vaksimon

to’pgulda o’rnashgan, to’g’ri, qo’shgulqo’rg’onli, ikki, ba’zan ayrim jinsli, kosachasi mayda,
ko’pincha, to’rt tishli. Changchisi ikkita, urug’chisi bitta. Urug’ kurtagi ikki yoki undan
ortiq bo’lib, odatda, faqat bittasigina uruqqa aylanadi. Mevasi har xil —ko’sakcha, qanotcha,
danakcha yoki rezavormeva [1].

Zaytundoshlar oilasining 600 turini birlashtirgan 29 turkumi bor. Tropik, subtropik va

moʻʼtadil iqlimli mamlakatlarda, asosan, Shimoliy yarim sharda koʻp. Ekiladigan Z.ning mevasi
tuzlangan va konservalangan holda isteʼmol qilinadi. Dorivor va yirik gulli zaytundan efir moyi
olinadi. Nastarin, ligustrum va b. manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. [2]

Zaytundoshlar oilasi quyidagi asosiy turlarga bo'linadi:
1. Zaytun (

Olea)

—eng muhim va keng tarqalgan turi.

2. Yasemin (

Jasminum

) —go'zalligi va hidlari bilan mashhur.

3. Lilak (

Syringa

) —bahorda gullaydigan chiroyli o'simlik.

4. Forsitiya (

Forsythia

) —bahor faslida gullaydigan o'simlik.

Zaytundoshlar oilasi botanika tasnifida Oleaceae deb ataladi. Ushbu oilaning

o'simliklari asosan ikki turga bo'linadi: daraxtlar va butalar. Zaytundoshlar oilasining eng
muhim va keng tarqalgan vakili zaytun

aea

) hisoblanadi. Zaytun daraxti O'rta yer dengizi

12

mintaqasida tarqalgan bo'lib, uning mevalari va yog'i dunyo bo'ylab mashhur.
Zaytundoshlar oilasining yana bir muhim vakili yasemin (

Jasminum

) bo'lib, uning go'zalligi

va hidlari bilan mashhur. Yasemin turlari ko'pincha bog'dorchilikda ishlatiladi va ularning
gullari turli xil parfyumeriya mahsulotlarida qo'llaniladi.Lilak (

Syringa

) esa bahorda

gullaydigan chiroyli o'simlik bo'lib, ko'plab bog'larda va landshaft dizaynida keng
tarqalgan. Forsitiya (

Forsythia)

o'simligi esa bahorda o'zining yorqin sariq gullari bilan ajralib

turadi va ko'plab bog'larda dekorativ o'simlik sifatida ishlatiladi. Zaytundoshlar oilasining
o'simliklari, shuningdek, boshqa ko'plab o'simliklar bilan birgalikda ekosistemalarda muhim
rol o'ynaydi. Zaytundoshlar oilasidagi o'simliklar odatda o'ziga xos xususiyatlarga ega. Ular
asosan doim yashil yoki yarim yashil bo'lib, gullari roʻvaksimon toʻpgulda joylashgan.
Zaytundoshlar oilasining o'simliklari,shuningdek, o'zlarining mevalari bilan ham ajralib
turadi. Zaytun mevalari, masalan, oziq-ovqat sanoatida keng qo'llaniladi va zaytun yog'i
sifatida mashhurdir. Yasemin va lilakning gullari esa go'zalligi bilan odamlarni o'ziga jalb
qiladi.O'simliklarningko'plab turlari turli xil iqlim sharoitlarida o'sishi mumkin. Ular har
xil tuproqlarda yaxshi rivojlanadi va ko'plab o'simliklar suvni saqlash va tuproqni
mustahkamlashda muhim rol o'ynaydi. Bu o'simliklarning ko'pchiligi qurg'oqchilikka chidamli
bo'lib, ular ekologik barqarorlikni saqlashda yordam beradi. Zaytundoshlar oilasi o'simliklari
dunyoning turli mintaqalarida tarqalgan. Ular asosan subtropik va mo''tadil iqlim
sharoitlarida o'sadi. Zaytun o'simliklari, masalan, O'rta yer dengizi mintaqasida keng
tarqalgan bo'lsa, yasemin va lilak ko'plab mamlakatlarda, jumladan, Osiyo va Evropada
keng tarqalgan. Zaytundoshlar oilasining o'simliklari, shuningdek, Amerika va Afrika
qit'alarida ham mavjud bo'lib, ularning tarqalishi ekologik muvozanatni saqlashda muhim
ahamiyatga ega. Zaytundoshlar oilasi o'simliklari inson hayotida muhim rol o'ynaydi. Ular
oziq-ovqat manbai sifatida katta ahamiyatga ega. Zaytun yog'i, masalan, sog'lom yog'lar
manbai bo'lib, ko'plab sog'lom ovqatlar tayyorlashdaqo'llaniladi. Zaytun va yasemin
o'simliklari tibbiyotda ham qo'llaniladi, chunki ularning dorivor xususiyatlari mavjud.
Yasemin o'simliklari, masalan, stressni kamaytirishga yordam beruvchi xususiyatlarga ega.
Bundan tashqari, zaytundoshlar oilasining o'simliklari landshaft dizaynida keng qo'llaniladi.
Ular bog'larni bezatishda, yashil maydonlarni yaratishda va ekologik muvozanatni
saqlashda muhim rol o'ynaydi. Zaytundoshlar oilasining o'simliklari tuproqni saqlash va
suvni tejashda yordam beradigan o'simliklar sifatida ham tanilgan. Zaytundoshlar oilasi
o'simliklari tasnifi, tavsifi, tarqalishi va ahamiyati jihatidan juda muhimdir. Ular nafaqat oziq-
ovqat manbai, balki ekologik barqarorlikni saqlashda ham muhim rol o'ynaydi.
Zaytundoshlar oilasi o'simliklarining go'zalligi va foydasi inson hayotida muhim o'rin tutadi,
shuning uchun ularni saqlash va rivojlantirish juda zarur. Tropik, subtropik va mo’tadil iqlimli
mamlakatlarda, asosan, shim. yarim sharda ko’p. Ekiladigan Zaytundoshlarning mevasi
tuzlangan va konservalangan holda iste’mol qilinadi. Dorivor va yirik gulli zaytundan efir moyi
olinadi. Nastarin, ligustrum va boshqa manzarali o’simlik sifatida ekiladi.[3;4]

Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:

1.

ZAYTUNDOSHLAR.

https://uzpedia.uz/pedia/zaytundoshlar

2.

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

3.

K. Browicz (19910 ) “Oleaceae (Zaytundoshlar oilasi) tasnifi va biogeografiyasi.”

4.

M.Abdurahmanov “O’simliklar tasnifi”(2001).