127
ILDIZ VA UNING VAZIFASI, ILDIZNING TURLARI.ILDIZNING BIRLAMCHI VA
IKKILAMCHI ANATOMIK TUZILISHI
Rahmonaliyeva Gullola Odiljon qizi
Abdullayeva Nozima Bahodir qizi
ADPI Biologiya (kechki) yoʼnalishi 101-guruh talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15533208
Аннотация:
Корень — один из важнейших вегетативных органов в жизни
растений. Он не только закрепляет растение в почве, но и играет ключевую роль в
поглощении воды и растворенных в ней минералов и доставке их в организм растения.
Кроме того, у некоторых растений корни выполняют различные специализированные
функции, такие как хранение питательных веществ, вегетативное размножение и
поглощение кислорода из воздуха. Уникальные характеристики структуры корней
являются важным фактором адаптации растений к среде обитания.
Abstract:
The root is one of the most important vegetative organs in the life of plants. It
not only fixes the plant to the soil, but also plays a key role in absorbing water and minerals
dissolved in it and delivering them to the plant div. In addition, in some plants, the root also
performs various special functions, such as accumulating reserve nutrients, vegetative
reproduction, and absorbing oxygen from the air. The specific features of the root structure
are an important factor in the adaptation of plants to their living environment.
Ключевые слова:
корень, минерал, резерв, вегетативное размножение,
горизонтальный корень, метаморфизированный, паразитический корень.
Keywords:
root, mineral, reserve, vegetative propagation, horizontal root,
metamorphosed, parasitic root.
Ildiz – barcha yuqori tuzilgan o‘simliklarning asosiy vegetativ organlaridan biri bo‘lib, u
dastlab urug‘ unib chiqqanda radikula (ildizcha)dan hosil bo‘ladi. Biologik jihatdan ildiz
o‘simlik organizmida muhim hayotiy funksiyalarni bajaradigan, morfologik tuzilishi va
rivojlanish jihatidan poya va bargdan farq qiluvchi organ hisoblanadi. Uning asosiy vazifalari
qatoriga o‘simlikni tuproqqa mustahkamlash, suv va unda erigan mineral moddalarni yutib
olish, ularni yuqoriga – poya va barglarga yetkazish, ba’zi hollarda esa oziq moddalarni
zaxiralash, vegetativ ko‘payish va qo‘shimcha ixtisoslashgan funksiyalarni bajarish kiradi.Ildiz
asosan yer ostida rivojlanadi. Bu uni yorug‘likdan chetda ushlab turadi va aynan shuning
uchun ildiz hujayralarida xlorofill pigmenti bo‘lmaydi, u yashil rangda bo‘lmaydi va fotosintez
jarayonini bajarmaydi. Biroq ayrim o‘simliklarda, xususan epifitlar yoki suv o‘simliklarida
havo ildizlari yashil bo‘lib, ba’zan fotosintez qilish xususiyatiga ega bo‘lishi mumkin. Ildiz barg
va tugun hosil qilmaydi, bu ham uning poyadan asosiy morfologik farqlaridan biridir.Ildizning
asosiy morfologik qismlari quyidagilardan iborat: Ildiz uch qismi – doimiy bo‘linish zonasi,
cho‘zilish zonasi va so‘rish zonasi kabi funktsional zonalarga ajraladi.So‘rish tukchalari – juda
nozik, mikroskopik ildiz tukchalari orqali suv va unda erigan moddalarning faol so‘rilishi
ta'minlanadi. Bu tukchalar har bir ildizda minglab sonlarda bo‘lib, so‘rish maydonini keskin
oshiradi.Yon ildizlar – asosiy ildizdan tarmoqlanib chiqib, tuproqdagi katta maydonni qamrab
oladi va o‘simlikni oziq bilan barqaror ta'minlaydi.
Ildizning o‘sish sur’ati iqlim, tuproq sharoiti, namlik darajasi va o‘simlikning o‘ziga xos
fiziologik xususiyatlariga bog‘liq. Har bir o‘simlik turiga xos bo‘lgan ildiz tizimi uning ekologik
128
moslashuvi va yashash muhitiga qarab shakllanadi. Masalan, cho‘l o‘simliklarida ildiz chuqur
bo‘lib, yer ostidagi chuqur suv qatlamlariga yetib boradi. Botqoqlikda yoki o‘ta nam muhitda
yashovchi o‘simliklarda esa ildizlar sirtki qatlamlarda keng tarmoqlanadi va ko‘pincha
havodan ham kislorod olishga moslashgan bo‘ladi. Ildiz o‘z tuzilishida asosan uchta asosiy
to‘qima tizimiga ega: qoplovchi to‘qima (epidermis), asosiy to‘qima (korteks), va o‘tkazuvchi
to‘qima (markaziy silindr). Ildizning markaziy qismini silindrsimon markaziy silindr tashkil
qiladi. Unda o‘tkazuvchi to‘qimalar – ksilema (suv va mineral moddalarning yuqoriga
harakati) va floema (organik moddalarning pastga harakati) joylashgan bo‘lib, ular orqali
o‘simlikning barcha qismlarida moddalar almashinuvi ta’minlanadi.Ildiz o‘simlik tanasining
yer ostida joylashgan va bir nechta asosiy hayotiy funksiyalarni bajaradigan organi
hisoblanadi. U faqatgina o‘simlikni tuproqqa mahkamlab turish bilan cheklanmay, balki
tuproqdan suv va oziq moddalarning yutilishi, moddalarning o‘tkazilishi, zaxira oziq
moddalarning to‘planishi, vegetativ ko‘payish va hatto maxsus funksiyalarni bajarish bilan
ham ajralib turadi.Ildizning eng faol va muhim funksiyalaridan biri bu suv va unda erigan
anorganik (mineral) moddalarni tuproqdan o‘zlashtirishdir. Tuproq tarkibida erigan holda
mavjud bo‘lgan mineral tuzlar ildiz tukchalari yordamida yutiladi. Bu moddalarning
ko‘pchiligi o‘simlik uchun zarur bo‘lgan oziq moddalar bo‘lib, ular o‘sish va rivojlanish
jarayonlarida ishtirok etadi. Ayniqsa, ildiz tukchalari soni va uzunligi ildizning suv yutish
qobiliyatiga bevosita ta’sir qiladi. Odatda, har bir kichik ildizda minglab tukchalar bo‘lib, ular
tuproqning katta qismini qamrab oladi va o‘simlikka doimiy oziqa oqimini ta’minlaydi.Ba’zi
o‘simliklarda, ayniqsa ikki yillik va ko‘p yillik madaniy o‘simliklarda ildiz oziq moddalarni
zaxira qilishga moslashgan bo‘ladi. Masalan, sabzi, lavlagi, turp kabi ildizmevalarda
karbongidratlar, shakarlar va boshqa moddalar ko‘p miqdorda to‘planadi. Bu moddalar
keyingi vegetatsiya davrida o‘simlikning yangi novdalari va generativ organlarini hosil
qilishda sarflanadi. Shu bois bu turdagi o‘simliklar oziq-ovqat sanoatida, tibbiyotda va
chorvachilikda keng qo‘llaniladi.
O‘simliklarning ildiz tizimi o‘zining tuzilishi, kelib chiqishi, shakli va funksiyalariga ko‘ra
turli xil bo‘lishi mumkin. Bu xilma-xillik o‘simliklarning yashash sharoitlariga moslashuvini
ko‘rsatadi. Ildizlarning turli turlarga bo‘linishi, ularning tuzilishi va biologik ahamiyatini to‘liq
anglash o‘simliklar hayotini chuqurroq o‘rganishga zamin yaratadi.
Ildizlar kelib chiqishiga ko‘ra:
1. Asosiy ildiz (birlamchi ildiz): Bu ildiz urug‘ unib chiqqanda embrion ildizchasidan
rivojlanadi. Asosiy ildiz odatda vertikal yo‘nalishda o‘sadi va o‘simlik tanasini tuproqqa
mahkam bog‘laydi. U ko‘p hollarda boshqa ildizlarga nisbatan yirikroq va chuqurroq
joylashadi. Masalan, sabzi, turp, loviya kabi o‘simliklarda asosiy ildiz juda yaxshi rivojlangan.
Asosiy ildiz markaziy ildiz tizimini tashkil etadi.
2. Yon ildizlar: Asosiy ildizdan lateral tarzda o‘sib chiqadigan ildizlar yon ildizlar deb
ataladi. Ular o‘simlikni tuproqqa yanada mustahkam bog‘laydi, suv va oziq moddalarni
kengroq maydondan so‘rib oladi. Har bir asosiy ildizda ko‘plab yon ildizlar hosil bo‘lishi
mumkin.
3. Qo‘shimcha ildizlar: Bu ildizlar poya, barg yoki boshqa vegetativ qismlardan
rivojlanadi. Ular o‘simlikning shikastlangan qismidan keyin yoki vegetativ ko‘payish
jarayonida hosil bo‘ladi. Qo‘shimcha ildizlar, ayniqsa, vegetativ ko‘payadigan o‘simliklarda
muhim ahamiyatga ega. Masalan, kartoshka, qulupnay, qamish singari o‘simliklarda uchraydi.
129
Xulosa.
O‘simliklarning ekologik sharoitlarga moslashishidagi muhim omil bu –
ikkilamchi anatomik tuzilma yordamida o‘simliklar uzoq muddat davomida yashashlari uchun
zarur bo‘lgan resurslarni taqsimlash va tashish jarayonlarini yaxshilashdir. U o‘simlikning
o‘zgaruvchan sharoitlarda samarali rivojlanishiga, o‘sish tizimlarini kengaytirishga va
ko‘payishga imkon yaratadi. Bu jarayonlar o‘simliklarning ekologik muvaffaqiyatini
ta'minlashda katta rol o‘ynaydi.Shunday qilib, ikkilamchi anatomik tuzilma o‘simliklar uchun
muhim ekologik va funksional ahamiyatga ega. U o‘simliklarning o‘zgaruvchan ekologik
sharoitlarda muvaffaqiyatli yashashini ta'minlaydi, o‘zining kuchli mexanik va oziqlanish
tizimlarini ishlab chiqadi va hayotiy jarayonlarini davom ettirish uchun zarur bo‘lgan
imkoniyatlarni yaratadi. Bu tuzilma o‘simliklar hayotining davomiyligini oshirib, ularni turli
tabiiy sharoitlarda barqaror bo‘lishga yordam beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayeva, N. B. (2021). O‘simliklarning biologik xususiyatlari va morfologiyasi.
Andijon: Andijon Davlat Pedagogika Instituti.
2.
Gulomov, S. A. (2018). O‘simliklar fiziologiyasi. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
3.
Kuznetsov, A. I. (2015). Botanika: O‘simliklar morfologiyasi va anatomiyasi. Moskva:
Moskva universiteti nashriyoti.
4.
Maksudov, T. T., & Usmanov, A. A. (2019). O‘simliklar anatomiya va ekologiyasi.
Tashkent: O‘qituvchi nashriyoti.
