115
TOGʼ VA TOGʼOLDI MINTAQALARI YEM-HASHAK OʼSIMLIKLARI VA
SISTEMATIKASI
Ikromova Shahriniso Nizomiddin qizi
ADPI Biologiya (kechki) yoʼnalishi 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15527314
Аннотация:
Корма горных и предгорных районов Растения играютважную
экологическую и биологическую роль в природе. Они есть поддержание баланса
экосистемы, формирование почвы, борьба с эрозией Он участвует в таких процессах, как
борьба с загрязнениеми поддержание баланса состава атмосферы. Эти растения также
имеют фармацевтическое, сельскохозяйственное и биологическоеприменение. Он
важен для производства активных веществ.
Abstract:
Forage plants of the mountain and foothill regions play animportant ecological
and biological role in nature. They participate in processes such as maintaining the balance of
the ecosystem, soil formation, combating erosion, and balancing the composition of the
atmosphere. These plants also play an important role in the production of pharmaceuticals,
agriculture, and biologically active substances.
Ключевые слова:
корм, урожай, засуха, экологический, климат, экосистема,
манипуляция, антропогенный фактор, горная местность
Keywords:
fodder, crop, drought, ecological, climate, ecosystem, manipulation,
anthropogenic factor, mountainous area.
Yem-xashak ekinlarilarining eng katta guruhini koʻp yillik oʻtlar: dukkaklilar —sebarga,
beda, shabdar, bersim, esparset, qashqarbeda, oqnilufar va gʻal ladoshlar (ajriqbosh, betaga,
suvbugʻdoyiq, oqsoʻxta, erkakoʻt) tashkil qiladi. Koʻp yillik oʻtlar sof holda va aralash (mas,
sebarga bilan ajriqbosh, beda bilan erkakoʻt) ekiladi. Ular yaylov ozigʻi sifatida hamda koʻk
massasi pichan, senaj, silos, oʻt uni, donador oziq va briketlar tayyorlash uchun ishlatiladi. Bu
Yem xashak ekinlari oqsilga (ayniqsa, dukkaklilar), vitaminlarga va mineral tuzlarga boy
boʻladi. Bundan tashqari, koʻp yillik oʻtlar yerni azotga boyitadi chunki ular ildizidagi tuganak
bakteriyalar havodagi azotni oʻzlashtirish xususiyatiga ega. Koʻp yillik oʻtlarning aksariyati
namsevar oʻsimliklardir. Nam yetishmasa, ularning hosili kamayib ketadi yoki butunlay nobud
boʻladi (qurib qoladi), shuning uchun qurgʻoqchil rayonlarda koʻp yillik oʻtlar (eng avvalo beda)
asosan sugʻoriladigan yerlarga ekiladi. Yashil konveyr hosil qilish uchun bir yillik oʻtlar ekiladi.
Ulardan ham pichan va boshqa ozuqalar tayyorlanadi. Bir yillik dukkaklilardan shabdar,
bersim, bahorgi va kuzgi yovvoyi noʻxat, noʻxat ekiladi. Oqsilga boy bu oʻsimliklar, odatda, bir
yillik gʻalla ekinlari — suli, arpaga qoʻshib ekiladi. Oʻzbekistonning qurgʻoqchilik rayonlarida
qurgʻoqchilikka chidamli bir yillik oʻtlar —sudanoʻt, oqjoʻxori, oqjoʻxori-sudanoʻt duragaylari,
mogar, qoʻnoq, shuningdek, cheklangan miqdorda vika, burchoq ekiladi. Koʻp rayonlarda koʻkat
ozuqa uchun bir yillik oʻt sifatida kuzgi javdar, tariq, soya, oʻris noʻxat, shuningdek, yangi ekin
— tritikale ekiladi. Yaqin vaqtdan boshlab koʻk massa olish maqsadida pane (bahorgi va kuzgi),
perko ekiladigan boʻldi. Tog‘ va tog‘oldi mintaqalari uzoq geologik davrlarda shakllangan bo‘lib,
bu jarayonda iqlim o‘zgarishlari va tog‘larning ko‘tarilishi yem-hashak o‘simliklarining
evolyutsiyasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan.Iqlim oʻzgarishi (shuningdek, global isish) – butun
dunyodagi oʻrtacha haroratning davomli oʻsishi va uning Yer iqlimiga oʻtkazadigan taʼsiri.
Global haroratning hozirgi davrdagi koʻtarilishi inson faoliyati, xususan, sanoat inqilobidan beri
116
qazib olinayotgan yoqilgʻining yoqilishi bilan bogʻliq. Qazib olingan yoqilgʻidan foydalanish,
oʻrmonlarni kesish va baʼzi qishloq xoʻjaligi va sanoat amaliyotlari iqlim oʻzgarishiga sabab
boʻluvchi issiqxona gazlarini chiqaradi. Global isishda asosiy rol oʻynayotgan issiqxona gazi
boʻlmish karbonat angidrid millionlab yillar davomida kuzatilmagan darajada, taxminan,
50%ga oʻsdi. Iqlim oʻzgarishi atrof- muhitga tobora katta taʼsir koʻrsatmoqda. Xususan, choʻllar
kengaymoqda, issiq toʻlqinlar va oʻrmon yongʻinlari keng tarqalmoqda. Arktikadagi havo
haroratining koʻtarilishi |abadiy muzliklarning erishiga sabab boʻldi. Yuqori haroratlar kuchli
boʻronlar, qurgʻoqchilik va boshqa ob-havo sharoitlariga ham sabab boʻlmoqda. Togʻlar, marjon
riflari va Arktikadagi tez atrof-muhit oʻzgarishi koʻplab turlarni boshqa joyga koʻchishga yoki
yoʻq boʻlib ketishga majbur qilmoqda. Kelajakda iqlim oʻzgarishini minimallashtirishga
qaratilgan harakatlar muvaffaqiyatli amalga oshirilsa-da, baʼzi taʼsirlar, masalan, okeanning
isishi, okeanning kislotalanishi va dengiz sathining koʻtarilishi asrlab davom etadi. Ekotizim
(yoki ekologik tizim) — barcha organizmlar va ular oʻzaro taʼsir qiladigan muhitdan iborat.
Ushbu biotik va abiotik komponentlar oziq moddalar aylanishlari hamda energiya oqimlari
orqali bir-biriga bogʻlangan. Energiya fotosintez orqali tizimga kiradi va oʻsimlik toʻqimalariga
kiritiladi. Hayvonlar va oʻsimliklar bir-biri bilan oziqlanib, materiya va energiyaning tizim
boʻylab harakatlanishida muhim rol oʻynaydi. Ular, shuningdek, mavjud oʻsimlik va mikrobial
biomassa miqdoriga taʼsir qiladi. Oʻlik organik moddalarni parchalash orqali parchalanuvchilar
uglerodni atmosferaga qaytarib yuboradi va oʻlik biomassada saqlanadigan ozuqa moddalarini
oʻsimliklar hamda mikroblar tomonidan osonlikcha qayta ishlash mumkin boʻlgan shaklga
aylantirish orqali ozuqa moddalarining aylanishini osonlashtiradi. Ekotizimlar tashqi va ichki
omillar bilan boshqariladi. Iqlim, tuproq va topografiyani tashkil etuvchi asosiy material kabi
tashqi omillar ekotizimning umumiy tuzilishini boshqaradi, lekin ekotizimning oʻzi taʼsir
qilmaydi. Ichki omillar, masalan, parchalanish, ildiz raqobati, soyalanish, buzilish, ketma-ketlik
va mavjud turlar bilan boshqariladi. Resurs kiritishlari odatda tashqi jarayonlar tomonidan
boshqarilsada, ekotizimda bu resurslarning mavjudligi ichki omillar bilan boshqariladi.
Ekotizimlar dinamik obyektlardir — ular davriy buzilishlarga duchor boʻladilar va har doim
oʻtmishdagi buzilishlardan keyin tiklanish jarayoni amalga oshadi. Ekotizimning muvozanat
holatiga yaqin boʻlish tendensiyasi, bu buzilishlarga qaramay, uning qarshiligi deb ataladi.
Tizimning oʻzgarishlarni boshdan kechirayotganda bir xil funksiyani, tuzilishni, oʻziga xosligini
va qayta aloqalarini saqlab qolish uchun buzilishlarni qabul qilish va qayta tashkil etish
qobiliyati uning ekologik chidamliligi deb ataladi. Ekotizimlarni turli yondashuvlar orqali
oʻrganish mumkin —nazariy tadqiqotlar, muayyan ekotizimlarni uzoq vaqt davomida
kuzatadigan tadqiqotlar, ular qanday ishlashini tushuntirish uchun ekotizimlar oʻrtasidagi
farqlarni koʻrib chiqadigan va toʻgʻridan-toʻgʻri manipulyatsiya eksperimentlari. Ekotizimlar
odamlar bogʻliq boʻlgan turli xil tovarlar va xizmatlarni taqdim etadi. Ekotizim tovarlariga suv,
oziq- ovqat, yoqilgʻi, qurilish materiallari va dorivor oʻsimliklar kabi ekotizim jarayonlarining
„moddiy mahsulotlari“kiradi. Boshqa tomondan, ekotizim xizmatlari odatda„qiymatli
narsalarning holati yoki joylashuvini yaxshilash“ dir. Bularga gidrologik sikllarni saqlash, havo
va suvni tozalash, atmosferada kislorodni saqlash, ekinlarni changlatish va hatto goʻzallik,
ilhom va tadqiqot imkoniyatlari kabi narsalar kiradi.
Xulosa:
Tog‘ va tog‘oldi mintaqalaridagi yem-hashak o‘simliklari hayvonlar uchun asosiy
oziq manbai bo‘lib, ular tabiiy ekotizim va chorvachilik rivoji uchun muhim ahamiyatga ega.
Umuman olganda, tog‘ va tog‘oldi mintaqalaridagi yem-hashak o‘simliklari chorvachilikni
117
rivojlantirish, tuproqni muhofaza qilish va ekotizim barqarorligini ta’minlashda muhim o‘rin
tutadi. Ularning tabiiy o‘sish sharoitlarini saqlab qolish va yaylovlardan oqilona foydalanish
kelajakda barqaror qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun muhim omillardan biridir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Абдурахмонов Қ., Атаджанов С., "Ботаника", – Тошкент: Ўқитувчи, 2007
2.
Бердиқулов К., Ҳамидов Р., "Олий ўсимликлар систематикаси", –Тошкент: Фан,
2015.
3.
Жабборов Д., "Ўсимликлар биологияси", – Тошкент: Фан ва технология, 2018.
