112
YASHASH TUMANIDAGI MADANIY VA TABIIY HOLDA TARQALGAN
OʼSIMLIKLAR SISTEMATIKASI
Murodova Mukambarxon Saminjon qizi
ADPI Biologiya (kechki) yoʼnalishi 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15519056
Аннотация:
Одной из важнейших задач, стоящих сегодня перед человечеством,
является защита окружающей среды, разумное использование природных ресурсов и
сохранение биоразнообразия. В этом контексте изучение растительного мира, особенно
углубленное научное исследование природных и культурных растений, характерных
для каждого региона, имеет первостепенное значение. Растения являются
неотъемлемой частью биосферы, играя неоценимую роль в обмене кислорода в
атмосфере, поддержании плодородия почв, стабилизации климата, а также обеспечении
здоровья человека и продовольственной безопасности.
Abstract:
One of the most important tasks facing humanity today is to protect the
environment, rationally use natural resources, and preserve biodiversity. In this regard, the
study of the plant world, especially in-depth scientific research of natural and cultural plants
characteristic of each region, is of urgent importance. Plants are an integral part of the
biosphere, they play an invaluable role in the exchange of oxygen in the atmosphere,
maintaining soil fertility, stabilizing the climate, and ensuring human health and food security.
Ключевые слова
: среда обитания, почва, экологические условия, вид, поколение,
природные ресурсы, тамариск, культурные растения.
Keywords:
habitat, soil, ecological conditions, species, generation, natural resources,
tamarisk, cultivated plants.
O‘zbekiston Respublikasining sharqiy qismida joylashgan Andijon viloyati, jumladan
Andijon tumani, o‘zining boy tabiiy resurslari, unumdor yer maydonlari va xilma-xil o‘simlik
dunyosi bilan ajralib turadi. Ushbu hududning tabiiy geografik sharoiti – ya’ni mo‘tadil
kontinental iqlimi, unumdor tuproqlari va suv bilan ta’minlanganligi – bu yerda turli xil yovvoyi
o‘simliklar turlarining tabiiy ravishda o‘sib-yashnashiga qulay imkoniyat yaratgan. Ayniqsa,
dalalardan uzoqroqda joylashgan adirlar, soybo‘ylar, ariq-chekkalari va tog‘ oldi mintaqalari
yovvoyi o‘simliklarning tabiiy yashash joylari hisoblanadi. Yovvoyi o‘simliklar tizimli ravishda
o‘rganilishi nafaqat ularning biologik va ekologik ahamiyatini ochib berishga, balki hududda
ekologik muvozanatni saqlash, tuproq eroziyasining oldini olish, chang va gazlarni filtrlash kabi
tabiiy jarayonlarda tutgan o‘rnini aniqlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ayrim yovvoyi
o‘simliklar dori-darmon, yem-xashak, texnik va dekorativ ahamiyatga ega bo‘lib, xalq xo‘jaligida
bevosita yoki bilvosita foydalaniladi. Andijon tumani geografik joylashuvi, iqlim sharoiti va
tuproq tarkibi jihatidan o‘simliklar dunyosi uchun qulay ekologik muhit yaratgan. Tumanning
adirli va pasttekislik hududlarida, suv yo‘llari va ariq bo‘ylarida, dehqonchilik qilinmaydigan
bo‘sh yer maydonlarida turli xil yovvoyi o‘simliklar o‘sadi. Ular orasida bir yillik, ko‘p yillik,
o'tsimon, butasimon va ba'zan daraxtsimon shakllar ham mavjud. Tuman hududida quyidagi
yovvoyi o‘simliklar turlari uchraydi: Yantoq (Alhagi pseudalhagi) – qurg‘oqchilikka chidamli,
tuproqni mustahkamlovchi butasimon o‘simlik; Qizilboya (Rubia tinctorum) – dorivor va
bo‘yoq modda beruvchi ildizga ega; Ishqor (Salsola spp.) – sho‘r tuproqlarda o‘suvchi, tuproq
tarkibini boyituvchi o‘simlik turi; Qora kashkar (Xanthium strumarium) – yovvoyi o‘suvchi,
ba'zida yem-xashak uchun foydalaniladi.Andijon tumani qishloq xo‘jaligida ekinlar asosiy
113
o‘rinni egallaydi. Tuman hududi mo‘tadil kontinental iqlimga ega bo‘lib, yozda issiq, quruq va
sovuq qish mavsumida noaniq yog‘ingarchiliklar kuzatiladi. Shu sababli, Andijon tumanida
qishloq xo‘jaligida ekinlar tanlashda qurg‘oqchilikka chidamli va issiqlikka moslashgan
o‘simliklar afzal ko‘riladi. Andijon tumani ekinlari orasida eng keng tarqalgan va iqtisodiy
jihatdan muhim bo‘lganlari quyidagilardir: Bug‘doy – Andijon tumanida eng ko‘p
yetishtiriladigan ekinlardan biri bo‘lib, bu yerda bug‘doy hosili yiliga bir necha marta yig‘iladi.
Bug‘doyning ko‘p turlari mavjud bo‘lib, u nafaqat ichki bozorga, balki eksportga ham
chiqariladi. Bug‘doy ekish uchun tuproq unumdorligi juda muhim, shuning uchun yerlarni
optimal sug‘orish va o‘g‘itlash kerak. Arpa – bu ekin tuman hududida qishloq xo‘jaligida muhim
o‘rin tutadi. Arpa nafaqat oziq-ovqat mahsuloti sifatida, balki yem-xashak sifatida ham
ishlatiladi. Arpa ekini issiq va quruq sharoitlarga moslashgan, shuning uchun Andijonning
quruq hududlarida yaxshi o‘sadi. G‘alla va no‘xat – Andijon tumanining boshqa mashhur
ekinlaridan biri bo‘lib, bu o‘simliklar asosan oziq-ovqat maqsadlarida ishlatiladi. G‘alla ekini
dehqonchilikda keng tarqalgan va deyarli har bir xonadonda ishlab chiqariladi. No‘xat esa
asosiy oziq-ovqat mahsuloti bo‘lib, salat, sho‘rva va boshqa taomlar tayyorlashda ishlatiladi.
Bohli – tuman hududida yem-xashak sifatida foydalaniladigan bo‘hli ekini o‘simliklar orasida
alohida o‘rin tutadi. Bohli o‘simligi nafaqat ozuqa mahsuloti sifatida, balki texnik va sanoat
maqsadlarida ham ishlatiladi.
O‘simliklar olami Yer yuzidagi eng muhim tirik organizmlar guruhlaridan biri bo‘lib,
ularning xilma-xilligi va biologik turlari son jihatidan juda katta. Bu xilma-xillikni o‘rganish,
tartibga solish va ilmiy jihatdan tasniflash uchun o‘simliklarning sistematikasi ishlab chiqilgan.
Sistematik birliklar o‘simliklarni ilmiy asosda tasniflashda ishlatiladigan asosiy kategoriyalar
bo‘lib, ular orqali o‘simliklarning bir-biriga bo‘lgan qarindoshlik munosabatlari, umumiy
belgilar va farqlari aniqlanadi. O‘simliklar sistematikasining asosiy birliklari quyidagilardan
iborat: tur (species), avlod (genus), oila (familia), tartib (ordo), sinf (classis), bo‘lim (divisio) va
podsha (regnum). Tur (Species): Sistematik birliklar ichida eng kichigi va birlamchisi bu — tur
hisoblanadi. Tur — bu tabiiy sharoitda o‘zaro erkin changlanib, unumdor avlod qoldira
oladigan individlar majmuidir. Bitta turga mansub o‘simliklar umumiy genetik tuzilishga,
morfologik va fiziologik belgilarining o‘xshashligiga ega bo‘ladi. Masalan, lola gullarining
ko‘plab navlari mavjud bo‘lishi mumkin, lekin ularning hammasi Tulipa gesneriana turiga
kiradi.
Xulosa:
Andijon tumani qulay geografik joylashuvi, iliq iqlimi va unumdor tuproq tarkibi
bilan o‘simliklarning xilma-xil o‘sishiga imkon beradi. Bu sharoitlar nafaqat tabiiy o‘simliklar,
balki madaniy ekinlar uchun ham katta imkoniyat yaratadi. Iqlim o‘zgarishlari, suv
manbalarining kamayishi va antropogen omillar tuproq unumdorligiga ta’sir qilmoqda. Shu
bois ekologik barqarorlikni saqlash uchun resurslardan oqilona foydalanish zarur. Yovvoyi va
madaniy o‘simliklar genofondini asrash, ekologik muhofaza choralarini kuchaytirish va
barqaror qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini joriy etish bugungi kunning muhim
vazifalaridandir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedov A.A., Karimov A.K. O‘zbekiston o‘simliklari va ularning sistematikasi. –
114
Toshkent: O‘qituvchi, 2021. – 280 b.
2.
Xolmatov A.X., Jo‘rayev B.A. Botanika. – Toshkent: Fan, 2020. – 320 b.
3.
Raximov T.X., Nurmuxamedova D. Ekologiya asoslari. – Toshkent: Universitet, 2022. – 270
b.
4.
Normatov N.N. O‘zbekiston geografiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019. – 356 b.
