110
URUG‘LI VA DANAKLI MEVALI O‘SIMLIKLARNING KLASSIFIKATSIYASI,
GEOGRAFIK TARQALISHI VA EVOLYUTSIYAVIY AHAMIYATI
Mamajonova Mushtariy Muhiddin qizi
ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
ANIQ VA TABIIY FANLAR FAKULTETI BIOLOGIYA YO’NALISHI TALABASI
https://doi.org/10.5281/zenodo.15519036
Annotatsiya
: Ushbu tezisda urug‘li va danakli mevali o‘simliklarning sistematik
joylashuvi, ularning kelib chiqish hududlari, hayotiy shakllari, biologik va iqtisodiy ahamiyati
keng yoritilgan. Bundan tashqari, bu o‘simliklarning evolyutsiyaviy taraqqiyoti,
madaniylashtirish jarayonlari hamda insoniyat hayotidagi roli ilmiy nuqtai nazardan tahlil
qilingan. Tezis zamonaviy botanik tadqiqotlar va klassifikatsiya mezonlariga asoslanadi.
Kalit so‘zlar
: urug‘li mevalar, danakli mevalar, sistematika, geografik tarqalish, kelib
chiqish markazlari, hayotiy shakllar, evolyutsiya, madaniylashtirish.
Mevali o’simliklar — bu inson salomatligi, oziq-ovqat xavfsizligi va ekologik
barqarorlikda muhim o’rin tutuvchi biologik resurslardir. Mevalar o’zining ozuqaviy, dorivor,
estetik va agroekologik ahamiyati bilan e’tiborni tortadi. Mevali o’simliklar, ayniqsa urug’li va
danakli turlari, yer yuzida keng tarqalgan va ko’p asrlik madaniy tarixga ega.
Urug’li mevali o’simliklar odatda bir necha urug’ni saqlovchi go’shtli yoki quruq
mevalarga ega bo’ladi. Ularning eng mashhur vakillari Rosaceae, Rutaceae, Cucurbitaceae,
Solanaceae kabi oilalarga kiradi. Masalan, olma (Malus domestica), nok (Pyrus communis), behi
(Cydonia oblonga), anor (Punica granatum), uzum (Vitis vinifera) kabi turlar yer yuzining turli
mintaqalarida qadimdan yetishtirib kelingan. Bu o’simliklar odatda o’zida ko’p miqdorda
vitamin, organik kislotalar va mikroelementlar saqlaydi.
Danakli mevali o’simliklar bir dona yirik urug’ga (danakka) ega bo’lgan, asosan go’shtli
mevali daraxt va butalardan iborat. Ular Rosaceae oilasining Prunoideae (yoki Amygdaloideae)
subfamilyasiga mansub. Gilos (Prunus cerasus), olcha (Prunus avium), o’rik (Prunus
armeniaca), shaftoli (Prunus persica), bodom (Prunus amygdalus) kabilar ushbu guruhga
kiradi. Ushbu turlar yuqori darajadagi biologik moslashuvchanlik va seleksiya salohiyatiga ega.
Klassifikatsiya jihatdan, mevali o’simliklar ikki asosiy guruhga bo’linadi:
1.
Urug’li mevalilar (ko’p urug’li yoki urug’chi mevalar).
2.
Danakli mevalilar (bir urug’li yoki danakli mevalar).
Bu guruhlar o’simliklarning morfologik, anatomik va reproduktiv xususiyatlariga
asoslanib ajratiladi. Zamonaviy molekulyar genetika va filogenetik tadqiqotlar ushbu tasnifni
yanada takomillashtirmoqda.
Geografik tarqalish nuqtai nazaridan, urug’li va danakli mevali o’simliklarning asosiy
kelib chiqish markazlari sifatida quyidagi hududlar ajratiladi (N. I. Vavilov ta’limoti asosida):
1.
Markaziy Osiyo (olma, nok, o‘rik);
2.
Xitoy (shaftoli, xurmo);
3.
Kavkaz (beh, gilos); Janubiy Amerika (pomidor, kartoshka, yer yong‘oq);
4.
Yaqin Sharq (uzum, anjir, zaytun).
Mazkur hududlar nafaqat o‘simliklarning yovvoyi ajdodlari mavjud bo‘lgan joylar, balki
ularning madaniylashtirilgan shakllari paydo bo‘lgan markazlar hisoblanadi. Hayotiy shakllar
jihatidan, urug‘li va danakli mevali o‘simliklar ko‘pincha ko‘p yillik o‘simliklar bo‘lib, daraxtlar,
111
butalar va yarimbutalar shaklida uchraydi. Evolyutsiyaviy taraqqiyot nuqtai nazaridan, bu
o‘simliklar million yillar davomida tabiiy tanlanish va odamlar tomonidan olib borilgan sun’iy
seleksiya natijasida turli xil nav va shakllarga ega bo‘lgan.
Zamonaviy botanik tadqiqotlar, ayniqsa molekulyar markerlar, genetik barcoding,
filogenetik daraxtlar yordamida bu o‘simliklarning kelib chiqish tarixi, o‘zaro qarindoshlik
darajasi va evolyutsion yo‘nalishlari aniqroq ochib berilmoqda.
Urug’li va danakli mevali o’simliklar turli xil ekologik muhitlarda rivojlangan, muhim
iqtisodiy va oziq-ovqat ahamiyatiga ega bo’lgan o’simliklardir. Ularning sistematik o’rganilishi
seleksiya, genofondni saqlab qolish, ekologik barqarorlikni ta’minlashda alohida o’rin tutadi.
Shu sababli, bu guruhga mansub o’simliklarning tasnifi, tarqalishi va evolyutsiyasi har
tomonlama chuqur o’rganilishi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Oʻ. Pratov, L. Shamsuvaliyeva, E. Sulaymonov, X. Axunov, K. Ibodov, V. Mahmudov
Botanika (MOrfologiya, Anatomiya, Sistematika, Geobotanika) TA’LIM NASHRIYOTI“.
TOSHKENT – 2010.
2.
A.Q. QAYIMOV, E.T. BERDIYEV DENDROLOGIYA Choʻlpon nomidagi nashriyot-matbaa
jodiy uyi. Toshkent – 2012.
3.
R. Yunusov, L. Yuldoshov F. Ganiyeva. Meva ekinlari biologiyasi Oʻquv qo’llanma. Buxoro
2023-yil
