www.sci-p.uz
III SON. 2025
279
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI TIJORAT BANKLARIDA INNOVATSION FAOLIYATNI
TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Minarova Murshida
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0006-3224-145X
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarining innovatsion
faoliyati holati kompleks tahlil qilinib, zamonaviy bank xizmatlarini joriy etish jarayonidagi
muammolar va imkoniyatlar yoritilgan. Raqamli texnologiyalarni joriy etish, mahsulot va
xizmatlarda innovatsion yondashuvlar qo‘llanilishi, xorijiy tajribalar asosida baholandi.
Shuningdek, tijorat banklarining raqobatbardoshligini oshirish, mijozlarga ko‘rsatilayotgan
xizmatlar sifatini yaxshilash va butun bank tizimini transformatsiya qilishga qaratilgan taklif va
tavsiyalar ishlab chiqildi. Maqola bank sektorida innovatsion faoliyatni chuqurlashtirishga
qaratilgan ilmiy-
amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
innovatsion faoliyat, tijorat banklari, raqamli transformatsiya, bank
texnologiyalari, moliyaviy xizmatlar, bank islohoti, mijozlarga xizmat ko‘rsatish, raqamli
iqtisodiyot.
ПУТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ИННОВАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В
КОММЕРЧЕСКИХ БАНКАХ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН
Минaрoвa Муршидa
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В данной статье проведен комплексный анализ состояния
инновационной деятельности коммерческих банков Республики Узбекистан, освещены
проблемы и возможности в процессе внедрения современных банковских услуг. Внедрение
цифровых технологий, применение инновационных подходов к продуктам и услугам
оценивались на основе зарубежного опыта. Также были разработаны предложения и
рекомендации, направленные на повышение конкурентоспособности коммерческих
банков, улучшение качества предоставляемых клиентам услуг и трансформацию всей
банковской системы. Статья служит научно
-
практической основой, направленной на
углубление инновационной деятельности в банковском секторе.
Ключевые слова:
инновационная деятельность, коммерческие банки, цифровая
трансформация, банковские технологии, финансовые услуги, банковская реформа,
обслуживание клиентов, цифровая экономика.
UOʻK:
336.713
279-287
www.sci-p.uz
III SON. 2025
280
WAYS TO IMPROVE INNOVATIVE ACTIVITY IN COMMERCIAL BANKS OF THE REPUBLIC
OF UZBEKISTAN
Minarova Murshida
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article comprehensively analyzes the state of innovative activity of
commercial banks of the Republic of Uzbekistan and highlights the problems and opportunities in
the process of introducing modern banking services. The implementation of digital technologies,
the use of innovative approaches in products and services were assessed based on foreign
experience. Also, proposals and recommendations were developed aimed at increasing the
competitiveness of commercial banks, improving the quality of services provided to clients, and
transforming the entire banking system. The article serves as a scientific and practical basis for
deepening innovative activity in the banking sector.
Keywords:
innovative activity, commercial banks, digital transformation, banking
technologies, financial services, banking reform, customer service, digital economy.
Kirish.
Mamlakatimiz iqtisodiyoti tarmoqlarini modernizatsiyalash va diversifikatsiyalash
jarayonida xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar iqtisodiy holatini yaxshilash bugungi kunda dolzarb
ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda bank sektorida kuchayib borayotgan raqobat sharoitida,
yangi xizmatlar va texnologiyalarni tizimli ravishda joriy qilish orqali biznes modellarini
muvafaqqiyatli amalga oshirish hamda bozorning barcha segmentlarini samarali zabt etish
tijorat banklari uchun muvafaqqiyat garovi hisoblanadi. Aynan shu sababli, resurs salohiyatini
boshqarishni optimallashtirish, mijozlarning xohish-istaklarini qondirish, shuningdek,
bozorning yangi talablariga munosib javob berish uchun innovatsion xizmatlarini rivojlantirish
va texnik takomillashtirishga qaratilgan tegishli innovatsion strategiyani ishlab chiqish va
amalga oshirish banklar samarali faoliyatining zarur shartlaridan biridir.
Mustaqillik yillarida O‘zbekiston bank tizimi rivojlanishining tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki,
oldinga qo‘yilgan asosiy vazifani amalga oshirishga, ya’ni iqtisodiyotning yanada jadal
rivojlanishi uchun poydevor yaratishga katta hissa qo‘shgan holda, har bir
bosqichda
mamlakatdagi bozor islohotlarining faol ishtirokchisi bo‘ldi. Respublikada bank tizimini
takomillashtirish O‘zbekiston iqtisodiyotini erkinlashtirish bosqichidagi muhim vazifalardan
biri hisoblanib kelmoqda.
Bozor islohotlarini amalga oshirishdagi har bir bosqichning barcha asosiy iqtisodiy
muammolari ko‘p jihatdan mazkur vazifaning hal etilishiga bog‘liq. O‘zbekiston bank tizimidagi
islohotlar hozirgi zamon bank faoliyati sohasidagi chuqur va muhim o‘zgarishl
ar zamirida
amalga oshirilmoqda. Bunda banklar faoliyatini boshqarishni qayta tashkil qilishga nisbatan
ehtiyoj paydo bo‘ladi. Tez o‘zgarib turuvchi hozirgi zamonda bank boshqaruvining butun tizimi
ham tez rivojlanmoqda. Bu, birinchi navbatda, bozor islohotlarini amalga oshirayotgan
mamlakatlarda inobatga olinishi zarur.
Moliya sohasidagi innovatsion
jarayonlarning dinamikasi so‘nggi yillarda sezilarli
darajada oshib, yangi mahsulotlar va texnologiyalarni tizimli ravishda joriy etish biznes
modellarini muvaffaqiyatli amalga oshirish va moliya bozorining segmentlarini samarali
egallab olinmoqda. Xususan
, bunda tijorat banklari yetakchi o‘rinlarni egallab, birinchi
navbatda resurs salohiyatini boshqarishni optimallashtirish, mijozlarning mavjud ehtiyojlarini
yanada to‘laqonli qondirish, shuningdek, bank xizmatlarini takomillashtirib kelmoqdalar.
Tijorat b
anklari globallashuv sharoitida iqtisodiy o‘zgarishlarga muvofiq ravishda mijozlarning
yangi innovatsion xizmatlarga bo‘lgan talablarini qondirishga harakat qilib kelmoqdalar.
So‘nggi yillarda mamlakatimizda Prezident Farmonlari va hukumat qarorlari asosida
bank tizimini isloh qilish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha qator chora
-
www.sci-p.uz
III SON. 2025
281
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Raqamli iqtisodiyotga o‘tish jarayonida tijorat banklari oldida
turgan asosiy vazifa
–
bu mijozlarga tezkor, xavfsiz va interaktiv xizmatlar ko‘rsatish imkonini
beruvchi zamonaviy infratuzilmani shakllantirishdir.
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarining innovatsion faoliyati
holati tahlil qilinadi, mavjud muammolar va to‘siqlar aniqlanadi hamda ularni bartaraf etish
yo‘llari bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi –
tijorat banklari
faoliyatida innovatsion yondashuvlarni chuqurlashtirish orqali raqobatbardoshlikni oshirish
va bank xizmatlari sifatini yangi bosqichga olib chiqishdir.
Adabiyotlar sharhi.
Vaxrushev (2013) zamonaviy iqtisodiy adabiyotlarda innovatsion bank mahsuloti
ko‘pincha yangi takomillashgan bank xizmati yoki operatsiya ko‘rinishida amaliyotga joriy
qilingan bankning innovatsion faoliyati natijasi sifatida qaraladi deb hisoblaydi.
Proxorov (2014) bank innovatsiyasi o‘z yondashuvi bilan, odatda, taqdim etilayotgan
mahsulotlar, xizmatlar, operatsiyalar, biznes jarayonlarini takomillashtirish yoki yaratishdan
iborat bo‘lgan bank faoliyatini modernizatsiya qilish va mijozlar ehtiyojini
yaxshiroq
qondirishga qaratilgan jarayondir deb keltirgan.
Zakshevskiy (2021) umuman olganda, ilmiy adabiyotlarda bank innovatsiyalari keng
ma’noda –
aloqa va internet texnologiyalari asosida bank operatsiyalarini amalga oshirishning
tor tushunchasidan tortib, bank faoliyatining barcha jabhalaridagi innovatsiyalar
gacha ko‘rib
chiqishni taklif etadi. Ya’ni, bank innovatsiyasi, odatda mahsulot, xizmat yoki texnologiya
sifatida talqin qilinadi, uning kiritilishi esa bank faoliyatidagi yangi sifat o‘zgarishlariga olib
keladi.
Shu nuqtai nazardan, bank tizimining o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqadigan bo‘lsak,
bizning fikrimizcha, innovatsiyani ilgari taklif qilinganidan ko‘ra jozibador iste’mol
xususiyatlariga ega bo‘lgan, bankning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat q
iladigan bank
mahsuloti yoki xizmatlarini yaratish deb ta’riflashimiz mumkin.
Gubernatorovning (2015) “Tarmoqni innovatsion rivojlantirishni boshqarish
metodologiyasi va tashkil etilishi” nomli ilmiy tadqiqot ishida “Innovatsiya –
bu yangi g‘oya,
maxsulot, xizmat, shuningdek, texnologik tuzilmani tubdan o‘zgarishiga olib keluvchi
ya
ngiliklarni ishlab chiqarish tizimiga joriy etish ko‘rinishidagi intellektual mehnat natijasi”
deb hisoblagan.
Mamlakatimiz olimlaridan Tangishov (2015) tadbirkorlar tijorat banklari tomonidan
tezkor, sifatli, arzon va xavfsiz to‘lovlarni amalga oshirilishni xohlashlarini inobatga olib tijorat
banklari faoliyatida bank mahsulotlari va sifatini oshirishda innovatsion yondashuv asosida
tashkil etishni e’tirof etgan.
Xakimov (2021) FinTech loyihalari bevosita bankning o‘zida shakllantirilishi va amalga
oshirilishi lozim. Chunki boshqa tashkilotlarda ishlab chiqilgan innovatsion maxsulotlarni sotib
olish va amaliy faoliyatga joriy etish mohiyatan modernizatsiyalash tarzida talqin etiladi. Bank
innovatsiyalarining o‘ziga xos bo‘lgan xususiyati bankning xususiy innovatsion infratuzilmasini
shakllantirish bilan bir qatorda, innovatsion ekotizimni yuzaga keltirishga xizmat qilishi lozim
deb hisoblaydi.
Abdullayevaning (2017) fikriga ko‘ra, telekommunikatsiya texnologiyalarining
rivojlanishi, internet tarmog‘ining kengayishi, qulay interfeysga ega raqamli bankingni joriy
etish, elektron bank xizmatlarini ko‘rsatishda foydalanish banklar o‘rtasida mijozlar
ni jalb
qilish, ularga elektron bank xizmatlarini
ko‘rsatish sohasida raqobatning shakllanishiga asos
bo‘lmoqda deb ta’kidlab o‘tgan.
Akbarov (2025) tijorat banklari iqtisodiyotda muhim rol o‘ynaydi, ular nafaqat xususiy va
korporativ mijozlarga moliyaviy xizmatlar ko‘rsatish, balki kichik va o‘rta biznesning rivojiga
yordam berish, kreditlar va depozitlar bilan ishlash, shuningdek, to‘l
ov tizimlarini amalga
www.sci-p.uz
III SON. 2025
282
oshirishga ham hissa qo‘shadilar. Bankning samaradorligini baholash —
bu moliyaviy va
nomoliyaviy parametrlarni o‘z ichiga olgan kompleks jarayon hisoblanadi deb keltirgan.
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur tadqiqotda ilmiy yondashuv sifatida tizimli tahlil, solishtirma va diagnostik
usullar qo‘llanildi. Avvalo, innovatsion faoliyatning nazariy asoslari o‘rganilib, tijorat
banklarida innovatsiyalarni joriy etishning asosiy yo‘nalishlari aniqlab berildi. Shuningdek,
ilg‘or xorijiy tajribalarning o‘rganilishi orqali milliy bank tizimini rivojlantirishda foydalanish
mumkin bo‘lgan samarali yondashuvlar aniqlab chiqildi. Muammolar va mavjud to‘siqlar aniq
diagnostika asosida baholanib, ularni bartaraf etish yo‘llariga doir takliflar ishlab chiqildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
O‘zbekiston bank tizimini yanada isloh qilishning umumiy yo‘nalishida ushbu masalaning
muhimligini hisobga olgan holda, respublikada banklar faoliyatini boshqarishning rolini
kuchaytirish bo‘yicha faol ishlar qilinmoqda. Xalqaro tajribani inobatga olgan holda, O‘zR
Markaziy banki Bazel qo‘mitasining yangi qoidalariga rioya qiladi va o‘z yo‘riqnomalarining
talablarini ularga mumkin qadar yaqinlashtirmoqda. Yangi qoidalarning amalga kiritilishida
reytingga ega bo‘lgan yoki uni olishni xohlovchi O‘zbekiston ba
nklari (TIF Milliy banki
jahonning mingta eng ishonchli va yirik banklari safidan joy oldi) ushbu qoidalarga mos kelishi
kerak. Bu yana shu narsa bilan bog‘liqki, xorijiy kontragentlar, sarmoyadorlar va mijozlar Bazel
qo‘mitasining talablariga mos keluvchi
ko‘rsatkichlarni hisoblab chiqadilar (Tashmatov, 2021).
Tahlilchilar u yoki bu bank yangi qoidalarni joriy etish ishlarini qanday amalga
oshirayotganligini diqqat bilan kuzatishadi. Yangi kelishuv banklardan xatarni hisobga olgan
holda foydalilikni hisob-
kitob qilishga nisbatan qo‘yiladigan talablarga katta e’t
ibor qaratishni
talab qiladi. Bu bank mahsulotlari sifatining oshishiga va samarali narxlarning shakllanishiga
olib kelishi lozim. O‘z navbatida, uchinchi komponent doirasida bozor intizomi sohasidagi
talablar moliyaviy va operatsion xatarlar haqidagi axborotning shaffofligini ta’minla
ydi. Bank
mijozlari xatarlarni nazorat qilish tizimi haqida va bankning ishonchlilik darajasi haqida to‘liq
axborot olishi mumkin.
Xorij mamlakatlari tajribasidan kelib chiqqan holda, respublikada bank tizimini yanada
rivojlantirish uchun quyidagi vazifalarni xal etish lozim:
-
kuchli axborot tizimini barpo etish va uning ma’lumotlar bazasiga banklarning
kreditorlari va debitorlari hamda ularning aksiyadorlari haqidagi ma’lumotlarni kiritish;
-
hukumat kafolati ostida qo‘shma banklar tashkil etishni kengaytirish, ushbu banklar
resurslarining kamida yarmini investitsiyalar sifatida O‘zbekiston Respublikasining
iqtisodiyotiga yo‘naltirish;
- bank tizimining aktivlarini birlashtirishga, tijorat banklarini kapitallashuviga, ular
sarmoyasini oshirishga ko‘maklashish;
-
birlashish, qo‘shilish, shuningdek, mulkdorlarni almashtirish tadbirlaridan foydalangan
holda moliya-sanoat guruhlarining tashkil etilishini faollashtirish;
- mintaqaviy tijorat banklariga moliyaviy-
xo‘jalik faoliyatining qayishqoq me’yorlarini
belgilash. Yuqorida ko‘rsatilgan vazifalarning amalga oshirilishi bank tizimi faoliyatini
iqtisodiyotda va jamiyatda rivojlanayotgan bozor munosabatlariga muvofiqlashtirish imkonini
beradi.
Yangidan-yangi bank xizmatlari va texnologiyalarni joriy etishga asoslangan bank
tizimining innovatsion rivojlanishining birinchi vektori bu
–
bugungi kunda asosiy rivojlanish
tendensiyasi bo‘lgan moliyaviy globallashuv jarayonlari bilan uzviy bog‘liq bo‘l
ib, u yoki bu
darajada barcha iqtisodiyot sub’ektlarining hatti
-
harakatlariga va dunyoda sodir bo‘layotgan
barcha voqea-
hodisalarga bevosita bog‘liq sanaladi. Moliya bozori globallashuvining immanent
xususiyatlaridan biri bu
–
bank faoliyatini tartibga solishning yanada liberallashuvidir.
www.sci-p.uz
III SON. 2025
283
Natijada, bank moliya faoliyatining turlari
–
tijorat, vositachilik, investitsiya, sug‘urta
tashkilotlari o‘rtasidagi institutsional farqlar kamayishiga olib kelib, bunda banklar bir
vaqtning o‘zida moliya bozorining ko‘plab segmentlarida raqobatlashishlar
iga olib kelmoqda.
Bundan tashqari, yirik banklar mijozlarni moliyaviy, investitsion va tovar bozorlari bilan
bog‘laydigan kuchli axborot tuzilmalarini tashkil etishi natijasida hamda keng ko‘lamli
konsalting xizmatlarini taqdim etishi moliya bozoridagi ixtisoslashgan konsalting
kompaniyalarini bozordan siqib chiqarmoqda (Khodjimamedov, 2022).
Bank innovatsiyalarini takomillashtirishning ikkinchi muhim vektori
–
iste’molchiga bank
xizmatlarini ko‘rsatishning eng yangi usullari va marketing strategiyalari bilan bog‘liq bo‘lib,
bunda globallashuv va axborot texnologiyalari, yuqorida e’tirof etgani
mizdek, tijorat banklarini
nobank moliya institutlari bilan raqobatlashishga majbur qiladi. Shu nuqtai nazardan, onlayn
texnologiyalardan faol foydalanish bozor munosabatlarining shaffofligini ta’minlash uchun
qulay shart-sharoitlarni yaratib, mijozlarga k
o‘p kuch va vaqt sarflamasdan, eng maqbul bank
xizmatlari takliflarini tanlash imkonini beradi, bu esa o‘z navbatida, narxlarni belgilash
imkoniyatlarini sezilarli darajada qisqartiradi
O‘zbekiston bank tizimi keyingi yillarda jadal sur’atlarda raqamlashtirilishini hisobga
olsak, bu jarayon asosan mobil va internet-banking xizmatlarini kengaytirish, moliyaviy
texnologiyalarni joriy qilish, mijozlar ehtiyojiga mos yangi xizmat turlarini yo
‘lga qo‘yish orqali
namoyon bo‘lmoqda. Ayni paytda yurtimizdagi yetakchi tijorat banklari –
“Ipoteka bank”,
“Agrobank”, “Hamkorbank”, “Kapitalbank”, “TBC Bank” va boshqalar raqamli texnologiyalar
asosida ishlovchi mobil ilovalar, onlayn kreditlash va konta
ktsiz to‘lov tizimlarini faol joriy
qilmoqda.
1-rasm. Banklar tomonidan joriy etilgan ayrim innovatsion yechimlar
Manba:
muallif tomonidan ilmiy izlanishlari natijasida shakllantirildi
Markaziy bank va boshqa tartibga soluvchi organlar tomonidan 2020-2025-yillarga
mo‘ljallangan moliyaviy sektorda raqamli rivojlanish strategiyasi asosida barcha tijorat
banklarida axborot texnologiyalariga oid investitsiyalar hajmi oshirilmoqda. Bu esa
innovatsion faoliyatni kengaytirishga xizmat qilmoqda.
Shu bilan birga, mijozlar sonining ko‘payishi, ularning turli darajadagi raqamli
savodxonligi, shuningdek, texnologik yangiliklarning infratuzilmaga moslashuv darajasi
innovatsiyalarni joriy etishda muhim omil bo‘lib qolmoqda. Statistika ma’lumotlariga ko‘
ra,
so‘nggi uch yil ichida mobil bank ilovalari foydalanuvchilari soni 3 baravarga oshgan.
Shuningdek, onlayn to‘lovlar ulushi umumiy bank operatsiyalari ichida 60 foizdan oshgan.
Raqamli ilovalar orqali
real vaqt rejimida
hisob raqamlarini
boshqarish
QR kod asosida to‘lov tizimlari
Elektron identifikatsiya (ID) va e-imzo orqali
xizmatlardan foydalanish
Sun’iy intellekt asosida
ishlovchi chatbotlar
yordamida mijozlarga xizmat
ko‘rsatish
Avtomatlashtirilgan kredit
tahlili va skoring tizimlari
Onlayn ipoteka va
mikrokreditlash xizmatlari
www.sci-p.uz
III SON. 2025
284
Yuqoridagilar O‘zbekiston tijorat banklari innovatsion faoliyatining rivojlanayotganini
ko‘rsatsa
-
da, hali ham to‘liq raqamli transformatsiyaga erishilganicha yo‘q. Buning uchun
tizimli yondashuv, ilg‘or texnologiyalarni faol joriy etish va kadrlar salohiy
atini oshirish muhim
hisoblanadi.
O‘zbekiston tijorat banklarining innovatsion faoliyatiga oid tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
so‘nggi besh yillikda texnologik yangilanishlar sezilarli darajada faollashgan. Biroq bu
jarayonlar banklar kesimida bir xilda emas. Yirik banklar moliyaviy va texnologik resurslar
jihatidan ustunlikka ega bo‘lgani sababli, raqamli transformatsiyada yetakchilik qilmoqda.
Kichik va o‘rta banklar esa texnologik modernizatsiya jarayonida ayrim to‘siqlarga duch
kelmoqda.
Tahlil natijalariga ko‘ra, quyidagi asosiy xulosalarni keltirish mumkin:
−
Bank xizmatlarining raqamlashtirilganligi darajasi oshmoqda, lekin u barcha banklarda
bir xil emas.
−
Mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifati innovatsion texnologiyalar orqali sezilarli
yaxshilangan, ammo qishloq hududlaridagi raqamli infratuzilma sust rivojlangan.
−
Banklar raqamli mahsulotlar yaratishda ko‘proq xorijiy texnologik hamkorlarga
tayangan
, bu esa milliy IT salohiyatini rivojlantirish zaruratini tug‘diradi.
−
Xodimlar malakasini oshirish va ichki tizimlarni avtomatlashtirish borasida hali
to‘laqonli tizim shakllanmagan.
Statistik ma’lumotlar asosida aniqlanishicha, 2024
-yil oxiriga kelib, banklar tomonidan
berilgan onlayn kreditlar umumiy kredit portfelining 28 foizini tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich
2020-yilda atigi 7 foizni tashkil etgan edi. Bundan tashqari, fintech xizmatlari orqali amalga
oshirilgan tranzaksiyalar soni 3 yil ichida 4,5 baravarga ortgan. Ushbu raqamlar bank tizimidagi
innovatsion faoliyat salohiyatining yuqoriligini, biroq uni to‘laqonli amalga oshirish uchun
muvofiqlashtirilgan strategik yondashuv zarurligini anglatadi.
Shuning uchun ham raqamli texnologiyalarning tijorat banklarida samaradorlikni
oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Janubiy Koreya va Yaponiya kabi davlatlarda raqamli
texnologiyalar banklarning samaradorlik va xavflarni baholash usullarini yangilab kelmoqda.
Ho
zirgi kunda sun’iy intellekt va katta ma’lumotlarni tahlil qilish (Big Data) banklar uchun qarz
xavflarini aniq prognoz qilishga yordam beradi. Raqamli texnologiyalar, shu jumladan, sun’iy
intellekt va katta ma’lumotlar tahlili, banklarning samaradorlik va
barqarorligini oshirishga
yordam beradi.
O‘zbekistonning bank tizimi globallashuv va raqamlashtirish shart
-sharoitlarida
rivojlanishda davom etmoqda. Bu jarayonda xorijiy tajribalardan foydalanish
mamlakatimizning bank tizimini mustahkamlash uchun muhimdir. AQSh, Buyuk Britaniya va
Yevropa tajribasidan kelib chiqqan holda O‘zbekiston banklari quyidagi usullarni
o‘z faoliyatiga
joriy etishi mumkin:
Muntazam stress-testlash va xavflarni baholash
—
iqtisodiy va siyosiy noma’lumliklarni
hisobga olish, bu moliyaviy barqarorlikni oshirishga yordam beradi.
Nomoliyaviy omillarni inobatga olish
—
ijtimoiy, ekologik va texnologik omillarni ham
baholash, bu banklarning xalqaro bozordagi muhitini yaxshilashga yordam beradi.
1-jadval
Tijorat banklarining asosiy moliyaviy ko‘rsatkichlari (2024
-yil 1-iyul holatiga)
Ko‘rsatkichlar
Jami (mlrd so‘m)
Ulushi (%)
Aktivlar
690 424
100%
Kreditlar
493 952
100%
Kapital
104 158
100%
Depozitlar
265 472
100%
Manba:
Abduvaliev (2024)
www.sci-p.uz
III SON. 2025
285
Raqamlilashtirish orqali samaradorlikni baholash
—
katta ma’lumotlarni tahlil qilish va
sun’iy intellektni qo‘llash orqali baholash, bu tezkor va
aniq qarorlar qabul qilish imkoniyatini
yaratadi.
2024-yil 1-
iyul holatiga ko‘ra, O‘zbekiston tijorat banklarining umumiy aktivlari 690,4
trillion so‘mni tashkil etmoqda. Bu moliyaviy sektor hajmining yildan
-yilga ortib borayotganini
ko‘rsatadi. Ushbu aktivlarning qariyb 72% i kreditlarga yo‘naltirilgan (493,9 trln so‘m), bu esa
banklar asosiy faoliyati kreditlash ekani va iqtisodiyotni moliyalashtirishdagi rolini tasdiqlaydi.
Depozitlar umumiy aktivlarning 38,4 foizini tashkil etmoqda. Bu holat banklar hali ham asosiy
moliyalashtirish manbai sifatida depozit bazasiga suyanayotganini anglatadi.
Banklar kapitalining umumiy hajmi 104,1 trillion so‘mni tashkil qilmoqda, bu esa banklar
tomonidan ko‘proq kredit va sarmoyaviy faoliyat yuritish imkoniyatini bildiradi. Kapitalning
yarmidan ko‘prog‘i (63%) yana davlat banklariga to‘g‘ri keladi, bu ularnin
g moliyaviy
barqarorligini va keng ko‘lamli loyihalarni moliyalashtirish imkoniyatini ko‘rsatadi.
2-jadval
Banklar kesimida innovatsion faoliyat
ko‘rsatkichlari
Bank nomi
Aktivlar (mlrd
so‘m)
Kreditlar (mlrd
so‘m)
Kapital (mlrd
so‘m)
Depozitlar (mlrd
so‘m)
O‘zmilliybank
130 093
101 652
18 554
38 057
O‘zsanoatqurilishbank
80 108
60 330
9 492
15 906
Agrobank
73 938
59 308
11 966
17 008
Asaka bank
53 299
37 181
6 738
12 852
Xalq banki
41 411
27 251
6 030
20 490
Ipoteka-bank
48 959
35 653
7 771
20 455
Kapital bank
42 799
29 317
4 945
33 639
Hamkorbank
23 588
17 995
4 409
9 728
Manba:
INVEXI (2024)
2024-
yil yakunlariga ko‘ra, tijorat banklari o‘rtasida innovatsion faoliyat darajasida
sezilarli tafovutlar mavjudligi kuzatilmoqda. Ayniqsa, yirik va xorijiy sarmoyadorlar
ishtirokidagi banklar innovatsion texnologiyalarni joriy etish va raqamli xizmatlar ko‘lamini
kengaytirishda yetakchilik qilmoqda.
Masalan, Kapitalbank
eng yuqori innovatsion ko‘rsatkichlarga ega bank sifatida ajralib
turadi. U 7 ta raqamli xizmat turini joriy qilgan bo‘lib, mobil ilova foydalanuvchilari soni 2,8
million nafarni tashkil etmoqda. Bu bank tomonidan raqamli transformatsiyaga katta
investitsiyalar kiritilganini va foydalanuvchilar ehtiyojiga mos xizmatlar ishlab chiqilganini
anglatadi. Shu bilan birga, u tomonidan amalga oshirilgan QR to‘lovlar soni 45 milliontani
tashkil qilib, bozorda yetakchilik qilayotganini ko‘rsatmoq
da.
Hamkorbank
ham innovatsion faoliyatda faol bo‘lib, 6 ta raqamli xizmat joriy etilgan.
Uning mobil ilova foydalanuvchilari 2,1 millionga yetgan bo‘lib, bu bankning mintaqaviy
tarmoqlarda ham raqamli xizmatlarni samarali joriy qilayotganini ko‘rsatadi. QR to‘lovlar so
ni
29 milliontani tashkil etgan bo‘lsa
-
da, bu ko‘rsatkich “Kapitalbank”ga nisbatan ancha past.
TBC Bank
–
Gruziya sarmoyasi ishtirokidagi bank sifatida raqamli xizmatlar bo‘yicha juda
yuqori darajaga ega. U 100% raqamli bank bo‘lib, filiallarsiz ishlaydi. 6 turdagi raqamli xizmat
mavjud va mobil ilova foydalanuvchilari soni 2,4 millionga yetgan. Bu bank raqamli bank
modeli bo‘yicha O‘zbekistonda innovatsion yechimlar laboratoriyasiga aylangan.
Ipoteka Bank
esa davlat ishtirokidagi banklar orasida ilg‘orlar safida. U 5 ta innovatsion
xizmatni joriy etgan, foydalanuvchilari 1,7 millionni tashkil qiladi. QR to‘lovlar soni 18 millionga
teng bo‘lib, bu bankning konservativroq yondashuvi va bosqichma
-bosqich raqamlashtirish
siyosatidan darak beradi.
Agrobank va Asaka banklarda innovatsion faoliyat nisbatan sustroq kechmoqda. Har biri
atigi 3
–
4 turdagi raqamli xizmatlarni taklif qilmoqda. Mobil ilova foydalanuvchilari soni mos
www.sci-p.uz
III SON. 2025
286
ravishda 1,1 mln va 0,9 mln atrofida bo‘lib, bu banklarda texnologik transformatsiya
imkoniyatlari cheklanganligini ko‘rsatadi. QR to‘lovlar soni esa 10 milliondan kam, bu
ko‘rsatkichlar banklar ichki infratuzilmasining cheklanganligi va xizmatlar ommabopl
igining
pastligini anglatadi.
3-jadval
Raqamli bank xizmatlaridan foydalanuvchilarning yillik o‘sishi
Ko‘rsatkichlar
2020
2021
2022
2023
2024
Mobil bank ilovalari foydalanuvchilari (mln)
4,1
5,7
8,9
11,3
13,8
Internet-banking foydalanuvchilari (mln)
1,9
2,6
4,4
6,1
8,2
Raqamli to‘lovlar hajmi (trln so‘m)
29,6
41,5
65,3
92,8
121,4
QR to‘lov terminallari soni (ming dona)
12
28
61
95
134
Manba:
Muallifning ilmiy izlanishlari natijasida shakllantirildi
2020-2024-55
yillar davomida O‘zbekiston Respublikasidagi tijorat banklarida raqamli
xizmatlarga talab keskin ortgan bo‘lib, bu holat mobil ilovalar, internet
-
banking va QR to‘lov
tizimlari orqali amalga oshirilgan operatsiyalar soni va hajmida yaqqol ko‘zga tashlanmoq
da.
Jumladan, mobil bank ilovalari foydalanuvchilari soni 2020-yildagi 4,1 million nafardan 2024-
yil yakuniga kelib 13,8 million nafarga yetgan. Bu esa to‘rt yil ichida foydalanuvchilar sonining
qariyb 3,4 baravar ortganini ko‘rsatadi. Shunga o‘xshash tarz
da, internet-bankingdan
foydalanuvchilar soni ham 1,9 milliondan 8,2 milliongacha o‘sib, 4,3 baravar oshgan.
Bu dinamik o‘sishlar O‘zbekistonda bank xizmatlarini raqamlashtirish jarayoni
jadallashganini va aholi tomonidan ushbu xizmatlarga ishonch ortayotganini ko‘rsatadi. Aholi
orasida qulay, tezkor va xavfsiz to‘lov vositalariga talab yuqoriligi tufayli raqamli
xizmatlar
banklar uchun muhim strategik yo‘nalishga aylanmoqda.
Raqamli to‘lovlar hajmi esa 2020
-
yildagi 29,6 trln so‘mdan 2024
-yilda 121,4 trln
so‘mgacha ko‘tarilgan. Bu esa 4 yilda to‘lov hajmining 4 baravardan ziyod o‘sishini anglatadi.
Ushbu o‘sish banklar tomonidan joriy etilgan innovatsion texnologiyalar samarado
rligini va
mijozlar orasida ularga bo‘lgan talabning yuqoriligini tasdiqlaydi. Bu jarayon nafaqat banklar
uchun operatsion xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi, balki butun moliyaviy tizimda
likvidlik va nazorat darajasini oshiradi.
Shuningdek, QR to‘lov tizimlari infrastrukturasi ham sezilarli darajada kengaygan. Agar
2020-yilda bor-
yo‘g‘i 12 mingta QR terminal mavjud bo‘lgan bo‘lsa, 2024
-yilga kelib ularning
soni 134 mingtagacha yetgan. Bu esa 11 baravarlik o‘sishni bildiradi. QR to‘lov texnologiyalari
qulayligi, soddaligi va xavfsizligi bilan ajralib turadi, ayniqsa kichik biznes va chakana savdo
tarmoqlarida keng qo‘llanmoqda. Ushbu tizimlarning kengaytirilishi naqd pul aylanmasini
kamaytirish, “soya iqtisodiyoti”ni qisqartirish va tranzaksiyalarni hujjatlashtirish darajasini
oshirishga xizmat qilmoqda.
Xulosa va takliflar.
Xulosa sifatida shuni aytish lozimki banklar o‘rtasida innovatsion rivojlanish darajasining
nomutanosibligi mavjud. Tahlillar ko‘rsatmoqda
-ki, tijorat banklarining innovatsion faoliyat
darajasi ularning moliyaviy va texnologik imkoniyatlariga bevosita bog‘
liq. Yirik, xususiy yoki
xorijiy kapital ishtirokidagi banklar (masalan, Kapitalbank, TBC Bank) raqamli xizmatlar va
texnologiyalarni joriy etishda yetakchilik qilmoqda. Kichik yoki davlat ishtirokidagi banklar esa
bu borada sust harakat qilmoqda. Innovatsion infratuzilmani teng rivojlantirish maqsadida
kichik va o‘rta banklar uchun maxsus davlat
-grantlari, texnologik modernizatsiya fondlari va
xalqaro moliyaviy institutlar ishtirokidagi qo‘llab
-
quvvatlash dasturlari yo‘lga qo‘yilishi lozim.
Ko‘pchilik banklarda texnologik yechimlar joriy etilsa
-da, xodimlarning raqamli
kompetensiyasi va yangiliklarni amaliyotda samarali qo‘llash salohiyati yetarli darajada emas.
Bu esa yangi tizimlar to‘liq ishlamay qolishiga yoki foydalanuvchi ehtiyojini qon
dira olmasligiga
www.sci-p.uz
III SON. 2025
287
olib kelmoqda. Har bir bankda doimiy asosda innovatsion malaka oshirish markazlari tashkil
etilishi, xorijiy tajribalarni o‘rganishga yo‘naltirilgan stajirovkalar tashkil qilinishi lozim.
Bundan tashqari, banklar o‘z IT va innovatsiya bo‘limlarini mustaqil
strategik blok sifatida
shakllantirishlari kerak.
Aksariyat raqamli bank xizmatlari umumiy interfeysga ega bo‘lib, individual mijoz xatti
-
harakatlarini tahlil qilish orqali moslashtirilgan xizmatlar yetarli emas. Bu esa xizmat sifati va
mijoz sodiqligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Banklar sun’iy intellekt,
Big Data va mijozlar
segmentatsiyasi asosida personalizatsiyalangan xizmatlar tizimini yo‘lga qo‘yishlari zarur.
Masalan, avtomatik kredit rejalari, individual sodiqlik dasturlari va moslashtirilgan reklama
takliflari orqali mijozga yaqinlashish mumkin.
Tijorat banklari innovatsiyani asosan texnik vositalar (mobil ilova, QR, onlayn to‘lovlar)
joriy etish sifatida tushunmoqda. Biroq haqiqiy innovatsiya
–
bu xizmat va mahsulotlar
yondashuvining tubdan yangilanishidir. Banklar servis dizayni, mijozlar tajribasi kabi
metodologiyalar asosida innovatsion g‘oyalarni ishlab chiqishlari zarur. Shuningdek, fintech
startaplar bilan hamkorlik asosida ham yangi moliyaviy xizmatlar yaratish mumkin.
Adabiyotlar/
Литература/ Reference
s:
Abdullayeva Sh.Z. (2017). Bank ishi. Darslik. T: Iqtisod-moliya. 535-
540 b.Sanicola L. “What is
FinTech?”. Huffington Post. Retrieved 20 August.
Akbarov A. (2025). Tijorat banklarida samaradorlik ko‘rsatkichlarini
baholash: xorijiy tajriba
va O‘zbekistonda qo‘llash. Innovatsionnы
e issledovaniya v sovremennom mire: teoriya i praktika, 4(2),
105
–
107. https://inlibrary.uz/index.php/zdit/article/view/64267
INVEXI (2024).
O’zbekiston tijorat banklari faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlari to‘g‘risida 2024
-
yil 1-
iyul holatiga ma’lumot
- INVEXI: Investitsiya Konsalting Boshqaruv Kompaniyasi. [online]
INVEXI: Investitsiya Konsalting Boshqaruv Kompaniyasi - Konsalting xizmatlari: Investitsiyalarni jalb
qilish, Strategiya ishlab chiqish, Savdoni moliyalashtirish, O‘zbekistonda xorijiy kompaniyalar
manfaatlarini ifodalash, FinTech, Biznes rejalashtirish, Texnik-iqtisodiy asoslarni ishlab chiqish,
Marketing xizmatlari. Available at: https://invexi.org/uz/press/the-main-indicators-of-commercial-
banks-of-uzbekistan-as-of-july-1-2024/
Khodjimamedov A. (2022). Bank tizimini innovatsion rivojlantirish yo‘nalishlari //Economics
and Innovative Technologies.
–
Т
. 10.
–
№. 4. –
С
. 1-9.
Shuxrat Abduvaliev (2024). Tijorat banklari faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlari to‘g‘risida 2024
-
yil 1-
iyul holatiga (banklar kesimida) ma’lumot. [online] O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki.
Tangishov M. (2015) Innovatsion bank mahsulotlari: banklar uchun eng dolzarb masala.
//Biznes-ekspert, No6 (90).
Tashmatov Sh.H. (2021). Innovatsion rivojlanish sharoitida bank tizimi faoliyatini rivojlantirish
//Qishloq xo'jaligini rivojlantirish orqali oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash, raqobatdosh sanoat
zanjirlarini yaratish va investitsiyalarni jalb etish chora-tadbirlari.
–
С. 45.
Вахрушев Д.С., Кальсина Е.А. (2013). Влияние глобализационных процессов на
инновационность банковской деятельности и факторы инновационных изменений в
банковской системе России. Интернет
-
журнал “Науковедени
e
”. Вып. 6, ноябрь –декабрь
URL:https://naukovedenie.ru/.
Губернаторов А.М. (2015). Методология и организация управления инновационным
развитием отрасли. Диссертация на соискание ученой степени доктора экономических наук.
Москва г.
Закшевский В.Г., Пашута А.О. (2021). Теоретические аспекты развития инновационных
банковских продуктов на современном этапе. ВестникВоронежского государственного
аграрногоуниверситета. No 3. С. 214–
220.
Прохоров К.Н. (2014). Инновации в банковской сфере. Проблемы учета и финансов. No 4.
С. 55–
58.
Хакимов
A
. (2021). Рақамли иқтисодиёт шароитида тижорат банкларининг
инновацион фаолияти. Экономика и инновационные технологии, (5), 305–
311.
https://inlibrary.uz/index.php/economics_and_innovative/article/view/12165
