www.e-itt.uz
I SON. 2024
241
ИҚТИСОДИЙ КАТЕГОРИЯ СИФАТИДА ИНСОН КАПИТАЛИНИ МОҲИЯТИ
ВА УНДА ТАЪЛИМНИ ЎРНИ
Бабаджанова Малика Рузимовна
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
ORCID: 0000 0002 4410 3162
malikababajanova2021@gmail.com
Аннотация.
Мақолада
инсон капитали моҳияти турли ижтимоий
-
иқтисодий,
ишлаб чиқариш, мулкий, шахсий, тақсимлаш, институтционал, ижтимоий, такрор
ишлаб чиқариш ёндашувларидан фойдаланиб унинг мазмуни ва унда таълимнинг ўрни
очиб берилган.
Kaлит сўзлар:
инсон капитали, ишчи кучи, ишлаб чиқариш, мулкий, шахсий,
тақсимлаш, институтционал, ижтимоий, такрор ишлаб чиқариш, таълим, қобилият,
кўникма, билим, туғма қобилият, билимлар иқтисодиёти.
СУЩНОСТЬ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО КАПИТАЛА КАК ЭКОНОМИЧЕСКОЙ
КАТЕГОРИИ И МЕСТО ОБРАЗОВАНИЯ В НЕЙ
Бабаджанова Малика Рузимовна
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В статье раскрывается сущность человеческого капитала с
использованием
различных
социально-экономических,
производственных,
имущественных, личностных, распределительных, институциональных, социальных,
воспроизводственных подходов к его содержанию и месту в нем образования.
Ключевые слова:
человеческий капитал, труд, производство, собственность,
личная, распределение, институциональная, социальная, воспроизводство, образование,
способности, умения, знания, врожденные способности, экономика знаний.
THE ESSENCE OF HUMAN CAPITAL AS AN ECONOMIC CATEGORY AND
THE PLACE OF EDUCATION IN IT
Babajanova Malika Ruzimovna
Tashkent State University of Economics
Abstract.
The article reveals the essence of human capital using various socio-economic,
industrial, property, personal, distributive, institutional, social, reproductive approaches to its
content and the place of education in it.
Keywords:
human capital, labor, production, property, personal, distribution, institutional,
social, reproduction, education, abilities, skills, knowledge, innate abilities, knowledge economy.
UOʻK: 331.101.3
I SON – IYUL-AVGUST
241-250
www.e-itt.uz
I SON. 2024
242
Кириш.
Мaмлaкaтимиздa “2022-2026 и иллapгa му лжaллaнгaн Янги У збекистoннинг
тapaққие т стpaтегияси”дa жаҳон миқе сидаги мураккаб жарае нларни ва мамлакатимиз
босиб у тган тараққие т натижаларини чуқур таҳлил қилган ҳолда кеи инги и илларда
«Инсон қадри учун» тамои или асосида халқимизнинг фаровонлигини янада ошириш,
иқтисодие т тармоқларини трансформация қилиш ва тадбиркорликни жадал
ривожлантириш, инсон ҳуқуқлари ва манфаатларини су зсиз таъминлаш ҳамда фаол
фуқаролик жамиятини шакллантиришга қаратилган тaдқиқотлар олиб бориш дoлзapб
экaнлигини тaъкидлaб у тилгaн. Oлии
т
a
ълим тизими инсон капиталини
такомиллаштиришда xaмдa дaвлaтнинг paқoбaтбapдoшлигини oшиpувчи муҳим
д
a
ст
a
кди
p.
Бу xaқдa муxтapaм Пpезидентимиз қуи идaгилapни тaъкидлaб у тдилap:
“
Тaълим сифaтини oшиpиш – Янги У збекистoн тapaққие тининг яккaю ягoнa ту ғpи
и у лидиp
” (Мирзие ев, 2022). Шу мунoсaбaт билaн иқтисодии категория сифатида инсон
капиталининг концептуал асослари, ижтимоии -иқтисодии , ишлаб чиқариш, мулкии ,
шахсии , тақсимлаш, институтционал, ижтимоии , такрор ишлаб чиқариш
е ндашувларидан фои даланиб унинг мазмуни ва ижтимоии шакли у ртасидаги
мувофиқлиги, жамғарилиши ҳисобидан такомиллашуви очиб бериш дoлзapб аҳамиятга
эга.
Адабиётлар шарҳи.
Инсон капиталини тадқиқ этишнинг назарии жиҳатлари ва унда таълимнинг у рни
масалалари xopижлик oлимлap томонидан ривожлантирилган. Хусусан, иқтисодии
фандаги неоклассик мактаби вакили Фишер (1897) капитал таърифига инсонни
киритган. Унинг фикрича ку никма ва механика инсондан ташқари алоҳида капитал
эмас, малакали механикнинг у зи ҳам капитал сифатида таснифланиши керак деб
таъкидлаб у тган.
Рус олими Корогодин (2005) инсон капитали моҳиятининг концептуал асосларини
очиб бериб, қачонки хар бир инсон у з капиталининг эгаси бу лса, ва ушбу капиталнинг
сифатини яхшилаш ва такомиллаштириш орқали даромад олиш ва уни ку паи тиришдан
манфаатдор бу лади.
Замонавии инсон капитали назариясининг асосчиси Шулц (1971) инсон томонидан
қу лга киритилган, тегишли инвестициялар ҳисобига такомиллаштирилган,
кучаи тирилган ва ривожлантирилиши мумкин бу лган қимматли қобилиятларини биз
инсон капитали деб атаи миз деи ди.
У збекистонлик иқтисодчи олимлардан Абдурахмонова ва Бозорова (2022)
хулосаларига ку ра инсон капитали объектининг таркибии тузилиши қуи идаги: таълим
капитали, шу жумладан умумии ва махсус билимлар; иш жои ида у қитиш капитали;
соғлиқни сақлаш капитали; даромад келтириш мумкин бу лган иқтисодии ахамиятга эга
маълумотларга эга бу лиш; ишчининг харакатчанлигини таъминловчи миграция
капитали; мехнат фаолиятини рағбатлантириш каби таркибии элементларни" у з ичига
олади. Юқорида келтирилган тадқиқотларга асосланган холда, инсон капиталининг
сифат белгиси - бу инсон капитали сифатининг таркибини ташкил этувчи алоҳида
элементларга бирлаштирилиши мумкин бу лган у зига хос хусусиятлар ту пламидир.
Тадқиқот методологияси.
Мақолада диалектик, тизимли, интеграл ва синергетик е ндашувлар, иқтисодии ,
мантиқии , илмии абстракция, таҳлил ва синтез, иқтисодии жарае нлар ва тизимларни
моделлаштириш, индукция ва дедукция, қие слаш, умумлаштириш, гуруҳлаш ва график
усулларидан фои даланилади.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
243
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Бугунги кунда инсон капитали ҳақидаги иқтисодии билимлар муаи ян тадқиқот
мақсадларига эришиш учун турли услубии и у налишлар ва асослардан фои даланишни
у зига олади. Шу сабабли биз ҳам инсон капиталини тадқиқ этишда ижтимоии -
иқтисодии , ишлаб чиқариш, мулкии , шахсии , тақсимлаш, институтционал, ижтимоии ,
такрор ишлаб чиқариш е ндашувларидан фои даланамиз. Рус олими Корогодин И.Т.
инсон капитали моҳиятининг концептуал асосларини очиб бериб, "инсон капитали
ижтимоии -меҳнат тизимининг иқтисодии категорияси деб асослаи ди. Ушбу категория,
биринчи навбатда, ижтимоии -иқтисодии ва ижтимоии -меҳнат муносабатларини у з
ичига олган иқтисодии муносабатлар тизимини ифодалаи ди. Уларнинг асосини шахсии
ва хусусии мулкии муносабатлар ташкил қилади. Унинг хулосаларига ку ра ку ра,
инсонда у з қобилиятларига нисбатан шахсии мулкии муносабатлар вужудга келади.
Қачонки хар бир инсон у з капиталининг эгаси бу лса, ва ушбу капиталнинг сифатини
яхшилаш ва такомиллаштириш орқали даромад олиш ва уни ку паи тиришдан
манфаатдор бу лади. Хусусии мулк муносабатлари е лланма ходим билан иш берувчи
муносабатларга киришганда вужудга келади. Шундаи қилиб, олим инсон капиталини
тадқиқ этишда у з тадқиқотида ижтимоии -иқтисодии е ндашувдан фои даланган. Инсон
у з ку никма ва маҳоратлари эгаси сифатида танланган фаолият соҳасида энг катта
даромад олиш учун доимии равишда у қиш, қаи та таи е рланиш ва шахсии
қобилиятларини оширишга интилади. Хусусии мулк муносабатлари-бу е лланма ходим
ва иш берувчи у ртасидаги муносабатлардир.
Товарлар ва хизматлар ишлаб чиқариш жарае нида фаолият ку рсатае тган инсон
капиталининг моҳияти шундаки, унда е лланма меҳнатдан фои даланиш билан
мувофиқлашган у з-у зидан у сиб борувчи у з-у зидан ҳаракатланувчи қии матдир. Инсон
капитали ижтимоии -иқтисодии категория сифатида е лланма ходимлар ва иш
берувчилар, ишлаб чиқариш воситалари эгалари у ртасидаги, ижтимоии такрор ишлаб
чиқариш тизимида даромад ва фои да олиш учун шахс томонидан жамғарилган
билимлар, қобилиятлар, мотивациялар и иғиндисидан амалии фои даланиш билан
боғлиқ муносабатлардир. Инсон капиталини тадқиқ этишга бундаи е ндашувни ишлаб
чиқариш е ндашуви деб таърифлаш мумкин, чунки даромад олиш учун инсоннинг ишлаб
чиқаришда билимлар ва қобилиятлар ҳисобга олинган.
Иқтисодии категория сифатида инсон капитали-бу е лланма ходим ва иш берувчи
у ртасидаги ходимнинг меҳнат салоҳиятини амалга ошириш ва улар у ртасида
даромадни тақсимлаш бу и ича иқтисодии муносабатлардир (Акромова, 2004). Инсон
капитали сифатида индивидуал ходимнинг бозор билан иқтисодии муносабатлари
унинг товарларининг истеъмолчилари у ртасида товарлар е ки хизматларни сотиш ва
даромад олиш билан боғлиқ иқтисодии муносабатларни ифода этади. Инсон капитали,
е лланма ходимга иш ҳақи шаклида, иш берувчига фои да шаклида ва давлатга солиқ
шаклида даромад келтиради. Шунинг учун инсон капитали иқтисодии категория
сифатида е лланма ходим, иш берувчи ва давлат у ртасидаги меҳнат салоҳияти ва улар
у ртасидаги даромадларни тақсимлаш бу и ича амалга оширилган иқтисодии
муносабатларни ифодалаи ди ва бу ерда тақсимлаш е ндашуви қу лланилади.
Инсон капитали иқтисодии категория сифатида бирламчи (индивидуал
қобилиятларни, шахсии хусусиятларни, орттирилган ку никма ва малакаларни
шакллантириш) ва иккиламчи (ху жалик юритувчи субъектлар ва умуман жамиятнинг
инновацион ривожланишига ку маклашиш) ижтимоии такрор ишлаб чиқариш
жарае нида ривожланае тган ижтимоии -иқтисодии муносабатларнинг органик
бирлигини ифода этади (Вахабов, Хажибакиев, 2023). Бу ерда шахсии -инновацион
е ндашув қу лланилади. Инсон у зининг шахсии хусусиятлари, қобилиятларидан
фои даланади ва жамоа, ташкилот, умуман жамият ривожига ҳисса қу шади.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
244
Инсон капитали-бу ишчи кучи мавжудлигининг институционаллаштирилган
ижтимоии -иқтисодии шакли бу либ, ижтимоии қадрият сифатида ҳаракат қилади ва уни
шакллантириш, такомиллаштириш, жамғариш ва фои даланиш билан боғлиқ
муносабатлар тизимини ифодалаи ди (Солодуха, 2004). Институционал е ндашувдан
фои даланган ҳолда, муаллиф инсон капиталининг моҳиятини нафақатгина оддии
даромад оқимини харакатга келтирадиган қии мат сифатида, балки мавжуд
институционал тизимда шаклланиш ва фои даланиш векторини белгилаи диган
ижтимоии қии мат сифатида ку риб чиқади. Инсон капитали бу – унинг эгалари ва
буюмлашган капитал эгалари у ртасида, уларни ижтимоии такрор ишлаб чиқариш
жарае нига жалб этиш ва даромад олиш мақсадида, инсон капиталини шакллантириш,
ривожлантириш ва такомиллаштириш жарае нида улар у ртасида юз берадиган
ижтимоии -иқтисодии муносабатлар мажмуидир. Бизнинг фикримизча, бу ерда инсон ва
буюмлашган капиталнинг у заро таъсирини акс эттирувчи е ндашув қу лланилган.
Муаи ян мақсадларга эришиш учун инсон қобилиятларини шакллантириш ва улардан
фои даланиш бу и ича субъектлар у ртасидаги муносабатлар ку риб чиқилган.
Инсон капиталининг моҳияти ижтимоии у заро таъсирлар орқали ифодалаш
мумкин. Профессионал фаолиятда меҳнат субъектини шакллантириш жарае нида инсон
капитали қобилиятларини яратиш ва уни сарфланиши, тақсимланиши, ресурсларни
олиш ва улардан фои даланиш бу и ича алоҳида индивидлар у ртасидаги муносабатларни
ифодаланади. Шундаи қилиб, ижтимоии е ндашув е рдамида инсон капиталининг
моҳияти ижтимоии -меҳнат, касбии фаолият соҳаларда ижтимоии муносабатлар орқали
ку риб чиқилади. Инсон у з қобилиятларини маълум бир ижтимоии гуруҳда
шакллантиради ва ривожлантиради, хамда ушбу гуруҳнинг бошланишини
таъминлаи ди. Шу билан бирга, ижтимоии гуруҳ у з мақсадларини ку злаи ди, инсон
қобилиятларидан фои даланган ҳолда у з вазифаларини бажаради.
Инсон капитали сифати бу такрор ишлаб чиқариш жарае нида инсон капиталида
намое н бу ладиган у зига хос белгилар ва хусусиятларни аниқлашга е рдам беради, яъни
бу инсон капиталининг моддии -аше вии мамунини ва унинг ижтимоии шаклини ҳам
тадқиқ этишга имкон беради. Ушбу е ндашув инсон капиталини доиравии ҳаракатини
тадқиқ этишга ва унинг барча шаклланиш, тақсимлаш, аи ирбошлаш ва фои даланиш
босқичларни у заро алоқадорлик муносабатларини ифода этади.
Инсон капитали иқтисодии категория сифатида ижтимоии -иқтисодии тизимни
ифода этади. Ушбу тизимда учта: субъект, объект ва субъектлар у ртасида маълум бир
е ки бошқа объект ту ғрисида вужудга келадиган муносабатлар асосии элемент сифатида
мавжуд бу лади. Ушбу иқтисодии категориянинг объекти инсон капиталининг у зидир,
унинг моддии мазмунини, шу жумладан у з касби, малакаси, энергиясини, маънавии
кучларини ва бошқаларни тавсифловчи шахснинг билими, ку никма, тажриба ва бошқа
қобилиятлари ялпи ту пламидир. Иқтисодии категория сифатида инсон капитали
субъектларига, биринчи навбатда, ушбу капитал эгаларининг у злари – тадбиркорлар,
е лланма ишчилар, шунингдек, инсон капиталининг такрор ишлаб чиқарилишини
таъминлаи диган ху жалик юритувчи субъектлардир (уи ху жаликлари, фирмалар, давлат
киради).
Биз ушбу иқтисодии категориянинг унинг икки таркибии қисмини, бир бутунлиги
сифатида унинг икки томони: моддии – буюмлашган ва ижтимоии томони сифатида
такрор ишлаб чиқарилади деган хулосага келдик. Инсон капиталининг моддии -
буюмлашган томони унинг мазмунини ташкил қилади ва инсон капиталининг
ижтимоии томони унинг ижтимоии шакли сифатида намое н бу лади. Моддии -
буюмлашган ва инсон капиталининг ижтимоии шаклини ту лиқ тадқиқ этиш учун бир
қатор илмии тамои иллар зарур. Бу ерда тизимлилик тамои илини, такрор ишлаб
чиқаришнинг мазмуни ва ижтимоии шакли у ртасидаги мувофиқлик тамои илини,
такрор ишлаб чиқариш босқичларини кетма-кетлиги тамои илини ва мулкии
www.e-itt.uz
I SON. 2024
245
муносабатларни оддии дан кенгаи тирилган такрор ишлаб чиқаришга ривожланиб
у тиши тамои илини жории этиш мумкин.
Иқтисодии категория сифатида инсон капитали моҳияти у зини намое н этиш
шаклга эга бу либ, бу унинг мазмуни ифодасидир. Инсон капитали мазмуни таркибига
ялпи ички у заро боғлиқ элементлар ту пламига кирувчи субъектлар, объектлар,
алоқалар ва инсон капиталининг такрор ишлаб чиқариш бу и ича субъектлар у ртасида
юзага келадиган муносабатлар, ушбу алоқаларни тартибга солиш механизми,
муносабатлар ва уларнинг шакллари киради. У заро муносабатлар шакли мазмун,
моҳиятни ташкил қилиш усули бу либ у инсон капитали таркибии элементларини акс
эттиради.
Инсон капиталининг таркибии элементлари ту ғрисида турли хил фикрлар мавжуд.
Ички меҳнат бозорида инсон капиталининг ҳаракатини тадқиқ этган Абдурахмонова ва
Бозорова (2022) хулосаларига ку ра инсон капитали объектининг таркибии тузилиши
қуи идаги таркибии элементларни у з ичига олади:
•
Таълим капитали, шу жумладанумумий ва махсус билимлар;
•
Иш жойида ўқитиш капитали ( малака, кўникма, иш тажрибаси);
•
Соғлиқни сақлаш капитали;
•
Даромад келтириш мумкин бўлган иқтисодий ахамиятга эгамаълумотларга
(масалан, нархлар ёки даромадлар тўғрисида) эга бўлиш;
•
Ишчининг харакатчанлигини таъминловчи миграция капитали;
•
Меҳнат фаолиятини рағбатлантириш.
Инсон капитали замонавии иқтисодии фаннинг энг муҳим категорияларидан бири
сифатида тан олинган. Бироқ "инсон капитали" категориясининг бошқа тегишли
категориялар билан у заро боғлиқлиги муаммоси сақланиб қолмоқда. Иқтисодии
адабие тларни тахлил қилиш шуни ку рсатдики, "инсон капитали" ва "ишчи кучи"
иқтисодии категорияларига нисбатан энг турли, хилма-хил хулосаларга и у л
қу и илмоқда. Масалан, рус олими Рошин (2001) ушбу икки иқтисодии категорияни
ажратиб ку рсатиб: "ишчи кучининг сифат хусусиятлари, инсоннинг меҳнат қилиш
қобилияти, унинг маҳорати, билими, ку никмаларини инсон капитали деб ҳисоблаш
мумкин деб таъкидлаб у тади.
Биз ишчи кучи инсон капиталига энг яқин иқтисодии категория деган хулосани
қу ллаб қуватлаи миз. Инсон капитали тушунчаси билан юқоридаги тушунчаларни у заро
таҳлил қиладиган бу лсак, масалан инсон капитали тушунчасининг негизини ишчи кучи,
жисмонии ва ақлии қобилиятлари ташкил этади (Бабаджанова, 2023). Шунинг учун
ишчи кучини, инсон капитали билан аниқланмаслиги керак, хамда унга қарши хам
қу и илмаслиги хам керак. "Ишчи кучи" ва "инсон капитали" категорияларининг у заро
боғлиқдир. Инсон капиталига нисбатан меҳнат унинг бошланиши ва субстанциясидир.
Инсон капиталининг шаклланиши, биринчи навбатда, меҳнат қилиш қобилиятидан,
яъни ишчи кучини шакллантиришдан у тади. Аммо ишчи кучи аслида инвестициялаш
жиҳатини ифода этмаи ди ва иш қобилиятини ривожлантиришга инвестицияларнинг
капиталлашувини ку рсатмаи ди ва инсон капитали категорияси асосии эътиборни
ходимга нисбатан турли и у налишли инвестициялар зарурлигига қаратишга имкон
беради. Шундаи қилиб, инсон капитали, тегишли ишчи кучи категориясидан фарқли
у лароқ, инвестициялар натижасида жамғарилиши мумкин. Инсон капитали ку проқ
имкониятларни акс эттиради, у инвестициялар натижасида жамғарилган қу шимча
қобилият, билим ва ку никмалар билан тавсифланади. Бинобарин, инсон капитали
мустақил иқтисодии категория сифатида мавжуд бу лиш ҳуқуқига эга, чунки у нафақат
такрор ишлаб чиқарилиши, балки инвестициялар натижасида жамғарилиши,
шунингдек келажакда юқори даромад келтириши мумкин.
Л.Туроу, инсон капиталини сотиб олиш е ки сотиш мумкин эмас, чунки у инсон
ташувчисидан ажралмас ва аи ланма актив хам эмас деб ҳисоблаи ди. Инсон
www.e-itt.uz
I SON. 2024
246
капиталининг эгаси уни бошқа шахсга сота олмаи ди, чунки у у зига хос хусусиятларига
ку ра фақат шу инсон организмига хос ва ундан ажралмасдир. Ходим ва иш берувчи
у ртасидаги аи ирбошлаш объекти бу либ фақат фои дали ва харидорга нафлилик
келтирадиган меҳнат фаолиятининг маълум бир натижаси бу лиши мумкин. Бундаи
нафлилик меҳнат томонидан бажариладиган хизматда мавжуд бу лади. Иш берувчи ва
ходим у ртасидаги битим меҳнат хизматларини пулга аи ирбошлашдан иборат.
Бинобарин, меҳнат бозорида аи ирбошлаш объекти инсон капитали эмас, балки унинг
меҳнат хизматидир. Ҳар қандаи хизматнинг аниқ натижаси меҳнатдир, бунинг учун иш
берувчидан талаб ва ходимдан таклиф мавжуд бу лиши керак. Шунинг учун меҳнат
хизматларини иш ҳақига аи ирбошлаш жарае ни меҳнат бозорида амалга оширилади. Шу
билан бирга, бозор механизми билан тартибга солинадиган ходимлар ва иш берувчилар
у ртасида бозор муносабатлари вужудга келади. Меҳнат хизмати таркибига инсон
капитали хизмати киради. Аи нан ушбу турдаги хизмат қии мат ва истеъмол қии матга эга
бу лган, нархда ифодаланиши мумкин бу лган, инсондан ажралиб турадиган ва бозорда
эркин аи ирбошланадиган хизматдир.
Инсон капитали хизмати инсон капиталининг такомиллаштириш босқичлари
у ртасидаги боғлиқликни англатади. Барча босқичлар у заро боғлиқ, бир-бири билан
у заро таъсир қилади ва у заро бирликда амалга оширилади. Инсон капиталини такрор
ишлаб чиқариш фақат тегишли ишларни бажариш учун доимии у згариши даврида,
у заро боғлиқ босқичларда етарли ҳажмда зарур билим, ку никма ва тажрибаларни
эгаллашни таъминлаи ди. Инсон капиталининг шаклланиши инсоннинг меҳнат
фаолияти бошланишидан олдин ҳам содир бу лган. Ушбу босқичда оиладаги таълим-
тарбия, мактабгача таълим муассасаларида, инсон танасининг барча қуи и тизимларини
соғлиқ ва кучнинг асоси сифатида ривожлантириш, бошланғич таълим, умумии ва
касбии меҳнат фаолиятига таи е ргарлик амалга оширилади. Ушбу босқичда
саломатликни сақлаш ва яхшилаш катта аҳамиятга эга.
Тақсимот босқичи аи ирбошлаш босқичи билан ку риб чиқилади. Бозор
иқтисодие ти шароитида тақсимот мустақил босқичга ажратилмаи ди. У аи ирбошлаш
билан амалга оширилади ва унинг бевосита вазифасидир. Тақсимот ва аи ирбошлаш
босқичи инсон капиталининг шаклланиши ва ундан фои даланиши у ртасидаги боғловчи
бу ғиндир. Ташқи меҳнат бозорида ишчиларни саноат, соҳалар, корхоналар,
ташкилотлар ва муассасалар бу и ича бирламчи тақсимлаш билан биргаликда
аи ирбошлаш ҳам содир бу лади. Инсон капиталини тақсимлаш иш берувчининг талабига
ва ташқи меҳнат бозорида инсон капитали хизматлари ходимининг таклифига мувофиқ
амалга оширилади. Аи ирбошлаш ташқи меҳнат бозорининг иш фаолиятини
таъминлаи ди. Ишчиларнинг тармоқлар, соҳалар, корхоналар, ташкилотлар,
муассасалар у ртасидаги ҳаракати, ходимларга иш ҳақини бериш ташқи меҳнат бозори
конъюнктурасига боғлиқ.
Инсон капиталидан фои даланиш бу – мехнат жарае нида маълум билим ва
ку никмалар захирасини сарфлашни ифода этади. Инсон капиталидан фои даланиш бу -
унинг меҳнатини у зидир. Иш жарае нида инсон у з қобилиятларини сарфлаи ди ва шу
билан бир вақтда тажрибасини жамғариш орқали уларни ривожлантиради ва касбии
малака даражасини оширади. Инсон янада мураккаб ишларга қодир бу лади, унинг
мехнат унумдорлиги ошади. Шундаи қилиб, меҳнат жарае нида инсон капиталидан
фои даланиш туфаи ли инсоннинг индивидуал қобилиятларини ривожлантириш амалга
оширилади, билим, ку никма ва малакалар тикланади, жамғарилади ва
такомиллаштирилади ва шу билан инсон капиталини такомиллаштириш
таъминланади.
Инсон у з қобилиятларини такомиллаштиришга қизиқиши шахсни таълим,
соғлиқни сақлашга қу шимча сармоялар киритишга ундаи ди, яъни, инсон капитали
даражасини оширади. Ушбу босқичда инсон капитали учун энг муҳим вазифа
www.e-itt.uz
I SON. 2024
247
инвестициялар орқали такомиллаштириш функциясини амалга оширишдир. Инсон
капиталини такомиллаштириш жарае ни қуи идаги (1-расмга қаранг).
1-расм. Инсон капиталини такомиллаштириш жараёни
Манба:
муаллиф тадқиқотлари асосида тузилган.
Ушбу 1-расмдан ку ринадики, инсон капиталини такомиллаштириш -бу инсон
меҳнат қобилиятининг доимии ҳаракатини, яъни уни шакллантириш, тақсимлаш,
аи ирбошлаш ва меҳнат жарае нида фои даланишни ифодалаи ди. Инсон капиталининг
сарфланиши, шунингдек, уни жамғариш ва такомиллаштириш учун маълум
харажатларни талаб қилади. Яъни, инсон капиталини тиклаш ва уни такомиллаштириш
учун инвестициялар зарур.
Соғлиқни сақлашга инвестициялар инсон капитали ташувчисининг жисмонии
ривожланиши учун шароит яратишга му лжалланган. Беккер (1993) инсон капиталига
сармоя киритишнинг муҳим натижаси бу "Инсоннинг жисмонии ва эмоционал ҳолатини
яхшилаш деб ҳисоблаган. Ҳамма инсонларнинг табиатан соғлиғи бир-биридан фарқ
қилади. "Шунинг учун инсонга хос бу лган соғлиқ инсон капиталининг элементи бу ла
олмаи ди, фақат унинг омилидир. Аммо инсоннинг соғлиғини тиклаш ва яхшилаш учун
қилинган инвестиция маблағларни яхши сабабларга ку ра инсон капиталига
инвестициялар деб ҳисоблаш мумкин.
"Таълимга инвестициялар-бу келажакда меҳнат унумдорлигини оширишни
назарда тутадиган ва қу шимча равишда улар маълум бир шахс билан боғлиқ бу лган
ресурсларнинг бир марталик харажатларидир. Капиталнинг бошқа шаклларига
киритилган инвестициялар билан таққослаганда, ушбу турдаги инвестициялар инсон
ва умуман жамият нуқтаи назаридан энг фои дали ҳисобланади, чунки у ҳажм ва вақт
жиҳатидан етарлича муҳим иқтисодии ва ижтимоии самарани беради.
Инсон капитали-бу инвестициялар ҳисобига шаклланган ва такомиллашган
индивиднинг ялпи ишлаб чиқариш қобилиятлари, шахсии хусусиятлари ва
Inson kapitalini shakllantirish
Inson kapitalini taqsimlash va ayirboshlash
Tashqi mehnat bozori, uning
xizmatlarini ayirboshlash orqali
inson kapitalining taqsimlanishini
ta'minlash
Ichki mehnat bozori, taqsimlash
va ayirboshlashni mustaqil
mavjudligini ta'minlash
Inson kapitalidan foydalanish
In
son k
ap
ita
liga
in
vest
itsi
ya
la
r
Inson kapitali
xizmatlari
ayirboshlash
Inson
kapitalining
taqsimlanishi
Inson
kapitalining
taqsimlanishi
Inson kapitali
xizmatlari
ayirboshlash
www.e-itt.uz
I SON. 2024
248
мотивациялари и иғиндисини тавсифловчи, уларга тегишли бу лган мулк сифатида,
иқтисодии фаолиятда фои даланилганда, меҳнат унумдорлигининг у сишига ҳисса
қу шадиган ва шу билан эгасининг даромадини (иш хақи) ва миллии даромади у сишига
таъсир қилувчи иқтисодии категория.
Эндоген у сиш назариясида (америкалик иқтисодчилар Ромер (1990), Лукас (2013)
ва бошқалар) узоқ муддатли даврда технологик тараққие т иқтисодии у сишнинг ягона
сабаби ҳисобланмаи ди. Улар иқтисодии у сиш сифати даражаси инсон капиталининг
сифатига, инсон капиталини такомиллаштиришга таълим, соғлиқни сақлаш ва ҳоказо
омилларга боғлиқлигини илмии асослашди. Ромернинг (1990) фикрича, “бугунги
истеъмол билан эртага қилинадиган истеъмолни кенгаи тириш учун фои даланилиши
мумкин бу лган билимлар у ртасида аи рибошлаш мавжуддир. Ромернинг (1990)
назариясида иқтисодии у сишнинг суръатлари янги билимларни эгаллаш соҳасида
марказлашган инсон капитали миқдорига бевосита боғлиқдир. Ушбу назарияга
мувофиқ, жамғарилган инсон капитали ҳажми катта бу лган мамлакатлар иқтисодии
у сишда юқорироқ суръатларга эришадилар. Лукаснинг (2013) назарияси ку ра инсон
капиталининг жамғариш муаи ян ресурсларни талаб этадиган ҳамда муқобил чиқимлар
сабаби бу лган фаол иқтисодии жарае ндир.
Эндоген у сиш назариясига ку ра билимларни
жамғарилиши, ишлаб чиқариш харажатларини камаи иши, янгиликлар ва инновациялар
иқтисодии у сиш сифатининг муҳим омиллари бу либ ҳисобланади.
Профессор Абдураҳмоновнинг (2009) фикрича, “Инсон капиталини аҳамияти
табиии ресурслар, моддии бои лик ва воситаларга қараганда юқорироқдир”. Шунинг
учун инсон капитали иқтисодии у сиш ва самарадорликнинг асосии омилидир. Инсон
капиталининг иқтисодии категорияси сифатидаги тушунчаси жаҳон ахборот
ҳамжамияти ва “билимлар иқтисодие ти” ривожланиши билан биргаликда мунтазам
равишда кенгаи иб бормоқда. Ҳозирги даврда инсон капитали интеллектуал ва
бошқарув меҳнатини, яшаш ва меҳнат фаолияти муҳитини қамраб оладиган
иқтисодие тни, жамият ва оилани ривожлантиришнинг интенсив ишлаб чиқариш
омилидир. Бу инсон капиталини ривожлантиришнинг ишлаб чиқарувчи омили
сифатида самарали ва оқилона амал этишини таъминлаи ди.
Инсон капитали назариясига мувофиқ, инсон капиталини жамғарилиши турли
шаклларда амалга оширилиши мумкин. Уларнинг энг асосии лари таълим олиш ҳамда
касбии таи е ргарлик давомида қобилиятларни такомиллашуви асосида капитални
жамғарилишидир. “Инсоннинг қии мати” унинг ҳае ти босқичларида ортиб боради, бу
қии матдан меҳнат унумдорлигини ошириш мақсадида фои даланилади, аи ни паи тда
шахсии капитал даромадларини ку паи тиради ва инсонни у з қобилиятини янада
оширишга шахсии инвестициялар киритишга рағбатлантиради. Одатда инсон
капиталига киритилган инвестициялар деганда таълим, тарбия, соғликни сақлаш,
ҳамда инсоннни қаи та тае рлаш ва малакасини ошириш учун қилинган харажатлар
тушунилади.
Таълимга инвестицияларни шартли равишда расмии ва норасмии ларга бу лиш
мумкин. Таълимга расмии инвестициялар бу аҳоли томонидан у рта махсус, касб-ҳунар,
ва олии таълимда ва олии таълимдан кеи инги таълимда у қиш жарае нида оладиган
профессонал таи е ргарлик ва қаи та таи е ргарлик билан белгаланади. Таълимга
норасмии инвестициялар илмии ва бадиии адабие тларни у қиш, у и ин ва у қув
компютерларини ривожлантириш, санъат, жисмонии тарбия ва спорт, турли
тугаракларда такомиллаштириш натижасида шахснинг у зини у зи тарбиялаш учун
асосии зарурии шартдир. Инвестициялаш оила, компания, давлат ва шахснинг у зи
даражасида амалга оширилади. Фарзандларга сармоя киритиш-бу оила даражасида
инсон капиталига сармоя киритишнинг асосии шакли. Ушбу инвестициялар келажакда
ота-оналарнинг муаи ян эҳтие жларини қондириш, болаларнинг истиқболда бевосита
пул е рдами шаклида даромад келтиради. Болаларнинг инсон капиталини жамғаришида
www.e-itt.uz
I SON. 2024
249
марказии рол ота-оналарга тегишли. Давлат хам маблағларининг катта қисмини
таълимга сарфлаи ди, чунки яхши маълумотли аҳоли мамлакат тараққие тининг асосии
таянчидир. Иш берувчилар у з ходимларининг малакасини оширишга таи е р, чунки улар
у з харажатларини қопланишини ва ишчиларнинг юқори мехнат унумдорлиги туфаи ли
қу шимча фои да олишларини кутишади. Инсон капиталининг сифат белгиси - бу инсон
капитали
сифатининг
таркибини
ташкил
этувчи
алоҳида
элементларга
бирлаштирилиши мумкин бу лган у зига хос хусусиятлар ту пламидир.
Хулоса ва таклифлар.
1.
Инсон капитали ва ишчи кучи ўртасида умумийлик ва фарқ мавжуд. Улар бир
-
бирига ўхшашки, чунки улар ўз ташувчисидан ажралмасдир, бу ишлаб чиқарувчи шахс
моҳиятининг бирлигини англатади ва умумий субстанционал асос –
инсоннинг ишлаш
қобилиятига эгалигидир.
2.
Инсон капитали
бу
–
инвестициялар ҳисобига шаклланган ва такомиллашган
индивиднинг ялпи ишлаб чиқариш қобилиятлари, шахсий хусусиятлари ва
мотивациялари йиғиндисини тавсифловчи, уларга тегишли бўлган мулк сифатида,
иқтисодий фаолиятда фойдаланилганда, меҳнат унумдорлигининг ўсишига ҳисса
қўшадиган ва шу билан эгасининг даромадини (иш хақи) ва миллий даромади ўсишига
таъсир қилувчи иқтисодий категория.
3.
Таълим соҳасида глобаллашув жараёнларини икки тенденция шаклида намоён
бўлмоқда. Бир томондан, таълимнинг глобаллашуви жараёни натижасида миллий олий
таълим тизимларининг ўзаро хамкорлиги ва бир
-
бирига қўшилиши билан
тавсифланади. Бошқа томондан, глобал таълимни шаклланиш жараёни юз бермоқда.
4.
Бизнингча инсон капитали
-
бу иқтисодий ўсишга хамда инсонлар
фаровонлигини оширишга ҳисса қўшадиган, индивиднинг ҳаёт фаолияти давомида
олинган ва жамғарилган ялпи билим, касбий малака қобилиятлари йиғиндисидир.
Адабиётлар:
Fisher I. Senses of Capital / I. Fisher // Econ. J., VII (June, 1897). – P. 201-202; Fisher I. The
Nature of Capital and Income / I. Fisher. – London : Macmillan & Co., 1927. – Р. 51-52.
Romer P. (1990). Endogenous technological change. Journal of Political Economy,
Vol. 98, No. 5, pp. 71-102.
Schultz T.W. (1971) Investments in Human Capital : The Role of Education and of Research
/ T.W. Schutz. – New York : Macmillan & Co., Free Press,. – P. 26-28.
Абдурахмонова Г.Қ., Бозорова С.А. (2022) Инсон капитали иқтисодиёти. -Т.:
Инновацион ривожланиш нашриёт матбаа уйи”, Б. 29.
Абдураҳмонов Қ.Х. (2009) Меҳнат иқтисодиёти. –Т.: Меҳнат. - Б.182.
Акромова Ш.Г. (2004) Ўзбекистонда инновацион иқтисодиёт шаклланиш
шароитида инсон капиталининг ривожланиши: Монография. –Т.: “Иқтисодиёт ва
молия”. Б.156.
Бабаджанова М.Р. (2023) Инсон капиталини такрор ишлаб чиқаришда таълим
хизматлари бозорининг ахамияти. (Монография). -Т.: “Инновацион ривожланиш
нашриёт-батбаа уйи”, Б.14.
Беккер Г. (1993) Человеческий капитал (главы из книги). Воздействие на заработки
инвестиций в человеческий капитал / Г. Беккер // США : экономика, политика, идеология.
–. - № 11. – С. 109.
Вахабов А.В., Хажибакиев Ш.Х. (2023) Инсон капитали ривожланишининг
тенденциялари ва табақалашишининг минтақавий жиҳатлари. Журналь. “Иқтисод ва
молия”. №5. Б.3-9.
Корогодин И.Т. (2005) Социально-трудовая система: вопросы методологии и теории
/ И.Т. Корогодин: монография. – М. : ПАЛЕОТИП, - С. 122.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
250
Лукас Р.Э.
(2013)
Лекции по экономическому росту
/ Пер. с
Д. Шестакова.
—
М.:
Издательство Института Гайдара
, -С.288.
Мирзиёев Ш.М. (2022) Ўзбекиcтoн Реcпубликacи Президенти Шaвкaт Мирзиёевнинг
Oлий Мaжлиcгa Мурoжaaтнoмacи. Т.// Xaлқ cўзи, 21 декaбрь.
Рощин С.Ю. (2001) Экономика труда: экономическая теория труда : учеб. пособие /
С.Ю. Рощин, Т.О. Разумова. – М. : ИНФРА, 2001. – С. 125. Рощин С.Ю. Экономика труда:
экономическая теория труда : учеб. пособие / С.Ю. Рощин, Т.О. Разумова. – М. : ИНФРА, – С.
125.
Солодуха П.В. (2004) Институциональные основы воспроизводства человеческого
капитала. Монография / П.В. Солодуха. – М. : Информационно-внедренческий центр
«Маркетинг», - С. 36.
