Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
90
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
O‘ZBEKISTONDA INFLYATSIYA MUAMMOSI VA UNI BARTARAF
ETISH YO‘LLARI
Kenjayeva Sabohat Safarovna
Termiz davlat universiteti ‘Iqtisodiyot’ yo‘nalishi 3-kurs talabasi
ANNOTATION:
This article analyzes the main causes of inflation in
Uzbekistan, its impact on the economy and its problems. It also proposes effective
measures to curb and stabilize inflation, solutions based on international experience
and advanced methods. The article examines the theoretical foundations of inflation,
its impact on economic processes, and the role of state policy.
Key words:
Inflation, economic reforms, foreign exchange market, investment
climate, curbing inflation, macroeconomic policy.
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada O‘zbekistonda inflyatsiyaning asosiy
sabablarini, uning iqtisodiyotga ta’siri va muammolarini tahlil qilinadi. Shuningdek,
inflyatsiyani jilovlash va barqarorlashtirish uchun samarali chora-tadbirlar, xalqaro
tajriba va ilg‘or usullar asosida yechimlar taklif etiladi. Maqolada inflyatsiyaning
nazariy asoslari, iqtisodiy jarayonlarga ta’siri hamda davlat siyosatining roli
o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
Inflyatsiya, iqtisodiy islohotlar, valyuta bozori, investitsiya
muhiti, inflyatsiyani jilovlash, makroiqtisodiy siyosat.
Kirish.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida narxlar darajasining o‘zgarishi tabiiy hol
sanalsa-da, inflyatsiyaning izchil va yuqori sur’atlarda davom etishi har qanday davlat
uchun jiddiy iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni keltirib chiqaradi. So‘nggi yillarda
O‘zbekiston Respublikasida iqtisodiyotni liberallashtirish, valyuta bozori erkinligini
ta’minlash, tashqi savdoni qulaylashtirish hamda investitsiya muhitini yaxshilash kabi
muhim islohotlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, bu jarayonlar turli
yo‘nalishlarda inflyatsion bosimni kuchaytirishiga ham sabab bo‘ldi. Jumladan,
narxlarning barqaror o‘sishi aholi real daromadlariga salbiy ta’sir ko‘rsatib, ijtimoiy
tengsizlikni chuqurlashtirishi mumkin.
Inflyatsiya — bu faqat moliyaviy yoki statistik ko‘rsatkich emas, balki keng
qamrovli makroiqtisodiy hodisadir. U davlatning pul-kredit va fiskal siyosatidagi
nomutanosibliklar, ishlab chiqarish hajmi va taklifning talabdan ortda qolishi, importga
qaramlik, hamda global bozorlar ta’siri kabi omillarga bog‘liq holda yuzaga chiqadi.
Xususan, O‘zbekistonda oziq-ovqat mahsulotlari va energetika resurslari narxining
o‘sishi, transport va logistika xarajatlarining ortishi inflyatsion jarayonlarga kuchli
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
91
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ta’sir ko‘rsatmoqda. Bundan tashqari, aholining iste’mol xarajatlari ortib borayotgani,
davlat
xarajatlarining
kengaytirilayotgani,
hamda
tadbirkorlik
faoliyatiga
qo‘yilayotgan ba’zi to‘siqlar ham narxlar o‘sishiga sabab bo‘lmoqda.
Aytish joizki, inflyatsiya faqat ichki omillar ta’sirida emas, balki tashqi iqtisodiy
muhit, jumladan, global pandemiya, geosiyosiy ziddiyatlar, xalqaro neft va oziq-ovqat
narxlarining o‘zgarishi, hamda tashqi bozorlardagi beqarorliklar ta’sirida ham
kuchayib boradi. Bu esa iqtisodiyotda strategik va puxta o‘ylangan qarorlar qabul qilish
zaruratini yuzaga keltiradi.
Mazkur maqolada O‘zbekistonda inflyatsiyaning asosiy sabablari, u bilan
bog‘liq mavjud muammolar, iqtisodiyotga ko‘rsatayotgan ta’siri va eng muhimi, ushbu
muammoni bartaraf etish yoki yumshatishga qaratilgan samarali chora-tadbirlar tahlil
qilinadi. Shuningdek, xalqaro tajriba va ilg‘or amaliyotlar asosida mamlakatimiz
sharoitiga mos bo‘lgan yechimlar ham ko‘rib chiqiladi.
Metodologiya.
Inflyatsiya har qanday milliy iqtisodiyotda makroiqtisodiy
muvozanatga tahdid soluvchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Shu bois,
inflyatsiyaning nazariy asoslari, turlari, sabab va oqibatlari, shuningdek, uni jilovlash
usullari ko‘plab iqtisodiy adabiyotlarda keng yoritilgan. Mazkur mavzuga oid
adabiyotlarni o‘rganish orqali O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun dolzarb bo‘lgan
inflyatsiya muammosini chuqurroq anglash va uni bartaraf etish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ishlab chiqish imkonini beradi.
Inflyatsiya tushunchasi va uning sabablari klassik, keynsiy, monetar va
zamonaviy iqtisodiy nazariyalar asosida talqin etilgan. Jumladan, J.M. Keynsning
“Umumiy nazariya” asarida inflyatsiya asosan talab tarafdan yuzaga kelishi
tushuntiriladi. Uning fikricha, davlat tomonidan iqtisodiyotga aralashuv bo‘lmasa,
talab oshishi inflyatsiyaga olib keladi. Milton Fridman esa inflyatsiyani “pul massasi
haddan tashqari ko‘payganining natijasi” deb hisoblaydi. Bu yondashuv monetar
nazariya asosini tashkil etadi va bugungi kunda ko‘plab davlatlar, jumladan
O‘zbekiston ham inflyatsiyani boshqarishda pul-kredit siyosatiga tayanmoqda.
Fisherning MV=PQ tenglamasi esa inflyatsiya, ishlab chiqarish va pul aylanishi
o‘rtasidagi munosabatni tushunishga yordam beradi.
O‘zbekiston iqtisodiyotida inflyatsiyaning rivojlanish tendensiyalarini tahlil
qilishda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining yillik hisobotlari, Iqtisodiyot
va moliya vazirligining sharhlari, Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasi kabi
xalqaro tashkilotlarning O‘zbekistonga oid sharhlari asosiy manbalar hisoblanadi.
Ularning ma’lumotlariga ko‘ra, 2017 yildan so‘ng valyuta liberalizatsiyasi, narxlar
erkinlashtirilishi va energiya tariflarining bosqichma-bosqich oshirilishi inflyatsion
bosimni kuchaytirgan.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
92
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
O‘zbekistonda inflyatsiya asosan strukturaviy va taklif tarafidan yuzaga
kelmoqda. Jumladan, ishlab chiqarish quvvatlarining yetarli emasligi, transport-
logistika tizimining rivojlanmaganligi, ayrim mahsulotlar bo‘yicha importga qaramlik
kabi omillar inflyatsiyani keltirib chiqarmoqda. Shuningdek, ma’muriy tartibda
belgilangan narxlar ham bozordagi muvozanatni buzadi va inflyatsiyaga sabab bo‘ladi.
Ushbu jihatlar Abdurahmonov Q.H., Toshpulatov Sh.Q. kabi mahalliy iqtisodchilar
tomonidan yozilgan “Makroiqtisodiyot” darsligida va bir qator ilmiy maqolalarda tahlil
qilingan.
Inflyatsiyani jilovlash va barqarorlashtirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan
siyosatni tahlil qilishda Markaziy bankning “Inflyatsion kutilmalar” bo‘yicha
hisobotlari muhim manba hisoblanadi. Bu hujjatlar inflyatsiyaga bo‘lgan ishonch,
tadbirkorlarning narx o‘sishi borasidagi kutishlari va ularning iqtisodiy qarorlarga
ta’sirini o‘rganishga imkon beradi. Shuningdek, Prezident farmonlari, soliq va fiskal
siyosatga oid konsepsiyalar, subsidiyalar siyosati va ichki bozorni himoya qilishga
qaratilgan qarorlar inflyatsiyani jilovlashdagi amaliy harakatlarni yoritadi.
Xalqaro tajriba ham alohida ahamiyatga ega. Jumladan, Polsha, Gruziya,
Qozog‘iston kabi davlatlarning inflyatsiyani maqsadli boshqarish modelini joriy etish
tajribalari O‘zbekiston sharoitida qanday mexanizmlarni qo‘llash mumkinligini
ko‘rsatib beradi. Bu tajribalar asosida ilmiy maqolalar va tahliliy sharhlar yozilgan
bo‘lib, ular O‘zbekistonda ham monetar siyosatni mustahkamlash zarurligini
ta’kidlaydi. Yuqoridagi adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, inflyatsiyani bartaraf
etish uchun faqatgina Markaziy bank siyosatiga tayanish yetarli emas. Bu borada fiskal
intizomni mustahkamlash, iqtisodiy liberallashuvni davom ettirish, import o‘rnini
bosuvchi ishlab chiqarishni rivojlantirish, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va
raqobat muhitini yaxshilash kabi kompleks chora-tadbirlar zarur.
O‘zbekiston iqtisodiyotida inflyatsiyani jilovlash va uning salbiy ta’sirlarini
kamaytirish bo‘yicha samarali choralarni ishlab chiqish – davlatning ustuvor
vazifalaridan biridir. Inflyatsiyaning sabablari ko‘p qirrali bo‘lgani sababli, unga qarshi
kurashda faqatgina bitta vosita emas, balki kompleks yondashuv zarur bo‘ladi. Shu
munosabat bilan quyidagi asosiy yo‘nalishlar inflyatsiyaga qarshi kurashda muhim deb
hisoblanadi.
Birinchidan, pul-kredit siyosatini takomillashtirish zarur. Markaziy bank
tomonidan inflyatsiyani maqsadli boshqarish rejimining samaradorligini oshirish,
asosiy foiz stavkalarini iqtisodiy holatga qarab moslab borish, banklararo likvidlikni
samarali boshqarish inflyatsion bosimni kamaytirishga xizmat qiladi. Shuningdek,
tijorat banklarining kredit resurslarini ishlab chiqarish sohalariga yo‘naltirish orqali
ishlab chiqarish hajmini oshirish mumkin.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
93
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Ikkinchidan, fiskal siyosat sohasida qat’iy intizomni ta’minlash lozim. Davlat
byudjeti xarajatlarini optimallashtirish, samarasiz subsidiyalarni kamaytirish va
byudjet mablag‘laridan foydalanish ustidan nazoratni kuchaytirish orqali inflyatsion
bosimni kamaytirish mumkin. Shu bilan birga, davlat xarajatlari real iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiradigan tarmoqlarga yo‘naltirilishi zarur.
Uchinchidan, iqtisodiyotning importga qaramligini kamaytirish muhim
masalalardan biridir. Aksariyat iste’mol tovarlari va xomashyolarning import orqali
ta’minlanishi, global narxlarning o‘zgarishiga bevosita bog‘liqlikni keltirib chiqaradi.
Shu sababli, mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash, milliy mahsulot
raqobatbardoshligini oshirish, sanoatni modernizatsiyalash orqali ichki bozorni
mustahkamlash zarur.
To‘rtinchidan, valyuta bozorida barqarorlikni ta’minlash va milliy valyuta
kursining keskin tebranishlariga yo‘l qo‘ymaslik lozim. Buning uchun valyuta
tushumlarini ko‘paytirish, eksport salohiyatini oshirish va moliyaviy zaxiralarni
mustahkamlash muhim ahamiyatga ega.
Beshinchidan, ichki bozorda raqobat muhitini kuchaytirish inflyatsiyaga qarshi
kurashda muhim vositalardan biridir. Raqobatning yo‘qligi yoki cheklanganligi tovar
va xizmatlar narxining asossiz o‘sishiga olib keladi. Shu sababli, monopoliyalarning
faoliyatini tartibga solish, kichik va o‘rta biznes subyektlarini qo‘llab-quvvatlash, narx
shakllanishida shaffoflikni ta’minlash zarur.
Yuqorida keltirilgan yechimlar inflyatsiyaga qarshi kompleks kurash
mexanizmini shakllantirishga xizmat qiladi. Ular o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, faqat bir
yo‘nalishda olib borilgan siyosat kutilgan natijani bermaydi. Inflyatsiyani barqaror
darajada ushlab turish uchun makroiqtisodiy siyosatning barcha yo‘nalishlari uyg‘un
va muvofiqlashtirilgan holda olib borilishi zarur.
Xulosa sifatida, inflyatsiya O‘zbekiston iqtisodiyotida muhim makroiqtisodiy
muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. U nafaqat aholi turmush darajasiga, balki
umumiy iqtisodiy o‘sish sur’atlariga ham bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Tahlil
natijalari shuni ko‘rsatadiki, inflyatsiya ko‘p omilli va kompleks xususiyatga ega
bo‘lib, uni bartaraf etish uchun monetar, fiskal, ishlab chiqarish, tashqi savdo va
raqobat siyosatlarining uyg‘unligiga asoslangan yondashuv zarur.
Xalqaro tajribalar asosida inflyatsiyani maqsadli boshqarish, fiskal intizomni
mustahkamlash, import o‘rnini bosuvchi ishlab chiqarishni rivojlantirish, ichki bozorni
mustahkamlash va aholi ishonchini oshirish orqali narxlar barqarorligini ta’minlash
mumkin. O‘zbekiston sharoitida bu yo‘nalishlarni izchil va bosqichma-bosqich amalga
oshirish, inflyatsiyani jilovlash va barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishishning asosiy
kafolatidir.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
94
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Alimxonova N. “Inflyatsiyani barqarorlashtirishning samarali usullarini qo‘llash:
inflyatsiyani jilovlashda pul-kredit siyosatining o‘rni va ahamiyati”. Muhandislik
tadqiqotlari va texnologiyasida innovatsiyalar xalqaro jurnali 7.4: 1-4.
2.
To‘xtayeva Ra’no. “Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekistonda moliyaviy
muammolar va uning natijalari”. ANGLISTICUM. Assotsiatsiya-Ingliz tili va
Amerika tadqiqotlari instituti jurnali 7.3 (2018): 124-130.
3.
Xamraev A. (2019). O‘zbekistonda pul-kredit siyosati va inflyatsiya dinamikasi.
Osiyo Taraqqiyot Banki Instituti Ishchi Paper Series.
4.
Saidazimova O. (2020). O‘zbekistonda tarkibiy o‘zgarishlar va iqtisodiy
rivojlanish: 1991-2018 yillar. Myunxen shaxsiy RePEc arxivi ishchi hujjati.
5.
Jahon banki. (2020). O‘zbekistonning iqtisodiy yangilanishi: global noaniqlik
sharoitida makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash.
6.
Xalqaro valyuta fondi. (2021). O‘zbekiston: 2021 yil IV modda bo‘yicha
Maslahatlashuv—Press-reliz; Xodimlar hisoboti; va O‘zbekiston bo‘yicha Ijrochi
direktorning bayonoti.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2022). O‘zbekiston Respublikasi
iqtisodiyotining holati to‘g'risida yillik hisobot.
