Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
167
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
XALQARO SAVDONING TO‘LOV BALANSI VA VALYUTA
KURSLARIGA TA’SIRINI O‘RGANISH
Kenjayeva Sabohat Safarovna
Termiz davlat universiteti “Iqtisodiyot” yo‘nalishi 3-kurs talabasi
ANNOTATION:
This article examines the impact of international trade on the
balance of payments and exchange rates. The article analyzes international trade
transactions, the formation of the balance of payments, the impact of exchange rates
on the economy and trade volume. It also graphically illustrates the relationship
between re-exports and real exchange rates, highlighting the role of exchange rates in
economic stability and global trade.
Keywords:
International trade, balance of payments, exchange rates, exports
and imports, re-exports, real exchange rate, economic stability, trade balance, currency
exchange, investments
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada xalqaro savdoning to‘lov balansi va valyuta
kurslariga ta’siri o‘rganilgan. Maqolada xalqaro savdo operatsiyalari, to‘lov balansi
shakllanishi, valyuta kurslarining iqtisodiyotga va savdo hajmiga ta’siri tahlil qilinadi.
Shuningdek, reeksport va haqiqiy valyuta kurslari o‘rtasidagi munosabat grafik
vositasida ko‘rsatilib, iqtisodiy barqarorlik va global savdoda valyuta kurslarining
o‘rni yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Xalqaro savdo, to‘lov balansi, valyuta kurslari, eksport va import,
reeksport, haqiqiy valyuta kursi, iqtisodiy barqarorlik, savdo balansi, valyuta
almashuvi, investitsiyalar
Kirish.
Xalqaro savdo, mamlakatlar o‘rtasida tovar va xizmatlar almashinuvi
sifatida, global iqtisodiyotning ajralmas qismi bo‘lib hisoblanadi. Ushbu jarayon
nafaqat iqtisodiy o‘sishga, balki milliy valyutalarning qiymatiga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Xalqaro savdoning to‘lov balansiga ta’siri, mamlakatning iqtisodiy salohiyatini,
investitsiya muhitini va valyuta kurslarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. To‘lov
balansining holati, savdo operatsiyalarining ko‘lamiga va valyuta kurslarining
o'‘garishiga bevosita ta’sir qiladi.
Valyuta kurslari esa, xalqaro savdo operatsiyalarini amalga oshirishda muhim
omil bo‘lib, eksport va import narxlarini belgilaydi. Bunday o‘zgarishlar, mamlakat
iqtisodiyotining barqarorligini ta’minlashga yoki muammolarni keltirib chiqarishga
olib kelishi mumkin. Ushbu maqolada xalqaro savdoning to‘lov balansiga va valyuta
kurslariga ta’sirini chuqurroq o‘rganamiz, shuningdek, bu jarayonlarning iqtisodiy
rivojlanishdagi ahamiyatini tahlil qilamiz.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
168
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Metodologiya.
Xalqaro savdoning to‘lov balansi va valyuta kurslariga ta’sirini
o‘rganmoqchi ekanmiz, birinchi navbatda xalqaro savdo, to‘lov balansi va valyuta
kurslarining o‘zi nima ekanligini bilib olishimiz kerak.
Xalqaro savdo - bu turli mamlakatlardagi kompaniyalar tomonidan tovarlar va
xizmatlarni sotib olish va sotish. Iste’mol tovarlari, xom ashyo, oziq-ovqat va
mashinalar xalqaro bozorda sotib olinadi va sotiladi. Xalqaro savdo mamlakatlarga o‘z
bozorlarini kengaytirish va ichki bozorda mavjud bo‘lmagan tovarlar va xizmatlardan
foydalanish imkonini beradi. Xalqaro savdo natijasida bozorda raqobat kuchayadi. Bu
oxir-oqibat raqobatbardosh narxlar va arzonroq mahsulotlarga olib kelishi mumkin.
Ba’zi mamlakatlar import qilinadigan tovarlarga
mahalliy ishlab chiqarilgan mahsulotlarga ekvivalent deb hisoblaydi. Agar siz
supermarketga kirib, Kosta-Rika bananlari va braziliya qahvasini topsangiz, xalqaro
savdoning ta’sirini his qilishingiz mumkin. Xalqaro savdo global iqtisodiyotning
yuksalishining kaliti edi. Jahon iqtisodiyotiga talab va taklif ta’sir qilar ekan, demak,
narxlar ham global voqealarga ta’sir qiladi. Masalan, Osiyodagi siyosiy o‘zgarishlar
ishchi kuchining narxini oshirishi mumkin. Bu Malayziyada joylashgan amerika
krossovkalar kompaniyasining ishlab chiqarish xarajatlarini oshiradi, bu esa amerikalik
iste’molchi mahalliy savdo markazida sotib olishi mumkin bo‘lgan bir juft krossovka
narxini oshiradi.
To'lov balansi (BOP, Balance of Payments) - bu mamlakatlar ma’lum bir davrda
barcha xalqaro valyuta operatsiyalarini kuzatish uchun foydalanadigan usul. BOP
odatda har chorakda va har kalendar yilida hisoblanadi.
tomonidan o‘tkaziladigan barcha savdolar mamlakatga qancha pul ketayotganini
aniqlash uchun BOPda hisobga olinadi. Agar mamlakat pul olgan bo‘lsa, bu
nomlanadi va
agar
mamlakat
pul
to‘lagan
yoki
bergan
bo‘lsa,
sifatida hisoblanadi. Nazariy jihatdan, BOP nolga teng bo‘lishi
kerak, ya’ni aktivlar (kreditlar) va majburiyatlar (debetlar) muvozanatlashishi kerak,
ammo amalda bu kamdan-kam hollarda bo‘ladi. Shunday qilib, BOP kuzatuvchiga
mamlakatda
borligini va tafovutlar iqtisodiyotning qaysi
qismidan kelib chiqayotganini aytishi mumkin.
Har qanday ikki valyuta o‘rtasidagi ayirboshlash kursi odatda foiz stavkalari,
iqtisodiy faollik, yalpi ichki mahsulot va har bir mamlakatdagi ishsizlik darajasi bilan
belgilanadi. Odatda bozor ayirboshlash kurslari deb ataladigan valyuta narxlari
moliyaviy institutlar, pul menejerlari va spekulyatorlar kechayu kunduz valyutalar
bilan savdo qiladigan global bozorda o‘rnatiladi. Bu forex yoki f/x bozori deb ataladi,
garchi bozorda jismoniy mavjudlik va egasi yo‘q. Tariflarning o‘zgarishi har soatda
yoki har kuni kichik o‘zgarishlar yoki katta o‘sish sur’atlarida sodir bo‘lishi mumkin.
Valyuta kursi odatda milliy valyutaning qisqartmasi yordamida ko‘rsatiladi. USD
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
169
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
AQSh dollarini ifodalaydi. EUR yevroni ifodalaydi. Agar siz dollar va yevro uchun
valyuta juftligini keltirsangiz, bu EUR/USD bo‘ladi.
Xalqaro savdo mamlakatning to‘lov balansiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, asosan
joriy hisob orqali. Eksport xorijiy valyutani jalb qilsa, import chet el valyutasining
chiqishini oshiradi. Agar mamlakat eksporti importdan ko‘p bo‘lsa, savdo profitsiti
yuzaga keladi, bu esa joriy hisobni yaxshilaydi. Boshqa tomondan, agar import
eksportdan ortiq bo‘lsa, savdo taqchilligi paydo bo‘ladi va bu joriy hisobga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Eksport va import oqimlari to‘lov balansining joriy hisobini shakllantiradi:
eksport xorijiy valyutani olib keladi, import esa sarf qiladi, natijada mamlakatning
iqtisodiy holati va valyuta kurslari o‘zgarishi mumkin.
Shuningdek, savdo balansi kapital va moliyaviy hisoblar bilan ham bog‘liqdir.
Ushbu hisoblar investitsion oqimlar va moliyaviy operatsiyalarni kuzatadi va to‘lov
balansiga qo‘shimcha ta’sir ko‘rsatadi. Valyuta kurslari ham muhim rol o‘ynaydi; zaif
valyuta eksportni arzonlashtirib, importni qimmatlashtirishi mumkin, bu esa savdo
balansini yaxshilaydi. Kuchli savdo balansi esa valyuta zaxiralarini oshirib, iqtisodiy
o‘sishga yordam beradi, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatini yaratadi.
Xalqaro savdo va valyuta kurslari o‘zaro bog‘liq bo‘lib, bir-biriga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Mamlakat eksporti importdan oshganda (savdo profitsiti), bu valyutaga
bo‘lgan talabni oshiradi va uning kursini ko‘taradi. Aksincha, importning ortishi savdo
taqchilligini keltirib chiqaradi, bu esa milliy valyutaga bo‘lgan talabni kamaytiradi va
kursning pasayishiga olib kelishi mumkin. Savdo, kapital va moliyaviy transfertlarni
o‘z ichiga olgan to‘lov balansi ham valyuta kurslariga ta’sir qiladi; profitsit valyutaning
mustahkamlanishiga, taqchillik esa zaiflashishiga sabab bo‘ladi. Savdo shartlari, ya’ni
eksport narxlarining import narxlariga nisbati ham valyuta kurslariga ta’sir qiladi,
chunki yaxshilanish valyutaga talabni oshirishi mumkin.
Bundan tashqari, iqtisodiy ko‘rsatkichlar, siyosiy barqarorlik va hukumat
siyosati ham valyuta kurslariga ta’sir ko‘rsatadi. Inflyatsiya, ishsizlik va YaIMning
o‘sishi mamlakatning raqobatbardoshligini belgilab beradi, barqaror siyosiy muhit
xorijiy investitsiyalarni jalb qiladi va valyutaga bo‘lgan talabni oshiradi. Shuningdek,
global voqealar, masalan, tabiiy ofatlar yoki urushlar investorlarning ishonchiga ta’sir
qilib, valyuta qiymatlariga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu tariqa,
xalqaro savdo va valyuta kurslari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar iqtisodiy va siyosiy
omillar bilan yanada murakkablashadi.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
170
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
1-rasm. Xalqaro savdo va haqiqiy valyuta kurslari
1
Ushbu grafik xalqaro savdo va haqiqiy valyuta kurslari o‘rtasidagi munosabatni
ko‘rsatadi. Grafikda uchta asosiy ko‘rsatkich aks ettirilgan:
- Reeksportning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi (% GDP) — bu ustunlar bilan
ifodalangan bo‘lib, mamlakatning yalpi ichki mahsulotiga nisbatan reeksport hajmini
ko‘rsatadi. Reeksport — bu import qilingan tovarlarning qo‘shimcha qiymat
qo‘shilmasdan eksport qilinishi.
- Haqiqiy ko‘p tomonlama valyuta kursi (Real multilateral e-rate) — qattiq chiziq
bilan ko‘rsatilgan, bu xalqaro valyuta kurslarining real o‘zgarishini ifodalaydi. Bu kurs
turli valyutalarning o‘zaro qiymatini inflyatsiya va narx farqlarini hisobga olgan holda
ko‘rsatadi.
- CFA_Naira haqiqiy valyuta kursi (CFA_Naira real e-rate) — nuqta-qatorli chiziq
bilan ifodalangan, bu ikki valyuta (CFA va Naira) o‘rtasidagi haqiqiy almashuv
kursining o‘zgarishini ko‘rsatadi.
Grafikdan ko‘rinib turibdiki, 2004 yildan 2019 yilgacha reeksportning yalpi ichki
mahsulotdagi ulushi oshib borgan, ayniqsa 2013-2018 yillarda sezilarli o‘sish
kuzatilgan. Shu bilan birga, haqiqiy valyuta kurslarida sezilarli tebranishlar mavjud
bo‘lib, ular xalqaro savdo hajmiga ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin.
Umuman olganda, ushbu grafik xalqaro savdo hajmi va real valyuta kurslari
o‘rtasidagi murakkab o‘zaro bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Valyuta kurslarining o‘zgarishi
1
https://www.researchgate.net/publication/375836674/figure/fig2/AS:11431281209168752@1701692121324/b-
International-trade-and-real-exchange-rates-Multilateral-and-bilateral-CFA-Franc-Naira.png
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
171
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
eksport va import hajmlariga ta’sir ko‘rsatib, mamlakat iqtisodiyotining global
savdodagi o‘rnini belgilaydi.
Xulosa.
Maqolada xalqaro savdo va to‘lov balansi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik
hamda valyuta kurslarining iqtisodiyotga ta’siri batafsil tahlil qilindi. Valyuta
kurslarining o‘zgarishi eksport va import hajmlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, bu esa
mamlakat iqtisodining global savdodagi o‘rnini belgilaydi. Reeksportning yalpi ichki
mahsulotdagi ulushi oshishi iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga yordam beradi.
Shuningdek, haqiqiy valyuta kurslaridagi o‘zgarishlar xalqaro savdo hajmiga ta’sir
qiluvchi muhim omil ekanligi ko‘rsatildi. Umuman olganda, valyuta kurslari va to‘lov
balansi o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni tushunish mamlakatlarning iqtisodiy
siyosatini samarali shakllantirishda muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ahmed, N. (2000). Export response to trade liberalization in Bangladesh: a
cointegration analysis. Applied Economics, 32(8), 1077-1084.
2.
Agosín, M. R. (1991). Trade policy reform and economic performance: a review of
the issues and some preliminary evidence. United Nations Conference on Trade and
Development.
3.
Bertola, G., & Faini, R. (1990). Import demand and non-tariff barriers: the impact
of trade liberalization: an application to Morocco. Journal of Development
Economics, 34(1-2), 269-286.
4.
Bown, C. P., & Crowley, M. A. (2007). Trade deflection and trade depression.
Journal of International Economics, vol. 72, issue 1, pages 176-201.
5.
Bussiere, M. (2013). Balance of payment crises in emerging markets: how early
were the ‘early’warning signals?. Applied Economics, vol. 45, issue 12, pages
1601-1623.
6.
Abuselidze, G. (2017). From devaluation to stagflation (modern challenges,
reasons,
dangers).
https://doi.org/10.2139/ssrn.3003563
7.
Arize, A. C. (1997). Conditional exchange rate volatility and the volume of foreign
trade: Evidence from seven industrialized countries. Southern Economic
Journal, 64(1),
235-254.
https://doi.org/10.2307/1061049
8.
Bacchetta, P., & van Wincoop, E. (2000). Does exchange rate stability increase
trade
and
welfare? American
Economic
Review, 90(5),
1093-1109.
https://doi.org/10.1257/aer.90.5.1093
9.
World Bank. (2020). World Development Indicators. The World Bank Group.
https://databank.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD/1ff4a498/Popular-
Indicators#
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
172
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
10.
Marjit, S., Byasdeb, D., & Sandip, M. (2000). Currency devaluation and exports:
Separating actual from statistical. Economic and Political Weekly, 35(18), 1553-
1558.
http://www.jstor.org/stable/4409238
