Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
21
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
YALPI TALABNI BOSHQARISH VA IQTISODIYOTNI
BARQARORLASHTIRISHDA FISKAL SIYOSATNING ROLI
Kenjayeva Sabohat Safarovna
Termiz davlat universiteti “Iqtisodiyot” yo‘nalishi 3-kurs talabasi
ANNOTATION:
This article analyzes the role of fiscal policy in managing
aggregate demand and stabilizing the economy. The article explains how fiscal policy
affects economic growth and inflation, and the impact of government spending and
taxes on aggregate demand using graphs. The effectiveness of current fiscal
mechanisms and their future prospects are also discussed.
Keywords:
Fiscal policy, economic management, aggregate demand, stability,
inflation, state budget, tax system, economic growth, jobs, social equality, economic
crisis, economic stability, fiscal mechanisms.
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada yalpi talabni boshqarish va iqtisodiyotni
barqarorlashtirishda fiskal siyosatning roli tahlil qilinadi. Maqolada moliya siyosati
orqali iqtisodiy o‘sish va inflyatsiyaga qanday ta’sir ko‘rsatilishi, davlat xarajatlari va
soliqlarning yalpi talabga ta’siri grafiklar yordamida izohlanadi. Shuningdek, hozirgi
fiskal mexanizmlar samaradorligi va kelajakdagi imkoniyatlari ham muhokama
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Fiskal siyosat, iqtisodiyotni boshqarish, yalpi talab, barqarorlik,
inflyatsiya, davlat byudjeti, soliq tizimi, iqtisodiy o‘sish, ish o‘rinlari, jamiyat tengligi,
iqtisodiy inqiroz, iqtisodiy barqarorlik, fiskal mexanizmlar.
Kirish.
Hozirgi global iqtisodiy sharoitda mamlakatlar oldida turgan eng muhim
vazifalardan biri – iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va aholi farovonligini oshirishdir.
Bu jarayonda fiskal siyosat – ya’ni davlat byudjeti va soliq tizimi orqali iqtisodiyotni
boshqarish – alohida o‘rin tutadi.
Fiskal siyosat yordamida iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash, yangi ish
o‘rinlarini yaratish hamda jamiyatda tenglikni ta’minlash mumkin. Uning
samaradorligi esa, asosan, davlat o‘z mablag‘larini qanday taqsimlashi va xarajatlarni
qanday boshqarishiga bog‘liq.
Shu sababli, iqtisodiy inqirozlar, inflyatsiya yoki boshqa iqtisodiy muammolar
yuzaga kelganida, ko‘plab davlatlar fiskal siyosatga tayanib, iqtisodiy barqarorlikni
saqlab qolishga harakat qiladilar.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
22
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Ushbu maqolada fiskal siyosatning iqtisodiy barqarorlik va rivojlanishga qanday
ta’sir ko‘rsatayotgani tahlil qilinadi. Shuningdek, hozirgi fiskal mexanizmlar, ularning
samaradorligi va kelajakdagi imkoniyatlari haqida fikr yuritiladi.
Metodologiya.
Yalpi talab - bu iqtisodiyotdagi tovarlar va xizmatlarga bo‘lgan
umumiy talabni ifodalovchi makroiqtisodiy tushuncha. U ko‘pincha iqtisodiy
farovonlik yoki o‘sish o‘lchovi sifatida ishlatiladi. Ham fiskal siyosat, ham pul-kredit
siyosati yalpi talabga ta’sir qilishi mumkin.
Fiskal siyosat davlat xarajatlari va soliqqa tortishdagi o‘zgarishlar orqali yalpi
talabga ta’sir qiladi. Bu omillar bandlik va uy xo‘jaliklarining daromadlariga ta’sir
qiladi, keyin esa iste’mol xarajatlari va investitsiyalarga ta'’ir qiladi.
Yalpi talab formulasi
Pul-kredit va fiskal siyosat yalpi talabga (AD) qanday ta’sir qilishini tushunish
uchun uning qanday hisoblanishini bilish muhim:
AD = C + I + G + (X − M)
Bu yerda:
C = Iste'molchining tovarlar va xizmatlarga sarflagan xarajatlari
I = Tadbirkorlik kapitaliga investitsiya xarajatlari
G = Davlat tovarlari va xizmatlariga davlat xarajatlari
X = Eksport
M = Import
Fiskal siyosat davlat xarajatlari va soliq stavkalarini belgilaydi. Odatda
retsessiya yoki bandlik zarbalariga javoban amalga oshiriladigan kengaytiruvchi fiskal
siyosat infratuzilma, ta’lim va ishsizlik nafaqalari kabi sohalarda davlat xarajatlarini
oshiradi.
Keyns iqtisodiga ko‘ra, bu dasturlar davlat xizmatchilari va rag‘batlantirilgan
sanoat bilan shug‘ullanuvchi odamlarning bandligini barqarorlashtirish orqali yalpi
talabning salbiy siljishining oldini oladi. Nazariya shundan iboratki, kengaytirilgan
ishsizlik nafaqalari turg‘unlik davrida ishsiz qolgan shaxslarning iste’moli va
sarmoyasini barqarorlashtirishga yordam beradi.
Xuddi shunday, qisqaruvchi fiskal siyosat davlat xarajatlari va suveren qarzni
kamaytirishi yoki tez inflyatsiya va aktivlar pufakchalari tufayli nazoratdan tashqari
o‘sishni to‘g‘irlashi mumkin.
Yalpi talab formulasiga nisbatan fiskal siyosat davlat xarajatlari elementiga
bevosita ta’sir qiladi va iste’mol va investitsiya elementlariga bilvosita ta’sir qiladi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
23
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
1-rasm. Fiskal siyosat
1
Grafiklar iqtisodiyotdagi yalpi talab (Aggregate Demand, AD) va yalpi taklif
(Aggregate Supply, AS) munosabatlarini ko‘rsatadi. Bu munosabatlar orqali fiskal
siyosatining iqtisodiy o‘sish va narx darajasiga qanday ta’sir qilishi tushuntiriladi.
Koordinate o‘qlari haqida:
- OX o‘qi (gorizontal o‘q): Real yalpi ichki mahsulot (Real GDP per year) ya’ni
joriy yilda ishlab chiqarilgan tovar va xizmatlarning umumiy qiymati.
- OY o‘qi (vertikal o‘q): Narx darajasi (Price Level) — iqtisodiyotdagi umumiy
narxlar darajasi.
Grafikdagi belgilar va ularning ma’nosi:
- AD (Aggregate Demand) — Yalpi talab egri chizig‘i. Bu iqtisodiyotdagi barcha
iste’molchilar, korxonalar, hukumat va xorijiy talablarning umumiy xarid qilish
qobiliyatini ko‘rsatadi.
- AD1 — dastlabki yalpi talab darajasi.
- AD2 — fiskal siyosatining ta’siri natijasida o‘zgargan yalpi talab darajasi.
- LRAS (Long-Run Aggregate Supply) — Uzoq muddatli yalpi taklif egri
chizig‘i. Bu iqtisodiyotning uzoq muddatda ishlab chiqarish salohiyatini ifodalaydi. U
vertikal chiziq sifatida ko‘rsatilgan, chunki uzoq muddatda ishlab chiqarish miqdori
narx darajasidan mustaqil bo‘ladi.
1
https://textimgs.s3.amazonaws.com/boundless-economics/expansionary-fiscal-policy.jpe
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
24
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
- SRAS (Short-Run Aggregate Supply) — Qisqa muddatli yalpi taklif egri
chizig‘i. Bu narx darajasi o‘zgarishiga nisbatan ishlab chiqarish darajasining qanday
o‘zgarishini ko‘rsatadi.
Nima uchun AD egri chizig‘i o‘zgaradi?
- Expansionary Policy (Kengaytiruvchi siyosat): Hukumat xarajatlarini oshirish
yoki soliqlarni kamaytirish orqali yalpi talabni oshiradi. Natijada AD egri chizig‘i
o‘ngga siljiydi (AD1 dan AD2 ga). Bu real GDP va narx darajasining oshishiga olib
keladi.
- Contractionary Policy (Siquvchi siyosat): Hukumat xarajatlarini kamaytirish
yoki soliqlarni oshirish orqali yalpi talabni kamaytiradi. Natijada AD egri chizig‘i
chapga siljiydi (AD1 dan AD2 ga). Bu real GDP va narx darajasining pasayishiga olib
keladi.
Xulosa.
Maqolada fiskal siyosatning yalpi talabni boshqarishdagi ahamiyati va
uning iqtisodiy barqarorlikka ta’siri batafsil tahlil qilindi. Davlat xarajatlari va
soliqlardagi o‘zgarishlar orqali yalpi talabni oshirish yoki kamaytirish mumkinligi
ko‘rsatildi. Grafik misollar yordamida kengaytiruvchi va siquvchi fiskal siyosatning
iqtisodiyotga ta’siri tushuntirildi. Shuningdek, hozirgi fiskal mexanizmlarning
samaradorligi va kelajakda uning yanada takomillashishi uchun zarur bo‘lgan
yo‘nalishlar belgilandi. Umuman olganda, fiskal siyosat iqtisodiyotni boshqarishda
muhim vosita hisoblanib, uning to‘g‘ri qo‘llanilishi mamlakatning barqaror
rivojlanishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Acemoglu, D., & Restrepo, P. (2020). Automation and New Tasks: How Technology
Displaces and Reinstates Labor. Journal of Economic Perspectives, 34(2), 3-30.
2.
Adams, W. (2018). The Role of Fiscal Policy in Economic Stability. Journal of
Economic Perspectives, 32(3), 187-206.
3.
Alesina, A., & Passalacqua, A. (2019). The Political Economy of Government Debt.
Journal of Economic Perspectives, 33(2), 47-72.
4.
Alesina, A., Favero, C., & Giavazzi, F. (2019). Austerity: When It Works and When
It Doesn't. Princeton University Press.
5.
Barro, R. J. (2013). Macroeconomics: Fiscal Policy Revisited. Economic Affairs,
33(2), 156-165.
6.
Blanchard, O. J., & Perotti, R. (2002). An Empirical Characterization of the
Dynamic Effects of Changes in Government Spending and Taxes on Output. The
Quarterly Journal of Economics, 117(4), 1329-1368.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
25
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
7.
Bofinger, P., De Grauwe, P., Giavazzi, F., & Schnabel, I. (2016). The Euro and
Fiscal Policy. Oxford University Press.
8.
Cameron, D. R. (2010). Taxation and Government Spending: The Impacts on
Economic Growth. The Economic Journal, 120(545), 1000-1020.
9.
Drazen, A. (2000). Political Economy in Macroeconomics. Princeton University
Press.
10.
European Commission. (2020). Economic and Financial Affairs: Fiscal Policy.
Retrieved
from
https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/economic-
performance-and-forecasts/economicperformance-country/economic-
performance-country-details_en#fiscal-policy
