Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
374
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
QISHLOQ XO‘JALIGINING INNOVATSION FAOLLIGINI
BAHOLASHDA IERARXIYALAR TAHLILI USULIDAN FOYDALANISH
TerDU, Kompyuter injenering kafedrasi katta o’qituvchisi
i.f.d.(PhD)
Zaripova Muqaddas
TerDU, Kompyuter tizimlari va ularning dasturiy ta’minoti mutaxasssligi 2-
bosqich magistranti
Normamatova Yulduz Ravshan qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada qishloq xo’jaligining innovatsion faolligini
baholashda ierarsiyalar tahlili usulidan foydalanilgan.
Kalit so’zlar:
Ierarxiyalar tahlili usuli (AHP), maqsad, omillar, ko’rsatkichlar,
muqobil variant, solishtirish, baholash
Qishloq xo‘jaligi sohasida innovatsion faollikni baholash, yagona qarorga
kelish va resurslarni samarali taqsimlash uchun murakkab ko‘p omillarni hisobga
olishni talab qiladi. Buning uchun
Ierarxiyalar tahlili usuli
(
AHP
) samarali vosita
hisoblanadi. Ushbu usul, ko‘p omillardan iborat qarorlarni qabul qilishda yordam
beradi va har bir omilning ahamiyatini tahlil qilishga imkoniyat beradi.
AHP usuli
qishloq xo‘jaligidagi innovatsion faollikni baholash uchun
moslashtirilgan holda quyidagicha ishlaydi.
1.
Ierarxiyalarni shakllantirish. AHP usulining birinchi bosqichi ierarxiyani
tuzishdan iborat bo‘lib, bu yerda asosiy maqsad — innovatsion faollikni baholash.
Ierarxiya 3 darajadan iborat bo‘lishi mumkin:
Birinchі daraja: Maqsad
Innovatsion faollikni baholashning umumiy maqsadi:
Qishloq xo‘jaligi
innovatsion faolligini maksimallashtirish.
Ikkinchi daraja: Omillar
Bu darajada asosiy omillar, ya’ni innovatsion faollikka ta’sir etuvchi keng ko‘lamli
ko‘rsatkichlar belgilanadi. Ularning har biri mustaqil tahlil qilinadi:
1.
Iqtisodiy omillar
: Ishlab chiqarish hajmi, iqtisodiy samaradorlik.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
375
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2.
Texnologik omillar
: Yangi texnologiyalar, ishlab chiqarish jarayonlarini
modernizatsiyalash.
3.
Ekologik omillar
: Innovatsion texnologiyalarning ekologik ta’siri,
resurslarni tejash.
4.
Ijtimoiy omillar
: Talabalarga va fermerlarga treninglar, yangi ish o‘rinlari
yaratish.
Uchinchi daraja: Ko‘rsatkichlar
Har bir omilga asoslangan ko‘rsatkichlar, ularning aniq va ishlab chiqarish
jarayoniga ta’sir ko‘rsatadigan ko‘rsatkichlar bo‘lishi kerak:
1.
Iqtisodiy ko‘rsatkichlar
:
o
Ishlab chiqarish hajmi.
o
Iqtisodiy rentabellik.
2.
Texnologik ko‘rsatkichlar
:
o
Yangi texnologiyalar joriy etish.
o
Avtomatlashtirish va raqamlashtirish darajasi.
3.
Ekologik ko‘rsatkichlar
:
o
Suv va energiyani tejash.
o
Qishloq xo‘jaligidagi barqarorlik va ekologik mutanosiblik.
2. Ahamiyat va og‘irlik ko‘rsatkichlarini baholash.
AHP usulining eng muhim
bosqichlaridan biri — har bir omil va ko‘rsatkichning o‘zaro ahamiyatini
belgilashdir. Buning uchun ekspertlar yoki qaror qabul qiluvchilar har bir omilga
nisbatan ahamiyatni bag‘olashadi. Baholash 1dan 9gacha bo‘lgan shkala bo‘yicha
amalga oshiriladi, quyidagi tartibda:
Qishloq xo‘jaligi innovatsion faolligini maksimallashtirish
Iqtisodiy
omillar
Texnologik omillar
Ekologik
omillar
Ijtimoiy omillar
Iqtisodiy
ko‘rsatkichlar
Texnologik
ko‘rsatkichlar
rpa
Ekologik
ko‘rsatkichlar
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
376
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
1
— ikki omilning ahamiyati bir xil.
3
— birinchi omil ikkinchisidan uncha katta emas.
5
— birinchi omil ikkinchisidan biroz katta.
7
— birinchi omil ikkinchisidan aniq katta.
9
— birinchi omil ikkinchisidan ancha katta.
Ahamiyatlar belgilanganidan so‘ng, har bir omilning yagona umumiy ahamiyati
hisoblanadi.
Iqtisodiy omillar
Iqtisodiy
ko‘rsatkichlar
Texnologik
ko‘rsatkichlar
Ekologik
ko‘rsatkichlar
Iqtisodiy
ko‘rsatkichlar
1
2
3
Texnologik
ko‘rsatkichlar
1/2
1
1/4
Ekologik
ko‘rsatkichlar
1/3
4
1
4.
Muqobil variantlarni baholash va solishtirish. AHP usuli orqali har bir
ko‘rsatkich va omilga oid o‘zaro axborotlar to‘plangandan keyin, barcha variantlar
— ya’ni har bir innovatsion faollikni ta’minlovchi omillar, yangiliklar va
texnologiyalar — bir-birlari bilan solishtiriladi. Bu bosqichda har bir
ko‘rsatkichning yuqori yoki past baholanishi innovatsion faollikning umumiy
samaradorligiga qanday ta’sir qilishi aniqlanadi.
Iqtisodiy omillar
Iqtisodiy
ko‘rsatkichlar
Texnologik
ko‘rsatkichlar
Ekologik
ko‘rsatkichlar
Iqtisodiy
ko‘rsatkichlar
1
2
3
Texnologik
ko‘rsatkichlar
1/2
1
1/4
Ekologik
ko‘rsatkichlar
1/3
4
1
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
377
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Texnologik omillar
Iqtisodiy
ko‘rsatkichlar
Texnologik
ko‘rsatkichlar
Ekologik
ko‘rsatkichlar
Iqtisodiy
ko‘rsatkichlar
1
5
4
Texnologik
ko‘rsatkichlar
1/5
1
3
Ekologik
ko‘rsatkichlar
1/4
1/3
1
Ekologik omillar
Iqtisodiy
ko‘rsatkichlar
Texnologik
ko‘rsatkichlar
Ekologik
ko‘rsatkichlar
Iqtisodiy
ko‘rsatkichlar
1
5
3
Texnologik
ko‘rsatkichlar
1/5
1
2
Ekologik
ko‘rsatkichlar
1/3
1/2
1
Ijtimoiy omillar
Iqtisodiy
ko‘rsatkichlar
Texnologik
ko‘rsatkichlar
Ekologik
ko‘rsatkichlar
Iqtisodiy
ko‘rsatkichlar
1
3
5
Texnologik
ko‘rsatkichlar
1/3
1
2
Ekologik
ko‘rsatkichlar
1/5
1/2
1
Iqtisodiy omillar
Sifatli o'g'it
Sug'orish tizimi
Ijtimoiy
omillar
Iqtisodiy omillar
1
3
2
1/4
Texnologik
omillar
1/3
1
3
1/5
Ekologik omillar
1/2
1/3
1
1/2
Ijtimoiy omillar
4
5
2
1
Si
5.83
9.33
8
1.95
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
378
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Ai j
Iqtisodiy omillar
Texnologik
omillar
Ekologik omillar
Ijtimoiy
omillar
Iqtisodiy omillar
0,17
0,32
0,25
0,13
Texnologik
omillar
0,06
0,11
0,38
0,09
Ekologik omillar
0,09
0,04
0,13
0,26
Ijtimoiy omillar
0,68
0,53
0,25
0,51
5.
Natijalarni hisoblash va qaror qabul qilish. So‘nggi natija har bir omil
va ko‘rsatkichning aniq bahosi orqali hisoblanadi. Bu natijalarga ko‘ra, qishloq
xo‘jaligi innovatsion faolligini oshirish uchun qaysi ko‘rsatkichlarga ko‘proq e’tibor
berish kerakligi aniqlanadi. AHP usulining natijalari asosida fermerlar va davlat
organlari qishloq xo‘jaligida yangi innovatsion texnologiyalar, ishlab chiqarish
jarayonlarini modernizatsiyalash va barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan qarorlarni
qabul qilishlari mumkin.
Ulushi
Foizi
Iqtisodiy omillar
0,2175
21,75
Texnologik omillar
0,16
16
Ekologik omillar
0,13
13
Ijtimoiy omillar
0,4925
49,25
Qishloq xo‘jaligi innovatsion faolligini maksimallashtirishda Ijtimoiy
omillarning ulushi hamda foizi yuqori ya’ni 49,25% ga teng bo’ldi.
6.
Xulosa. Qishloq xo‘jaligi innovatsion faolligini baholashda Ierarxiyalar
Tahlili usuli ishga solinsa, ko‘p omillarni hisobga olish va ularning o‘zaro ta’sirini
aniqlash imkonini beradi. AHP usuli faollikni baholashda qaror qabul qilish
jarayonini ro‘yxatga olish va ularning samaradorligini yordam beradi. Bu usul,
qishloq xo‘jaligini rivojlantirish va global innovatsion faollikni oshirishda muhim
rol o‘ynaydi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
379
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Foydalanilgan adabiyotlar ro’xati:
1.
Saaty, T. L., & Vargas, L. G.
(2012).
Models, Methods, Concepts &
Applications of the Analytic Hierarchy Process
. Springer.
2.
Gass, S. I., & Rapcsák, T.
(2004).
The Analytical Hierarchy Process
in Perspective: Advances and Applications
. Kluwer Academic Publishers.
3.
Ho, W.
(2008). "Integrated Analytic Hierarchy Process and Its
Applications: A Literature Review."
European Journal of Operational Research,
186
(1), 211–228.
4.
Markovski, V.
(2021).
Innovative Development in Agriculture and the
Use of Hierarchical Analysis
. Doktorlik dissertatsiyasi.
5.
Andreeva, E.
(2019).
Application of Multi-Criteria Decision-Making
Methods for Evaluating Agricultural Innovation
. Universitet nashri.
