Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
141
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
YURAK FAOLIYATINI BOSHQARILISHI. YURAK FAOLIYATINI
BOSHQARILISHINING YURAK ICHI VA YURAKDAN TASHQARI
MEXANIZMLARI.
Sarayeva Shaxzoda Muxtorovna
shaxzodasarayeva@gmail.com
Qayumova Shahnoza Jamshidovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Termiz shahar Farovon massiv, 43B
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yurak faoliyatining boshqarilish mexanizmlari
yoritilgan. Yurakning ichki (avtonom) boshqaruv tizimi va yurakdan tashqari
(ekstrakardial) boshqaruv omillari – nerv va gormonal ta’sirlar alohida ko‘rib
chiqilgan. Sinus tuguni, atrioventrikulyar tugun, Gis tutami kabi yurak ichki
tuzilmalarining ritm yaratishdagi roli va ularning o‘zaro uyg‘unlashuvi tahlil qilingan.
Shuningdek, simpatik va parasimpatik nervlar, adrenal va tireoid gormonlarning yurak
faoliyatiga ta’siri tushuntirilgan. Maqolada yurak faoliyatining reflektor boshqaruv
yo‘llari ham qisqacha yoritilib, yurak faoliyatining organizm ehtiyojlariga moslashuvi
ilmiy asosda bayon qilingan.
Kalit so‘zlar:
yurak, yurak faoliyatining boshqarilishi, sinus tuguni, vegetativ asab
tizimi, adrenalin, tiroksin, reflektor boshqaruv, gormonal omillar, avtonom o‘tkazuvchi
tizim.
Аннотация:
В данной статье рассмотрены механизмы регуляции сердечной
деятельности. Особое внимание уделено как внутрисердечным (автономным),
так и внесердечным (нервным и гуморальным) механизмам управления работой
сердца. Проанализированы функции синусового и атриовентрикулярного узлов,
пучка Гиса и волокон Пуркинье в генерации и проведении сердечного ритма.
Освещена роль симпатической и парасимпатической нервной системы, а также
влияние гормонов, таких как адреналин и тироксин, на сердечную деятельность.
Также кратко рассмотрены рефлекторные пути регуляции, обеспечивающие
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
142
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
адаптацию сердечной деятельности к физиологическим потребностям
организма.
Ключевые слова:
сердце, регуляция сердечной деятельности, синусовый узел,
вегетативная нервная система, адреналин, тироксин, рефлекторная регуляция,
гуморальные факторы, автономная проводящая система.
Annotation:
This article explores the mechanisms of cardiac activity regulation.
Particular attention is paid to both intrinsic (autonomous) and extrinsic (neural and
humoral) regulatory systems. The roles of the sinoatrial and atrioventricular nodes, the
bundle of His, and Purkinje fibers in generating and conducting heart rhythm are
analyzed. The effects of the sympathetic and parasympathetic nervous systems, as well
as hormones such as adrenaline and thyroxine, on cardiac function are described.
Reflex regulation pathways are also briefly reviewed, emphasizing the heart's ability
to adapt to the physiological needs of the div.
Keywords:
heart, cardiac activity regulation, sinoatrial node, autonomic nervous
system, adrenaline, thyroxine, reflex regulation, humoral factors, intrinsic conduction
system.
Mavzuning dolzarbligi:
Yurak – inson organizmidagi hayotiy muhim a’zo bo‘lib,
uning uzluksiz va ritmik faoliyati butun organizmning normal ishlashi uchun zarurdir.
So‘nggi yillarda yurak-qon tomir kasalliklarining keng tarqalganligi va yoshlar orasida
ham uchrayotgani ushbu sohadagi ilmiy tadqiqotlarning ahamiyatini yanada
oshirmoqda. Yurak faoliyatini boshqarish mexanizmlarini chuqur o‘rganish yurak ritmi
buzilishlari, gipertoniya, yurak yetishmovchiligi kabi kasalliklarning oldini olish va
samarali davolash strategiyalarini ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Ayniqsa, stress, ekologik omillar va turmush tarzining o‘zgarishi yurak faoliyatiga
ta’sir etuvchi tashqi omillar sifatida dolzarb muammolardan biridir.
Muammolar:
Yurakning avtonom boshqaruv tizimidagi tug‘unlarning genetik yoki
funksional nuqsonlari yurak ritmi buzilishlariga olib kelishi mumkin.Vegetativ asab
tizimi va gormonal regulyatsiyaning disbalansi yurak faoliyatining o‘zgarishiga sabab
bo‘ladi. Raqamli diagnostika vositalarining yurak boshqaruv tizimini to‘liq baholash
imkoniyatlari hali to‘liq shakllanmagan. Reflektor regulyatsiya mexanizmlarining
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
143
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
individual farqlanishi ularni standart klinik protokollarda hisobga olishni
murakkablashtiradi. Profilaktik chora-tadbirlarning yetarlicha amalga oshirilmasligi
yurak-qon tomir kasalliklarining kamayishiga to‘sqinlik qilmoqda.
Asosiy qism:
Yurak inson organizmidagi eng muhim hayotiy a'zolardan biri bo‘lib,
butun tana bo‘ylab qon aylanishini ta'minlaydi. Uning faoliyati mustahkam va uzluksiz
tarzda ishlashi zarur bo‘lgan fiziologik jarayondir. Yurakning ishlashi murakkab
boshqaruv mexanizmlariga tayanadi, ularning ayrimlari yurak ichida joylashgan
bo‘lsa, boshqalari esa yurakdan tashqarida joylashgan markazlar tomonidan tartibga
solinadi.Yurak faoliyatini boshqarishda ikki asosiy tizim ishtirok etadi: yurak ichi
(autonom) boshqaruv tizimi va yurakdan tashqari (ekstrakardial) boshqaruv tizimi.
1. Yurak ichi boshqaruv mexanizmlari
Yurak o‘zining ichki avtonom boshqaruv tizimiga ega bo‘lib, bu o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish
va o‘z-o‘zini qisqartirish xususiyatlariga asoslanadi. Asosiy yurak ichi boshqaruv
elementlari: Sinus tuguni (SA tugun) – yurak ritmining asosiy haydovchisi bo‘lib,
yurak zarbalarini boshlovchi impulslar manbai hisoblanadi.Atrioventrikulyar tugun
(AV tugun) – impulslarni kechiktirib, quyi bo‘limlarga uzatadi.Gis tutami va Purkinje
tolalari – impulslarni tezda yurakning qorincha mushaklariga yetkazadi. Bu tuzilmalar
yurakning avtonom ritmik qisqaruvini ta'minlab, tashqi ta'sirlarsiz ham qisqarish
qobiliyatiga ega bo‘ladi.
2. Yurakdan tashqari boshqaruv mexanizmlari
Yurakning faoliyati asosan nerv va gormonal mexanizmlar orqali yurakdan tashqarida
boshqariladi:
A) Nerv tizimi orqali boshqarish:Simpatik nerv tizimi yurak faoliyatini kuchaytiradi:
yurak qisqarishlari tezligi va kuchi ortadi.Parasimpatik (vagus) nerv tizimi esa yurak
faoliyatini sekinlashtiradi.Bu boshqaruv vegetativ asab tizimi tomonidan amalga
oshiriladi va u holatga qarab yurak ishini moslashtiradi (masalan, jismoniy yuklama,
stress, dam olish holatlari).
B) Gormonal boshqaruv:Adrenalin va noradrenalin kabi stress gormonlari yurak
qisqarishini kuchaytiradi.Tiroksin yurak urishini tezlashtiradi. Natriyuretik peptidlar
esa qon bosimi va yurak yuklamasini pasaytiradi.
3. Reflektor boshqaruv:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
144
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Yurak faoliyati turli reflektor yo‘llar orqali ham boshqariladi. Masalan: Karotid sinusi
va aorta yoyidagi baroreseptorlar orqali qon bosimi o‘zgarishiga javoban yurak
faoliyati moslashtiriladi.Bezold-Yarish refleksi – yurak sekinlashuviga olib
keladi.Golts refleksi – kuchli yurak ingibitsiyasi refleksi.
Yurak faoliyatining buzilishlarini zamonaviy davolash usullari.
Yurak ritmi va faoliyatining buzilishi holatida zamonaviy tibbiyot quyidagi ilg‘or
usullardan foydalanadi:
1. Farmakologik davolash (dori vositalari bilan)Beta-blokatorlar (atenolol, metoprolol)
– yurak urishini sekinlashtiradi, qon bosimini pasaytiradi. Kalsiy kanal blokatorlari –
yurak mushaklarining qisqarishini tartibga soladi.Antiaritmik vositalar (amiodaron,
propafenon) – yurak ritmini tiklashda qo‘llaniladi.ACE ingibitorlari va angiotenzin
reseptor blokatorlari (ARB) – yurak yetishmovchiligi va gipertenziya uchun
qo‘llaniladi.Diuretiklar – yurakka tushadigan yukni kamaytiradi.
2. Instrumental va texnologik davolash
Yurak stimulyatori (elektron kardiostimulyator) – yurakning tabiiy ritmini saqlab
turuvchi implantatsiya qilinadigan qurilma. Defibrillyator (ICD – Implantable
Cardioverter-Defibrillator) – xavfli aritmiyalarda yurak ritmini avtomatik
tiklaydi.Ablatsiya – yurak ichidagi patologik elektr yo‘llarini radiochastota yoki lazer
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
145
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
orqali yo‘q qilish usuli. Sun’iy yurak va LVAD (Left Ventricular Assist Device) – og‘ir
yurak yetishmovchiligida qo‘llaniladigan mexanik yordamchi qurilmalar.
3. Minimal invaziv va jarrohlik usullar
Koronar shuntlash – qon oqimini tiklash uchun yurak atrofida aylanma yo‘l yaratish.
Stent qo‘yish (angioplastika) – tomirlar torayganda yurak qon ta’minotini yaxshilash
uchun.Yurak transplantatsiyasi – oxirgi bosqichdagi yurak yetishmovchiligida yagona
yechim.
4. Zamonaviy diagnostika va monitoring
Holter monitoring – 24/48 soatlik yurak ritmi nazorati.
Telekardiologiya – bemorning yurak faoliyatini masofadan turib nazorat qilish.Genetik
testlar – irsiy aritmiyalar va yurak kasalliklarini erta aniqlashda yordam beradi.
Xulosa:
Yurak faoliyatining boshqarilishi murakkab va o‘zaro bog‘liq tizimlardan
tashkil topgan bo‘lib, uning to‘g‘ri ishlashi butun organizm hayot faoliyatining
uzluksiz davom etishini ta’minlaydi. Yurak ichi boshqaruv mexanizmlari yurakning
avtonom ravishda qisqarishiga imkon bersa, yurakdan tashqari boshqaruv — nerv va
gormonal tizimlar orqali yurak faoliyatini organizm holatiga moslashtiradi. Mavjud
muammolarni chuqur o‘rganish va zamonaviy davolash usullarini qo‘llash yurak
kasalliklarining oldini olishda va bemorlarning hayot sifatini oshirishda muhim
ahamiyatga ega. Shuningdek, yurak faoliyatining doimiy monitoringi va erta
diagnostika yurak-qon tomir tizimi salomatligini saqlashda asosiy omillardan biridir.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1. Гайтон А.К., Холл Дж.Е. – Физиология человека
2. Солдатов А.А. – Физиология сердечно-сосудистой системы
3. Tortora G.J., Derrickson B. – Principles of Anatomy and Physiology
4. Жамилов У.У. – Инсон физиологияси (ўқув қўлланма)
