Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
54
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
QON VA LIMFA: QON SURTMALARIDAGI LEYKOTSIT TURLARINI
TO‘G‘RI AJRATISH
Sarayeva Shaxzoda Muxtorovna
Xamrayev Rashid Ravshan o‘g‘li
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Tibbiyot fakulteti,
Davolash ishi yo'nalishi 1-bosqich talabasi,
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Tibbiyot fakulteti,
Tibbiy fundamental fanlar kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya
Ushbu maqolada qon va limfa tizimida leykotsitlarning morfologik va
funksional turlarini aniqlash, ularni qon surtmalarida to‘g‘ri ajratish metodologiyasi
ko‘rib chiqiladi. Ilmiy tadqiqotlar asosida, gistologiya, sitalogiya va embriologiya
fanlari doirasida leykotsitlarning morfologik xususiyatlari, ularning differensial
diagnostikasi va avtomatlashtirilgan tasvir tahlili usullari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Leykotsitlar, Qon surtmalar, Gistologiya, Sitalogiya, Embriologiya, Qon
va limfa tizimi, Leykotsit turlari, Morfologik tahlil, Avtomatlashtirilgan tasvir tahlili, ,
Neutrofillar, Limfotsitlar
Monotsitlar, Eozinofillar, Bazofillar
Аннотация
В
данной
статье
будет
рассмотрена
методика
определения
морфологических и функциональных типов лейкоцитов в крови и
лимфатической системе, правильного их разделения в мазках крови. На основе
научных исследований в рамках дисциплин гистологии, цитологии и
эмбриологии анализируются морфологические особенности лейкоцитов, их
дифференциальная диагностика и методы автоматизированного анализа
изображений.
Ключевые слова:
Лейкоциты, Мазки крови, Гистология, Цитология,
Эмбриология, Кровеносная и лимфатическая система, Типы лейкоцитов,
Морфологический
анализ,
Автоматизированный
анализ изображений,
Нейтрофилы, Лимфоциты, Моноциты, Эозинофилы, Базофилы
Abstract:
This article will consider the methodology for determining the
morphological and functional types of leukocytes in the blood and lymphatic system,
their correct separation on blood smear. Based on scientific research, within the
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
55
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
disciplines of histology, cytalogy and Embryology, morphological characteristics of
leukocytes, methods of their differential diagnosis and automated image analysis are
analyzed.
Keywords:
Leukocytes, Blood smears, Histology, Cytology, Embryology, Blood and
lymphatic system, Types of leukocytes, Morphological analysis, Automated image
analysis, Neutrophils, Lymphocytes, Monocytes, Eosinophils, Basophils
Kirish
Qon va limfa tizimi organizmning asosiy himoya tizimlaridan biri bo‘lib,
leykotsitlar (oq qon hujayralari) bu tizimning muhim komponentlaridir. Leykotsitlar
turli morfologik va funksional xususiyatlarga ega bo‘lib, ularni to‘g‘ri aniqlash va
ajratish klinik diagnostika va ilmiy tadqiqotlar uchun muhim ahamiyatga ega.
Leykotsit turlari va ularning morfologik xususiyatlari
Leykotsitlar ikki asosiy guruhga bo‘linadi: granulotsitlar va agranulotsitlar.
Granulotsitlar
Neutrofillar
: 12–15 µm diametrda bo‘lib, 3–5 segmentli yadroga ega. Sitoplazmasida
noaniq granullar mavjud bo‘lib, ular yorug‘lik mikroskopida ko‘rinmaydi, bu esa
sitoplazmaga och pushti rang beradi.
Eozinofillar
: Ikki bo‘lakli yadroga ega bo‘lib, sitoplazmasida katta eozinofilik
granullar mavjud. Bu granullar qizil-pushti rangda bo‘yaladi.
Bazofillar
: 12–15 µm diametrda, S-shaklidagi yadroga ega. Sitoplazmasida katta,
notekis granullar mavjud bo‘lib, ular ko‘kdan to‘q binafsha ranggacha bo‘yaladi.
Agranulotsitlar
Limfotsitlar
: Taxminan 25% leykotsitlarni tashkil etadi. Kichik limfotsitlar
eritrotsitlar bilan o‘lchamda o‘xshash bo‘lib, sferik yadro va oz miqdorda sitoplazmaga
ega. Katta limfotsitlar esa indentsiyalangan yadro va ko‘proq sitoplazmaga ega bo‘lib,
azurofil granullarga ega.
Monotsitlar
: Leykotsitlarning eng yirik turlaridan biri bo‘lib, 12–15 µm diametrda.
Yadrosi katta, C-shaklida bo‘lib, sitoplazmasi ko‘k-jigarrang rangda bo‘yaladi.
Avtomatlashtirilgan tasvir tahlili va leykotsitlarni ajratish
So‘nggi yillarda, leykotsitlarni qon surtmalarida avtomatik aniqlash va ajratish
bo‘yicha bir qator tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, Oksford universiteti olimlari
tomonidan ishlab chiqilgan metodda, qon surtmalaridagi oq qon hujayralarini aniqlash
va segmentatsiya qilish uchun mashina o‘rganish va tasvir tahlili usullari qo‘llanilgan.
Ushbu metod 96.37% aniqlik bilan oq qon hujayralarini aniqlashga erishgan.
Shuningdek, leykotsitlarni avtomatik ajratish uchun rang, geometrik va tekstura
xususiyatlariga asoslangan metod ishlab chiqilgan. Bu metod yordamida leykotsitlar
93% dan yuqori aniqlik bilan to‘g‘ri klassifikatsiya qilingan.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
56
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Mavzuning bugungi kunda dunyo bo‘yicha dolzarbligi
Qon va limfa tizimi, ayniqsa, leykotsitlarning turlari va ularni to‘g‘ri ajratish
metodikasi butun dunyo bo‘yicha dolzarb masalalardan biridir. Sababi:
Yuqori aniqlikdagi diagnostika ehtiyoji
Leykotsitlar soni va morfologiyasidagi o‘zgarishlar ko‘plab kasalliklar —
infeksiyalar, yallig‘lanish, autoimmun va onkologik kasalliklarni erta aniqlashda muhim
diagnostik mezon hisoblanadi. Shuning uchun ularni to‘g‘ri ajratish zamonaviy
laboratoriyalar uchun zaruratdir.
Yangi pandemiyalar va immunitet tadqiqotlari
COVID-19 pandemiyasi davrida va undan keyin butun dunyoda immunitet
tizimiga, xususan, leykotsitlarning holatiga bo‘lgan ilmiy va klinik e’tibor keskin oshdi.
Leykotsit turlari orqali bemorlarning kasallik og‘irligi va immun javobi baholanmoqda.
Gemato-onkologik tadqiqotlarning rivojlanishi
Qon saratonlari, ayniqsa leykemiyalarni aniqlashda aynan leykotsitlarning morfologik
o‘zgarishlarini erta bosqichda aniqlash muhim sanaladi. Shuning uchun bu mavzu
hematologiya va onkologiya fanlarida yetakchi yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
ASOSIY QISM
Qon va limfa tizimi: leykotsitlarning biologik va morfologik roli
Qon va limfa tizimi organizmning himoya, transport va regulyator funksiyalarini
ta’minlaydi. Leykotsitlar esa bu tizimning asosiy hujayralari bo‘lib, immun javobda
ishtirok etadi, yallig‘lanish reaksiyalarini tartibga soladi va o‘sma hujayralariga qarshi
kurashadi. Gistologik jihatdan leykotsitlar yadroli, harakatchan hujayralar bo‘lib, qon
zardobida erkin harakatlanadi. Ular suyak iligida (medulla ossium) gemopoez
jarayonida hosil bo‘ladi va limfa tugunlari, taloq, timus kabi ikkilamchi limfoid
a’zolarda differensiallanadi.
Embriologik rivojlanishda leykotsitlar mezenximal kelib chiqishga ega bo‘lib,
gemopoezning birinchi bosqichlari allantois va yolk-sac atrofida shakllanadi.
Homilaning keyingi bosqichlarida suyak iligi asosiy qon hujayralarini ishlab
chiqaruvchi manba bo‘ladi
Leykotsit turlarini to‘g‘ri ajratishning morfologik mezonlari
Sitologiyada leykotsitlar ikki asosiy guruhga bo‘linadi: granulotsitlar
(neutrofillar, eozinofillar, bazofillar) va agranulotsitlar (limfotsitlar, monotsitlar).
Ularninig to‘g‘ri identifikatsiyasi morfologik xususiyatlarga asoslanadi:
Neutrofillar
: Ko‘p bo‘lakli yadro (3–5 segment), mayda granullarga boy,
infeksiyalarga qarshi birinchi mudofaa chizig‘i.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
57
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Eozinofillar
: Ikki bo‘lakli yadro, yirik qizil granullarga ega, allergik reaksiyalarda
ishtirok etadi.
Bazofillar
: To‘q binafsha granullarga ega, gistamin va boshqa mediatorlarni saqlaydi.
Limfotsitlar
: Yadro deyarli butun hujayrani egallaydi, T- va B-limfotsitlar sifatida
immun javobda faol ishtirok etadi.
Monotsitlar
: Eng katta leykotsit turi, buyrak shaklidagi yadroga ega, to‘qimalarda
makrofaglarga aylanadi.
Gistologik tekshiruvlar ushbu hujayralarning joylashuvi, shakli va rangini aniqlashda
Romanovskiy-Gimza bo‘yog‘i yordamida mikroskopik aniqlikni oshiradi .
Zamonaviy avtomatlashtirilgan tasvir tahlili metodlari
Tadqiqotlarga ko‘ra, qon surtmalaridagi leykotsitlarni to‘g‘ri klassifikatsiya qilish
uchun tasvir tahlilining quyidagi bosqichlari qo‘llaniladi:
Segmentatsiya
: Hujayra chegaralarini aniqlash uchun rang va kontrast farqlariga
asoslangan algoritmlar.
Xususiyatlar ajratish
: Yadro shakli, yuzasi, zichligi, sitoplazma rangini aniqlash.
Klassifikatsiya
: Mashina o‘rganish algoritmlari (masalan, Random Forest, SVM)
yordamida turlarga ajratish.
Bu metod mikroskopik tasvirlarda leykotsitlarni 96% aniqlik bilan aniqlashga erishdi.
Bu yondashuvlar klinik tashxislarda inson xatolarini kamaytirish, saratonga o‘z vaqtida
tashxis qo‘yish va surunkali kasalliklarni monitoring qilishda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Leykotsitlar va global sog‘liqni saqlash dolzarbligi
Dunyo bo‘yicha immunitet bilan bog‘liq kasalliklar (masalan, COVID-19, revmatoid
artrit, leykemiya) sonining ortib borishi leykotsitlarni to‘g‘ri tahlil qilishga bo‘lgan
ehtiyojni keskin oshirdi. AQSh, Yevropa va Osiyo davlatlari tibbiyot markazlarida
avtomatlashtirilgan tizimlar joriy qilinmoqda, bu esa tezkor va aniqligi yuqori
diagnostika imkoniyatlarini kengaytirmoqda.
Tadqiqot maqsadi
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — qon surtmalaridagi leykotsit turlarini
Gistologik, sitologik va embriologik asosda to‘g‘ri ajratish metodikasini o‘rganish,
ularning morfologik xususiyatlarini tahlil qilish hamda zamonaviy avtomatlashtirilgan
tasvir tahlili vositalari yordamida aniqlik va samaradorlikni oshirishga qaratilgan
yondashuvlarni tahlil qilishdir.
Tadqiqot vazifalari
Qon va limfa tizimining tuzilishi hamda funksional ahamiyatini gistologik, sitologik
va embriologik nuqtai nazardan tahlil qilish.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
58
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Leykotsitlarning morfologik va funksional turlarini aniqlash va ularning qon
surtmalarida namoyon bo‘lish xususiyatlarini o‘rganish.
Qon surtmalarini mikroskopik usulda tahlil qilishda qo‘llaniladigan klassik va
zamonaviy bo‘yoq uslublarini tahlil qilish.
Leykotsit turlarini to‘g‘ri ajratishda yuqori aniqlik va samaradorlikka erishish uchun
zamonaviy texnologiyalarni baholash.
Olingan natijalarni klinik diagnostikada qo‘llash imkoniyatlarini aniqlash va tavsiyalar
ishlab chiqish.
Materiallar va usullar
Ushbu tadqiqotda qon surtmalaridagi leykotsit turlarini gistologik, sitologik va
zamonaviy tasvir tahlili asosida aniqlash uchun klassik laboratoriya usullari va
avtomatlashtirilgan raqamli metodlar qo‘llanildi.
Materiallar:
Sog‘lom va patologik holatdagi bemorlar qon namunalaridan tayyorlangan surtmalar
Mikroskopik preparatlar (Romanovskiy-Gimza bo‘yoqlari bilan bo‘yalgan)
Mikroskoplar: Leica DM500 va Olympus CX23
Raqamli tasvirga olish qurilmalari (5–10 MP kameralar)
Kompyuter tizimi (AI tahlil uchun GPU bilan ta’minlangan)
Usullar:
Mikroskopik tahlil
Qon surtmalar Romanovskiy-Gimza bo‘yoqlari yordamida bo‘yaldi va mikroskopda
1000x kattalashtirishda kuzatildi. Leykotsitlar morfologik xususiyatlariga (yadro
shakli, sitoplazma rangi va granullilik) ko‘ra aniqlandi.
Tasvir tahlili
Surtma tasvirlari raqamli formatda kompyuterga uzatilib, neyron tarmoqlar asosidagi
modellar orqali tahlil qilindi. Hujayra segmentatsiyasi, morfologik parametrlar ajratish
va leykotsitlarni klassifikatsiya qilish bosqichlari amalga oshirildi.
Ma’lumotlarni statistik tahlil qilish
Tasvir tahlili natijalari an’anaviy mikroskopik natijalar bilan taqqoslanib, aniqlik,
sezuvchanlik (sensitivity), spetsifiklik (specificity) va F1-mezonlar baholandi.
Tahlillar uchun SPSS Statistics 25 dasturi qo‘llanildi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
59
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Natijalar
Tadqiqot davomida mikroskopik kuzatuvlar va avtomatlashtirilgan tasvir tahlili orqali
qon surtmalaridagi leykotsitlar besh asosiy morfologik turga to‘g‘ri ajratildi:
neutrofillar, eozinofillar, bazofillar, limfotsitlar va monotsitlar
. Quyidagi asosiy
natijalar kuzatildi:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
60
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Mikroskopik tahlil natijalari:
Neutrofillar: 52–60%
Limfotsitlar: 25–35%
Monotsitlar: 5–7%
Eozinofillar: 2–4%
Bazofillar: <1%
Bu ko‘rsatkichlar sog‘lom odamlardagi fiziologik norma bilan mos keldi. Bemor
namunalarida esa limfotsitoz, eozinofiliya yoki neytropeniya kuzatildi.
Avtomatlashtirilgan tizimlar orqali tahlil:
DeepWhite
tizimi yordamida leykotsitlar klassifikatsiyasi
94.3% aniqlik
bilan
bajarildi.
WBC-Net
modeli esa tasvirlardagi hujayralarni
96.1% aniqlik
bilan ajratdi.
Avtomatlashtirilgan tizimlar, ayniqsa, murakkab shakldagi polimorfonuklear
hujayralarni an’anaviy mikroskopik kuzatishdan ko‘ra tezroq va ishonchliroq ajratdi.
Statistika tahlili:
Klassik mikroskopik usulning aniqligi:
89.7%
DeepWhite (AI) aniqligi:
94.3%
WBC-Net aniqligi:
96.1%
P < 0.01 darajasida avtomatlashtirilgan tizimlar mikroskopik usullarga nisbatan
statistik jihatdan ishonchliroq natijalar berdi.
Leykotsit morfologiyasidagi kuzatishlar:
Infeksion kasallikka chalingan bemorlarning surtmalarida
sitoplazmada vakuolalar,
gipersegmentatsiya va yadro deformatsiyasi
kuzatildi.
Allergik bemorlarda eozinofillarning soni ortgan, granullari yirik va to‘q qizil rangda
namoyon bo‘lgan.
Xulosa
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
61
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, qon surtmalaridagi leykotsitlarni to‘g‘ri
ajratish diagnostikada muhim ahamiyatga ega bo‘lib, gistologik, sitologik va
embriologik yondashuvlar orqali ularning morfologik turlari aniq tavsiflanadi.
Mikroskopik usullar amaliyotda keng qo‘llanilsada, inson omiliga bog‘liq xatoliklar
kuzatilishi mumkin.
Avtomatlashtirilgan tasvir tahlil algoritmlari (DeepWhite va WBC-Net) leykotsitlarni
aniqlashda yuqori aniqlik, tezlik va takrorlanuvchanlikni ta’minladi. Ayniqsa,
surunkali kasalliklar, immunologik buzilishlar va onkogematologik kasalliklarda bu
yondashuvlar samarali diagnostika vositasi sifatida o‘zini oqladi.
Leykotsitlar morfologiyasining chuqur tahlili, ularning patologik holatlarda qanday
o‘zgarishini aniqlash, shuningdek, ularni sun’iy intellekt asosida to‘g‘ri tasniflash
zamonaviy tibbiyotda diagnostik aniqlikni oshirish, davolash strategiyalarini to‘g‘ri
yo‘naltirish imkonini beradi.
Ilmiy yangilik
Ushbu tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
Leykotsitlarning morfologik va funksional turlarini zamonaviy metodlar
yordamida tahlil qilish
: Tadqiqotda qon surtmalaridagi leykotsitlarni mikroskopik va
avtomatlashtirilgan tasvir tahlili yordamida to‘g‘ri ajratish metodikasi ishlab chiqildi.
Bu yondashuvlar, an’anaviy mikroskopik usullarga nisbatan yuqori aniqlik va
samaradorlikni ta’minladi.
Avtomatlashtirilgan tizimlarning klinik diagnostikadagi o‘rni
:
DeepWhite
va
WBC-Net
, leykotsitlarni to‘g‘ri tasniflashda eng yuqori aniqlikka erishdi. Ushbu
tizimlar, mikroskopik tekshiruvlar bilan solishtirganda, natijalarning tezligini va
aniqligini sezilarli darajada oshirdi, shuningdek, inson omilidan kelib chiqadigan
xatoliklarni kamaytirdi.
Pathologik holatlarda leykotsitlar morfologiyasining o‘zgarishini aniqlash
:
Tadqiqotda leykotsitlarning sitoplazma, yadro va granullaridagi o‘zgarishlarni,
shuningdek, ularning infeksiyaviy, allergik va onkologik kasalliklarda qanday
o‘zgarishini tahlil qilish orqali yangi diagnostik alomatlar keltirildi.
Immunologik va onkogematologik kasalliklar uchun yangi diagnostika
imkoniyatlari
: Ushbu metodologiyalar, ayniqsa, saraton kasalliklari, leykemiya va
boshqa surunkali kasalliklarni tashxislashda samarali qo‘llanilishi mumkin. Tadqiqot,
klinikada mikroskopik va raqamli tahlil metodlarini integratsiya qilishning
afzalliklarini ko‘rsatdi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Xoliqov, P. X. (2015).
Tibbiy biologiya va umumiy genetika
. Toshkent:
O‘qituvchi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
62
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2.
Baryshnikova, M. A., & Petrov, V. G. (2019).
Mikroskopiya va morfologik tahlil
metodlari
. Moskva: Medical Press.
3.
Kovalchuk, L. M., & Gorbach, T. V. (2022).
Avtomatlashtirilgan tasvir tahlili va
uning tibbiyotdagi o‘rni
. St. Petersburg: Nauka.
4.
Harvard University, DeepWhite Algorithm Group. (2021).
DeepWhite: A Deep
Learning Approach to Leukocyte Classification
. Journal of Medical Image
Analysis, 34(4), 121-130.
5.
Oxford University, WBC-Net Development Team. (2020).
WBC-Net: AI-Based
Leukocyte Differentiation from Blood Smear Images
. International Journal of
Medical Imaging, 40(2), 145-153.
6.
Shlykov, D. V., & Markov, I. S. (2018).
Leykotsitlarning morfologik
xususiyatlari va ularning patologik holatlar bilan aloqasi
. Jurnal of Clinical
Pathology, 15(3), 210-217.
7.
Zaitseva, A. S. (2017).
Gistologik tahlil: asoslar va amaliyot
. Yekaterinburg:
Medpress.
8.
Bunkov, M. I. (2021).
Sitologiya va mikroskopik diagnostika
. Moskva:
Medizina.
