Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
187
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
SURXONDARYO VILOYATI SHAHAR VA TUMANLARIDA QISHLOQ
XO‘JALIGI MAHSULOTLARINING HOSILDORLIK KO‘RSATKICHLARI
DARAJASI: KLASTER TAHLIL
Eshquvvatov Navruz Normurot o’g’li
TerDU, 2-bosqich magistranti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Surxondaryo viloyatining shahar va tumanlari
bo‘yicha qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, xususan, g‘alla va paxtaning hosildorlik
darajasi klaster tahlil yordamida o‘rganiladi. Tadqiqot uchun 2015–2024 yillar
davomida viloyatdagi 14 ta tuman va shaharlar kesimida o‘rtacha hosildorlik, ishlab
chiqarish xarajatlari, suv ta’minoti, ishchi kuchi kabi ko‘rsatkichlar asosida
ma’lumotlar to‘plandi. Klaster tahlilning K-means, ierarxik agregatsiya va Silhouette
koeffitsiyenti metodlari yordamida viloyat hududlari hosildorlik darajasiga ko‘ra
guruhlarga ajratildi. Tahlil natijalari asosida strategik qarorlar qabul qilish, past
hosildorlikka ega hududlarda resurslarni qayta taqsimlash kabi tavsiyalar berildi.
Ushbu maqola agrar iqtisodiyotda hududiy tahlilga innovatsion yondashuvni taklif
etadi.
Kalit so‘zlar:
Klaster tahlil, hosildorlik, Surxondaryo viloyati, K-means,
Silhouette koeffitsiyenti
Qishloq xo‘jaligida hosildorlikni tahlil qilish hududiy iqtisodiy siyosat va resurs
taqsimotini rejalashtirishda muhim ahamiyatga ega. Klaster tahlil esa bu maqsadda eng
samarali statistika usullaridan biri bo‘lib, turli ko‘rsatkichlar asosida hududlarni
guruhlarga ajratishga yordam beradi.
Tahlil uchun 2015–2024 yillarda Surxondaryo viloyatidagi quyidagi tuman va
shaharlar bo‘yicha ma’lumotlar olindi:
✓
Termiz
✓
Denov
✓
Boysun
✓
Sherobod
✓
Sariosiyo
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
188
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
✓
Muzrabot
✓
Angor
✓
Qiziriq
✓
Sho‘rchi
✓
Jarqo‘rg‘on
✓
Oltinsoy
✓
Bandixon
✓
Uzun
✓
Qumqo‘rg‘on
Ko‘rsatkichlar:
➢
G‘alla va paxtaning o‘rtacha hosildorligi (s/ga)
➢
Sug‘orish suviga kirish imkoniyati (balldik ko‘rsatkich)
➢
Ishchi kuchi soni (ming nafar)
➢
Texnika bilan ta’minlanganlik (100 ga yerga nisbatan texnika soni)
Klasterlashda quyidagi usullar qo‘llanildi:
Bu yerda:
a(i) — i-elementning o‘z klasteridagi o‘rtacha masofasi,
b(i) — i-elementning eng yaqin boshqa klasterga bo‘lgan masofasi.
Amaliy natijalar.
K-means tahlili K-means natijalariga ko‘ra barcha hududlar 3
klasterga ajratildi:
1-klaster: Termiz, Denov, Jarqo‘rg‘on — yuqori hosildorlik, yaxshi infrastrukturaga
ega
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
189
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2-klaster: Sho‘rchi, Angor, Sariosiyo — o‘rtacha ko‘rsatkichlar
3-klaster: Bandixon, Boysun, Qumqo‘rg‘on — past hosildorlik, suv tanqisligi
Silhouette koeffitsiyenti 0.62 bo‘lib, bu yaxshi klasterlash sifatini bildiradi.
Ierarxik klasterlash Dendrogramma natijalariga ko‘ra Termiz va Denov alohida
guruhga ajralgan, bu ularning ishlab chiqarish salohiyati yuqoriligini tasdiqlaydi.
Masalan, 2022-yil uchun paxtaning hosildorlik darajasi (s/ga):
Tuman
Hosildorlik
Sug‘orish
Ishchi kuchi
Texnika
Termiz
34.2
4.5
11.2
0.76
Bandixon
19.4
2.1
6.9
0.32
Bu natijalarga asoslanib, K-means 1-klasterga Termizni, 3-klasterga esa Bandixonni
ajratdi.
Tahlil va muhokama Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, yuqori hosildorlikka ega hududlarda:
•
Suv ta’minoti yaxshi
•
Texnika va infratuzilma mavjud
•
Malakali ishchi kuchi yetarli
•
Past hosildorlikka ega hududlarda esa:
•
Suv tanqisligi
•
Texnika kamligi
•
Ishlab chiqarishda mehnat unumdorligi pastligi
Klaster tahlil esa bu farqlarni aniqlashda va ularni statistik jihatdan asoslashda yordam
berdi.
Xulosa
. Surxondaryo viloyatining qishloq xo‘jalik salohiyatini baholashda
klaster tahlil amaliy yondashuv sifatida juda foydali bo‘ldi. Bu uslub orqali resurslarni
hududlar kesimida samarali taqsimlash, ishlab chiqarish siyosatini tumanlar bo‘yicha
farqlash imkoniyati paydo bo‘ladi. Maqola natijalari asosida past samaradorlikka ega
hududlarga nisbatan alohida subsidiyalar, texnik qo‘llab-quvvatlash, agronomik
xizmatlarni kengaytirish tavsiya etiladi.
Adabiyotlar
1.
Kaufman, L., & Rousseeuw, P. J. (2009). Finding Groups in Data: An
Introduction to Cluster Analysis.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
190
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2.
Jain, A. K. (2010). Data clustering: 50 years beyond K-means. Pattern
Recognition Letters.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari (2015–2024)
