Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
184
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
IQTISODIY JARAYONLARNI MODELLASHTIRISHDA GRETL
DASTURIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINING SWOT TAHLILI
Eshquvvatov Navruz Normurot o’g’li
TerDU, 2-bosqich magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Gretl dasturidan foydalanishning iqtisodiy jarayonlarni
modellashtirishdagi samaradorligi SWOT tahlil asosida tahlil qilinadi. Gretl ochiq
manbali dastur bo‘lib, statistik va ekonometrik modellar tuzishda qulay interfeys
hamda kuchli funksional imkoniyatlarga ega. Maqolada Surxondaryo viloyati qishloq
xo‘jaligidagi ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari asosida real ma'lumotlar bilan regressiya
modeli tuzilib, Gretl dasturida natijalar tahlil qilindi. SWOT tahlil orqali dasturdan
foydalanishdagi kuchli va zaif tomonlar, imkoniyatlar va xavflar aniqlanib, iqtisodiy
tahlilda samarador foydalanish usullari ko‘rsatib o‘tilgan. Mazkur maqola ilmiy
izlanishlar olib borayotgan tadqiqotchilar va amaliyotchilar uchun foydali bo‘lishi
mumkin.
Kalit so‘zlar:
Gretl dasturi, SWOT tahlil, iqtisodiy modellashtirish, regressiya
modeli, qishloq xo‘jaligi
Iqtisodiy jarayonlarni modellashtirish – bu iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi
bog‘liqlikni matematik va statistik yondashuvlar asosida tahlil qilishdir. Gretl dasturi
(Gnu Regression, Econometrics and Time-series Library) bu sohada keng
qo‘llaniladigan, bepul va ochiq kodli vositadir. Uning soddaligi, tezligi va ko‘p
funksiyali imkoniyatlari uni iqtisodiy tahlilchilarning tanloviga aylantirgan.
Tahlil uchun 2015–2024 yillar davomida Surxondaryo viloyatida paxta yetishtirishga
oid quyidagi iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rganildi:
- Yalpi hosil (ming tonna)
- Yerni sug‘orish xarajati (mlrd so‘m)
- Ishchi kuchi (ming kishi)
- Texnika va energiya xarajati (mlrd so‘m)
Gretlda foydalanilgan model
. Ko‘p omilli regressiya modeli quyidagicha
ifodalanadi:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
185
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Y = β₀ + β₁X₁ + β₂X₂ + β₃X₃ + ε
Bu yerda:
- Y — paxta hosili,
- X₁ — sug‘orish xarajati,
- X₂ — ishchi kuchi,
- X₃ — energiya xarajati,
- ε — tasodifiy xatolik.
Modelni Gretlda yaratish bosqichlari:
1. CSV faylni yuklash (2015–2024 yillar ma'lumotlari)
2. O'zgaruvchilarni tanlash
3. Regressiya -> OLS orqali modelni tanlash
4. Natijalarni tahlil qilish (p-qiymatlar, R², Durbin-Watson testi)
Natijalar va tahlil.
Gretlda tuzilgan model quyidagi natijalarni berdi (misol sifatida):
Ko‘rsatkich
Koefitsiyent
P-qiymat
Sug‘orish xarajati (X1X_1X1)
1.42
0.003
Ishchi kuchi (X2X_2X2)
0.87
0.012
Energiya xarajati (X3X_3X3)
-0.25
0.089
R2R^2R2
0.91
-
Bu natijalar shuni ko‘rsatadiki, sug‘orish xarajatlari va ishchi kuchi hosildorlikka
ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Energiya xarajatlari esa aksincha, samaradorlikka salbiy
ta’sir qilmoqda.
SWOT tahlil
Kategoriya
Tavsif
S – Strengths (Kuchli
tomonlar)
Bepul, ochiq manba, ko‘plab ekonometrik usullar
mavjud, foydalanuvchi uchun qulay grafik interfeys.
W – Weaknesses (Zaif
tomonlar)
Ba'zi ilg‘or grafik funksiyalar cheklangan; vizualizatsiya
darajasi R va Python’dan past.
O – Opportunities
(Imkoniyatlar)
Ilmiy tadqiqotlar, dars jarayonlari, iqtisodiy tahlillar
uchun keng imkoniyatlar.
T – Threats (Xavflar)
Yangi foydalanuvchilar uchun kodlashda murakkablik;
boshqa platformalarga eksportda cheklovlar.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
186
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Xulosa.
Gretl dasturi iqtisodiy jarayonlarni modellashtirishda samarali vosita
bo‘lib, ayniqsa, statistik modellar va regressiya tahlillari uchun qulaydir. Tahlil
natijalariga ko‘ra, Gretl orqali olingan model yuqori aniqlikka ega bo‘lib, real
iqtisodiy siyosat va rejalashtirishda foydalanish mumkin. SWOT tahlil yordamida bu
dasturdan foydalanish strategiyasini yanada takomillashtirish mumkin. Gretl —
arzon, qulay va kuchli alternativ sifatida iqtisodiy modellashtirishga yangi
imkoniyatlar yaratadi.
Adabiyotlar
1.
Gujarati, D. (2009). Basic Econometrics. McGraw-Hill Education.
2.
Kmenta, J. (1986). Elements of Econometrics. Macmillan.
3.
http://gretl.sourceforge.net
4.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi hisobotlari (2015–2024)
