Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
262
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
EKOTURIZM ATROF MUHITGA ZARAR YETKAZMASDAN SAYOHAT
QILISH
Riqstillayev Jasurbek Ziyodulla o’g’li
Kimyo international university, TOUP 703-guruh
Abdumalik Yuldashev Ilxomovich
Annotatsiya
Ekoturizm – bu sayohatchilikning yangi, ekologik ongli shakli bo‘lib, tabiiy
muhitni asrash va mahalliy aholining manfaatlarini hisobga olishni ko‘zda tutadi.
Ushbu maqolada ekoturizmning mohiyati, ahamiyati va atrof-muhitga zarar
yetkazmasdan sayohat qilish tamoyillari tahlil qilinadi. Ekoturizm orqali barqaror
rivojlanish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik madaniyatni
shakllantirish muhim yo‘nalishlar sifatida ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga,
O‘zbekiston sharoitida ekoturizm imkoniyatlari va uning amalga oshirilishiga
to‘sqinlik qilayotgan omillar ham yoritilgan.
Mazkur maqolada muallif tomonidan so‘nggi yillarda olib borilgan ekologik
siyosat, xalqaro tajriba va mahalliy loyihalar tahlili asosida ekoturizmning rivojlanish
strategiyalari ishlab chiqilgan. Turizmning bu yo‘nalishi atrof-muhitni muhofaza qilish
va mahalliy iqtisodiyotni rag‘batlantirishga xizmat qilishi mumkin. O‘rganilgan
holatlar asosida ekoturistik faoliyatni kengaytirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan.
Ekoturizmning ta’siri ekologik barqarorlik, ijtimoiy farovonlik va madaniy merosni
asrashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ekoturizm nafaqat turizm sohasini
ekologik jihatdan barqaror qiladi, balki mahalliy aholi ishtirokini ham oshiradi. Shu
orqali ekologik muvozanat saqlanadi va turizm daromadlari adolatli taqsimlanadi.
O‘zbekistonning tog‘li hududlari, milliy bog‘lari va ekohududlarida ekoturizm uchun
katta salohiyat mavjud. Maqolada aynan shu salohiyatni ochib berish va amaliyotga
tatbiq etish yo‘llari muhokama qilinadi.
Tahlillar asosida muhim xulosa va tavsiyalar ishlab chiqildi. Ular ekoturizm
sohasida siyosiy qarorlar qabul qilishda, rejalashtirishda va mahalliy aholining
ishtirokini kuchaytirishda foydali bo‘lishi mumkin. Ushbu maqola ekologik turizmni
rivojlantirishga oid ilmiy va amaliy asoslarni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar.
Ekoturizm, barqaror rivojlanish, ekologik muvozanat, mahalliy
aholi, tabiiy resurslar, atrof-muhit, yashil turizm.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
263
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Abstract
Ecotourism is a new, environmentally conscious form of travel that
involves preserving the natural environment and taking into account the interests of the
local population. This article analyzes the essence, importance of ecotourism and the
principles of traveling without harming the environment. Sustainable development
through ecotourism, rational use of natural resources and the formation of an ecological
culture are considered as important directions. At the same time, the opportunities for
ecotourism in the conditions of Uzbekistan and the factors that hinder its
implementation are also highlighted.
In this article, the author has developed ecotourism development strategies based
on the analysis of environmental policy, international experience and local projects
conducted in recent years. This direction of tourism can serve to protect the
environment and stimulate the local economy. Based on the cases studied, practical
recommendations are given for expanding ecotourism activities. The impact of
ecotourism is of great importance in environmental sustainability, social well-being
and the preservation of cultural heritage.
The results of the study show that ecotourism not only makes the tourism sector
environmentally sustainable, but also increases the participation of local residents. This
maintains the ecological balance and distributes tourism revenues fairly. There is a
great potential for ecotourism in the mountainous regions, national parks and
ecoregions of Uzbekistan. The article discusses ways to unlock this potential and put it
into practice.
Based on the analysis, important conclusions and recommendations were
developed. They can be useful in making political decisions, planning and increasing
the participation of local residents in the field of ecotourism. This article serves to
strengthen the scientific and practical foundations for the development of ecotourism.
Keywords.
Ecotourism, sustainable development, ecological balance, local
population, natural resources, environment, green tourism.
KIRISH
So‘nggi yillarda global iqlim o‘zgarishi, ekologik muammolar va tabiiy
resurslardan haddan ortiq foydalanish natijasida ekologik barqarorlikka jiddiy
tahdidlar yuzaga kelmoqda. Shu sababli, sayohat va turizm sohasida ham yangi,
ekologik jihatdan xavfsiz yo‘nalishlar shakllana boshladi. Shunday shakllardan biri –
bu ekoturizm bo‘lib, u atrof-muhitga zarar yetkazmasdan sayohat qilish tamoyiliga
asoslanadi.
Ekoturizmning asosiy maqsadi – sayyohlik faoliyati davomida tabiatni asrash,
madaniy merosni qadrlash va mahalliy aholining manfaatlarini himoya qilishdir.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
264
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Ushbu yondashuv nafaqat ekologik, balki ijtimoiy-iqtisodiy foyda ham keltiradi.
O‘zbekiston sharoitida ekoturizm bo‘yicha ilk qadamlar qo‘yilgan bo‘lsa-da, hali bu
yo‘nalish keng miqyosda rivojlanmagan.
O‘zbekistonning tog‘li hududlari, milliy bog‘lari, cho‘l zonalari va suv havzalari
ekoturistik salohiyatga ega. Biroq bu resurslardan foydalanishda ekologik talablar,
infratuzilma va aholi ishtiroki yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan. Shu bois maqolada
bu masalalar chuqur tahlil qilinadi.
Ekoturizm – nafaqat iqtisodiy foyda olish, balki tabiatni muhofaza qilish,
mahalliy aholini band qilish va ekologik ongni shakllantirish vositasi hamdir. Bu
jihatlar maqola mavzusini dolzarb va ilmiy ahamiyatli qiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ekoturizmga oid ilmiy adabiyotlarda ko‘pchilik tadqiqotchilar uni turizmning
barqaror shakli sifatida baholaydi. Xususan, D. Weaver, M. Honey va R.
Buckleylarning asarlarida ekoturizmning asosiy tamoyillari, amaliyoti va xalqaro
tajribalari tahlil qilingan. Ular turizmning ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy jihatlarini
uyg‘unlashtirish zarurligini ta’kidlaydi.
Mahalliy manbalarda esa ekoturizmga bag‘ishlangan tadqiqotlar nisbatan kam.
O‘zbekiston olimlaridan O. Qosimov, N. Yo‘ldoshev, va D. Karimovlarning ishlarida
ekoturizmning milliy bog‘lar, tog‘li hududlar va qishloq joylaridagi imkoniyatlari
yoritilgan. Biroq ular asosan nazariy yondashuv bilan cheklangan, amaliy
ko‘rsatkichlar kam o‘rganilgan.
BMTning Jahon turizm tashkiloti (UNWTO) va Xalqaro tabiatni muhofaza
qilish ittifoqi (IUCN) tomonidan tayyorlangan hisobotlarda ekoturizmning barqaror
rivojlanishga qo‘shgan hissasi batafsil bayon etilgan. Ularning tavsiyalariga ko‘ra,
ekoturizm sayohatchilarni tarbiyalaydi va ular orqali atrof-muhitga nisbatan ijobiy
munosabat shakllanadi.
Shuningdek, Yevropa va Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari tajribasi ekoturizmni
muvaffaqiyatli rivojlantirishda hukumat siyosati, mahalliy aholi ishtiroki va
infratuzilma muhimligini ko‘rsatadi. Ushbu tajribalarni O‘zbekiston sharoitiga
moslashtirish dolzarb masala sifatida ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqotda tizimli tahlil, statistik ma’lumotlarni solishtirish, kontent tahlil va
holat o‘rganish (case study) usullari qo‘llanildi. Asosiy ma’lumotlar O‘zbekiston
Respublikasi Ekologiya qo‘mitasi, Turizm qo‘mitasi va BMTning turizm bo‘yicha
ochiq manbalaridan olindi.
Birinchi bosqichda mavjud ekoturizm obyektlari, ularning faoliyati,
infrastruktura holati va ekologik muhofaza rejimlari o‘rganildi. Ikkinchi bosqichda
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
265
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
xorijiy tajribalar bilan solishtirma tahlil qilindi. Natijalar asosida O‘zbekistonga xos
strategiyalar ishlab chiqildi.
Tadqiqotda O‘zbekistonning 5 ta hududida – Buxoro, Farg‘ona, Surxondaryo,
Toshkent va Qashqadaryo viloyatlarida ekoturizm imkoniyatlari o‘rganildi.
Respondentlar (mahalliy aholi va sayyohlar) bilan so‘rovnomalar o‘tkazilib, ularning
ekologik ong va turizmga munosabati tahlil qilindi.
Metodologik asos sifatida barqaror rivojlanish nazariyasi va ekotizim
yondashuvi tanlandi. Bu yondashuv ekoturizmni nafaqat iqtisodiy faoliyat, balki
ekologik muvozanatning bir qismi sifatida baholash imkonini berdi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ekoturizm sohasida O‘zbekistonda katta
salohiyat mavjud, ammo bu salohiyatdan to‘liq foydalanilmayapti. Ko‘plab tabiiy
hududlar ekoturizm uchun mos bo‘lsa-da, zarur infratuzilma, axborot ta’minoti va
ekologik nazorat yetarli emas.
So‘rovnomalar asosida aniqlanishicha, sayyohlarning 65 foizi ekologik toza,
tabiat bilan uyg‘un sayohatga qiziqadi. Aholining 72 foizi esa mahalliy ekoturistik
loyihalarda ishtirok etishga tayyor. Bu esa mahalliy resurslarni safarbar qilish
imkoniyatini ochadi.
Milliy bog‘lar (Chotqol, Zomin, Hissar) va qo‘riqxonalarda ekologik tur
yo‘laklari, biologik xilma-xillikni namoyish etuvchi markazlar tashkil etilishi
sayyohlar sonini oshirish bilan birga, tabiatni asrashga ham xizmat qilmoqda. Shu bilan
birga, barqaror turizm siyosati yo‘qligi ekoturizmning rivojlanishiga to‘sqinlik
qilmoqda.
Ekoturizm orqali mahalliy iqtisodiyotga hissa qo‘shish mumkin: bu orqali yangi
ish o‘rinlari yaratiladi, ekologik xizmatlar ko‘rsatiladi va turizm daromadlari adolatli
taqsimlanadi. Bu esa ijtimoiy-iqtisodiy farovonlikni oshiradi va atrof-muhit
muhofazasiga hissa qo‘shadi.
1-jadval: O‘zbekistonda ekoturizm rivojlanishining hududlar bo‘yicha tahlili
Hudud
Ekoturizm
obyektlari
Sayyohlar
soni (2024
y.)
Atrof-muhitni
muhofaza qilish
choralari
Rivojlanish
darajasi
Surxondaryo
viloyati
Boysun, Zarautsoy,
Darband darasi
15 000
Biosferani
muhofaza qilish
zonalari
O‘rta
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
266
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Hudud
Ekoturizm
obyektlari
Sayyohlar
soni (2024
y.)
Atrof-muhitni
muhofaza qilish
choralari
Rivojlanish
darajasi
Toshkent
viloyati
Chotqol biosfera
rezervati, Ugom
tizmasi
25 000
Ekologik
yo‘nalishli
marshrutlar, axlat
nazorati
Yuqori
Qashqadaryo
viloyati
Hisor davlat
qo‘riqxonasi,
Shaxrisabz tog‘lari
12 000
Turistik sohalarda
chiqindilarni
kamaytirish
O‘rta
Farg‘ona
vodiysi
Rishton, Vodil,
Chimgan hududlari
9 000
Mahalliy aholining
ishtirokini
kuchaytirish
Past
Navoiy
viloyati
Qizilqum cho‘li,
Aydar ko‘li
7 500
Cho‘l landshaftini
asrash, cheklangan
tashriflar
Boshlang‘ich
(past)
Ushbu jadval O‘zbekiston hududlarida ekoturizm yo‘nalishlarining hozirgi
holatini ko‘rsatadi. Unda besh asosiy mezon bo‘yicha taqqoslash amalga oshirilgan:
ekoturizm obyektlari, sayyohlar soni, ekologik muhofaza choralari va rivojlanish
darajasi.
Surxondaryo viloyatida
ekoturizm obyektlari ko‘p bo‘lsa-da, rivojlanish
o‘rtacha darajada, bu esa infrastrukturadagi cheklovlar va axborot yetishmasligi bilan
bog‘liq.
Toshkent viloyati
yuqori rivojlanish darajasiga ega bo‘lib, ekologik
marshrutlar va chiqindilar nazorati yaxshi yo‘lga qo‘yilgan.
Qashqadaryo
va
Farg‘ona vodiysi
da salohiyat mavjud bo‘lsa-da, rivojlanish sust.
Navoiy viloyatida
esa ekoturizm faqat endigina shakllanmoqda. Cho‘l
landshaftlarini saqlash uchun cheklangan tashriflar va maxsus ekologik tartiblar joriy
qilingan. Bu hududlar ekologik turizm uchun istiqbolli bo‘lib, davlat va investorlar
e’tiborini talab qiladi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
267
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Umuman olganda, jadval ekoturizmni rivojlantirishda hududlar bo‘yicha
farqlanish mavjudligini, sayyohlar soni va ekologik chora-tadbirlar o‘rtasida
to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlik borligini ko‘rsatadi. Shu asosda mahalliy turizmni
ekologik tamoyillarga asoslangan holda rivojlantirish zaruriyati ta’kidlanadi.
XULOSA
Ekoturizm atrof-muhitga minimal darajada zarar yetkazgan holda sayohat qilish
imkonini beruvchi barqaror turizm shaklidir. U O‘zbekistonning turli tabiiy
hududlarida rivojlanishi mumkin, agar ekologik siyosat, infratuzilma va aholi ishtiroki
to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilsa.
Tadqiqotdan kelib chiqqan holda, hukumat darajasida ekoturizmni rivojlantirish
strategiyasini ishlab chiqish, ekologik qonunchilikni takomillashtirish va yoshlar
o‘rtasida ekologik tarbiyani kuchaytirish tavsiya etiladi. Mahalliy aholi ishtirokini
kengaytirish esa ekoturizmni barqaror qiladi.
Ekoturizm O‘zbekistonda nafaqat iqtisodiy foyda, balki ekologik barqarorlik,
madaniy merosni asrash va ijtimoiy farovonlikni oshirish vositasi sifatida qaralishi
lozim. Shu sababli uni ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida rivojlantirish zarur.
Kelgusida ekoturizm bo‘yicha chuqur ilmiy tadqiqotlar olib borish, xalqaro
hamkorlikni kengaytirish va turizm sohasida ekologik sertifikatlash tizimini yo‘lga
qo‘yish ustuvor vazifalar sirasiga kiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Weaver D. (2006). Sustainable Tourism: Theory and Practice. Elsevier.
2.
Honey M. (2008). Ecotourism and Sustainable Development. Island Press.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
268
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
3.
UNWTO (2022). Sustainable Tourism Development Report.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Turizm va madaniy meros vazirligi hisobotlari
(2020–2024).
5.
IUCN (2021). Ecotourism and Conservation Guidelines.
6.
Qosimov O. (2019). “Ekoturizmning O‘zbekistondagi istiqbollari”,
Turizm ilmiy jurnali.
