ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
80
OʻZBEKISTONDA ISLOM MOLIYASINI RIVOJLANTIRISH
BOSQICHLARI
Abdullayeva Madinabonu Xasanboyevna
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, katta o’qituvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15592589
Hozirgi kunda O‘zbekistonda islom moliyasi bozorini shakllantirish
masalasi dolzarb mavzulardan biri bo‘lib, uning joriy etilishi iqtisodiyotning
barqaror rivojlanishiga hissa qo‘shishi mumkin. Mazkur maqolada islom
moliyasining asosiy tamoyillari, uning O‘zbekistonda rivojlanish bosqichlari va
istiqbollari tahlil qilinadi.
Islom banklari Xalqaro bank bozorining 6 foizdan ortiqrog’ini tashkil
etmoqda.(2020). Hozirgi kunda 80 dan ziyod mamlakatlarda islomiy moliya
ishlab turibdi va ularda mazkur soha uchun uchun me’yoriy-huquqiy asoslar
yaratilgan
1
. Islomiy va an’anaviy moliyalashtirish o’rtasidagi farq.
Iqtisodiyotning ijtimoiy yo’naltirilganligi bu xo’jalik faoliyati natijalarini adolatli
taqsimlashdan iborat. Bu maqsadga erishish uchun iqtisodiyotning real sektori
rivojlangan va ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga erishilgan bo’lishi kerak. Yuqorida
ta’kidlanganidek, islom moliyasi bozor iqtisodiyotini rad etmaydi va xususiy
mulkchilikni tan oladi va rag’batlantiradi. Shunday ekan ikki xil: islomiy va
kapitalistik iqtisodiyotlarni farqlashimiz mumkin
2
. O‘zbekistonda Islom
moliyasini rivojlantirish jarayoni bosqichma-bosqich shakllangan bo‘lib, u
xalqaro hamkorlik, huquqiy islohotlar va moliyaviy mahsulotlarning bosqichma-
bosqich joriy etilishi orqali amalga oshirilmoqda. Islom moliyasi an’anaviy
moliyaviy tizimdan farqli o‘laroq, foizsiz (ribo haram), shariatga mos keluvchi
moliyaviy operatsiyalar asosida tashkil etiladi. O‘zbekistonda ushbu tizim
rivojlanishi to‘rtta asosiy bosqich orqali kechmoqda.
Dastlabki bosqich (1991–2016): Islom moliyasiga qiziqish va dastlabki
tadqiqotlar
Ushbu bosqichda asosiy o‘zgarishlar quyidagilar bilan bog‘liq edi:
- O‘zbekiston mustaqillikka erishishi (1991) dan keyin, Islom moliyasiga
qiziqish paydo bo‘ldi, ammo an’anaviy bank tizimi ustuvor bo‘lib qoldi.
- 1992-yilda O‘zbekiston Islom Taraqqiyot Banki (ITB) a’zosi bo‘ldi.
- 1990-yillarning oxirlarida Islom moliyasining nazariy asoslari o‘rganila
boshlandi, lekin amaliyotda Islomiy moliyaviy xizmatlar mavjud emas edi.
- 2000-yillarda O‘zbekiston ITB bilan hamkorlik doirasida energetika,
infratuzilma va qishloq xo‘jaligi loyihalarini moliyalashtirish bo‘yicha mablag‘
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
81
oldi, lekin bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri Islomiy bank xizmatlari joriy etilganini anglatmas
edi.
Xulosa: Bu davrda O‘zbekiston Islom moliyasiga faqat xalqaro hamkorlik
darajasida yondashdi. Ichki moliya tizimi an’anaviy usulda ishladi.
2017–2020-yillar: Dastlabki Islomiy moliya xizmatlarini joriy qilish
O‘zbekiston hukumati 2017-yildan boshlab Islom moliyasiga jiddiy e’tibor
bera boshladi. Ushbu bosqichda:
- 2018-yilda O‘zbekiston Markaziy banki va Moliya vazirligi Islom
Taraqqiyot Banki bilan hamkorlik memorandumi imzoladi.
- 2019-yilda O‘zbekistonda ilk bor Islomiy moliyaviy xizmatlar paydo bo‘la
boshladi:
- Kapitalbank ilk bor Islomiy moliya bo‘limi ochdi.
- Murabaha (foizsiz kredit), Ijara (Islomiy lizing), Musharaka (sheriklik
moliyalash) mahsulotlari sinov tariqasida joriy qilindi.
- 2020-yilda Asaka Bank va Sanoat Qurilish Bank Islomiy moliya
xizmatlarini kengaytirish bo‘yicha rejalar e’lon qildi.
Xulosa: Bu bosqichda ilk bor Islomiy moliya xizmatlari amaliyotga kiritildi,
lekin u hali qonunchilik jihatidan tartibga solinmagan edi.
2021–2023-yillar: Islom moliyasining huquqiy asoslarini yaratish
O‘zbekistonda Islom moliyasining rasmiy rivojlanish bosqichi 2021-yildan
boshlab faollashdi.
- 2021-yilda O‘zbekiston ITB bilan yangi strategik hamkorlikni boshladi.
- 2022-yilda Prezident farmoni asosida Islom moliyasini rivojlantirish
bo‘yicha huquqiy islohotlar boshlandi.
- Markaziy bank tomonidan Islomiy moliyalashtirish tartib-qoidalarini
ishlab chiqish topshirildi.
- 2023-yilda Islom moliyasi bo‘yicha maxsus qonunchilik takliflari ishlab
chiqildi va:
- Islomiy bank faoliyati uchun litsenziyalash tizimi joriy qilish bo‘yicha
muhokamalar boshlandi.
- Islomiy obligatsiyalar (Sukuk) bo‘yicha qoidalar ishlab chiqildi.
- O‘zbekistonda Islomiy sug‘urta (Takaful) xizmatlarini rivojlantirish
bo‘yicha rejalar ishlab chiqildi.
Xulosa: Bu bosqichda Islom moliyasini tartibga solish bo‘yicha huquqiy
asoslar yaratila boshlandi.
2024-yildan keyingi davr: To‘liq Islomiy moliya tizimiga o‘tish
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
82
Hozirda O‘zbekiston to‘liq Islomiy moliya tizimini shakllantirish yo‘lida.
Ushbu bosqichda quyidagilar amalga oshirilmoqda:
Islomiy bank va moliya institutlarini tashkil etish
- To‘liq Islomiy banklar va moliya institutlarini tashkil etish jarayoni
boshlangan.
- Islomiy kredit tashkilotlari uchun huquqiy tartiblar ishlab chiqilmoqda.
- Lizing va sug‘urta sohasida Islomiy moliyaviy mahsulotlar joriy etilmoqda.
Islomiy moliya bo‘yicha yangi xizmatlar
- Sukuk (Islomiy obligatsiyalar) chiqarish orqali davlat va xususiy sektorni
rivojlantirish.
- Murabaha va Musharaka asosida moliyaviy xizmatlar hajmini oshirish.
- Takaful (Islomiy sug‘urta) xizmatlarini joriy qilish.
Xalqaro hamkorlik
- Islom moliyasini rivojlantirish uchun xalqaro bank va investitsiya
institutlari bilan hamkorlik yo‘lga qo‘yilmoqda.
- Islomiy moliya bo‘yicha xorijiy tajriba o‘rganilib, O‘zbekistonga
moslashtirilmoqda.
Xulosa: 2024-yildan boshlab O‘zbekiston Islom moliyasini to‘liq joriy qilish
yo‘lida harakat qilmoqda. Islomiy banklar, obligatsiyalar va sug‘urta tizimi
rivojlantirilmoqda.
O‘zbekistonda Islom moliyasini rivojlantirish jarayoni bosqichma-bosqich
amalga oshmoqda. Quyidagi asosiy natijalar kuzatilmoqda:
Islomiy moliya xizmatlari joriy qilindi, lekin hali ham an’anaviy moliyaviy
tizim ustun turibdi.
Huquqiy islohotlar orqali Islomiy banklar va kredit tashkilotlarini tashkil
etish yo‘lga qo‘yildi.
Kelajakda Islom moliyasi to‘liq joriy qilinsa, bu foizsiz moliyalashtirish
tizimining rivojlanishi va investitsiyalar hajmining oshishiga olib kelishi
mumkin.
O‘zbekiston Islom moliyasini to‘liq joriy qilgan holda xalqaro Islomiy
moliya bozori bilan integratsiyalashgan tizim yaratishga intilmoqda.
Xulosa
Islom moliyasining O‘zbekistonda rivojlanishi bir qator muammolarga duch
kelmoqda. Jumladan, mavjud bank tizimi bilan uyg‘unlashuv, aholining islomiy
moliya vositalariga yetarlicha tushuncha ega emasligi va kadrlar tayyorlash
muammolari hal etilishi lozim.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
83
O‘zbekistonda islom moliyasini rivojlantirish uchun quyidagi takliflar ilgari
suriladi:
1. Islom moliyasi bo‘yicha mustaqil qonunchilik bazasini yaratish.
2. Islom banklarini ochish va ularning faoliyatini qo‘llab-quvvatlash.
3. Aholi orasida islom moliyasi haqida tushuntirish ishlarini olib borish.
4. Islom moliyasi sohasida mutaxassislar tayyorlash dasturlarini
rivojlantirish.
O‘zbekistonda islom moliyasining rivojlanishi iqtisodiy barqarorlikni
ta‘minlash bilan birga xalqaro investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatini ham
oshirishi mumkin.
