ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
66
IT-LOYIHALAR PORTFELINI BOSHQARISH YORDAMIDA FAOLIYAT
SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO’LLARI
Alimov Baxodir Batirovich
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik
oliy maktabining “Loyiha boshqaruv” kafedrasi professori v.b., PhD, dotsent
Abduholiqova Nigora Jabborkulovna
Maktabgacha va maktab talimi vazirligining “Umumiy urta talim tashkilotlari va
ixtisoslashgan talim muassasalari faoliyatini muvofiklashtirish”
boshqarmasining yetakchi mutaxassisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15589550
Annotasiya
Ushbu maqolada loyiha portfelini boshqarishning zamonaviy dunyoda o’rni
va ro’li to’liq ochib berilgan. Loyiha portfelini boshqarish usullarini qo‘llash,
loyiha portfellarini to‘g‘ri tanlash va muvaffaqiyatli amalga oshirish strategik
rejalashtirish atroflicha yoritilgan. Strategik rejalashtirishga olimlar tomonidan
keltirilgan ta’riflar tahlil qilingan. Portfelni shakllantirish va amalga oshirish,
P2M standarti - Project and Program Management (Loyiha va dasturlarni
boshqarish) bo’yicha to’liq ma’lumotlar berilgan.
Kalit so’z:
loyiha, loyiha portfeli, loyiha portfelini boshqarish, strategik
rejalashtirish, P2M standarti.
Agar siz bir nechta jamoalar va bo’limlarni qamrab olgan bir qator
tashabbuslarni boshqarsangiz, aniqlikka erishish qanchalik qiyinligini bilasiz.
Loyihani boshqarish vositalari sizga bitta tashabbus bo’yicha ishlarni tashkil
qilish va bajarish imkonini beradi, lekin bir vaqtning o’zida bir nechta
jamoalarda sodir bo’ladigan jarayonlarni samarali boshqarish uchun sizga loyiha
portfelini boshqarish kerak bo’ladi.
2025-yilda loyiha portfelini boshqarish yanada raqamli, interaktiv va
resurslarni kamroq talab qiladi. Loyiha portfelini boshqarish vositalari aloqani
kuchaytirish, aniq loyihalarni tanlash mezonlarini belgilash va loyiha
portfellarini
strategik
maqsadlarga
moslashtirish
orqali
ushbu
transformatsiyada hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Eng yaxshi tajribalarni qo’llagan loyiha menejerlari jadvaldagi tartibsizlikka
barham beradi va o’z e’tiborini yanada qimmatli loyihalarni boshqarishga
o’tkazishi mumkin.
Korxonalarning loyihalarini boshqarishning amaliy qo’llanilishi boshqaruv
faoliyatini takomillashtirish uchun trigger(trigger - bu tizimga maʼlum bir voqea
sodir bo’lganligi haqida signal beruvchi buyruq yoki funksiya.)lar soni ortib
borayotgan raqobat muhiti tufayli tobora dolzarb bo’lib bormoqda. Korxonalar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
67
soni ortib bormoqda, loyihalarni boshqarishda yangi innovatsion yondashuvlar
ishlab chiqilmoqda, buning natijasida yangi standartlar paydo bo’lmoqda.
Hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida kompaniyaning strategik o’sishi va
rivojlanishiga erishish uchun endi alohida loyiha va dasturlarni muvaffaqiyatli
yakunlashning o’zi kifoya qilmaydi - kompaniyada amalga oshirilayotgan barcha
loyihalarni yakunlash kerak. Bundan tashqari, biznes raqobatbardoshligining
barqaror o’sishiga erishish nafaqat loyihalarni boshqarish bo’yicha to’g’ri ish
natijasidir, balki kompaniya rahbariyati amalga oshiriladigan loyihalarni to’g’ri
tanlashga majburdir.
Zamonaviy korxonalar duch keladigan asosiy muammolardan biri bu ular
amalga oshirayotgan ko’plab loyiha va dasturlarning kompaniyaning strategik
maqsadlari bilan bog’liqligi va barcha loyihalar o’rtasida cheklangan resurslarni
samarali taqsimlash jarayonidir
1
.
Aynan shu sababli, mamlakatimiz bozorida kompaniyaning IT-loyiha
portfelini boshqarish usullarini tanlash va modellarni shakllantirish muammosi
bo’yicha ilmiy tadqiqotlarning dolzarbligi ancha yuqori.
Maqolaning ilmiy tadqiqot maqsadi loyihani boshqarishning to’g’ri usulini
tanlash va loyihaning iqtisodiy samaradorligini baholashda qiyinchiliklarga duch
kelayotgan mamlakatimiz iqtisodiyotidagi zamonaviy kompaniyalar tomonidan
IT-loyihalar portfelini boshqarish masalasini tahlil qilishdir.
Ilmiy tadqiqot doirasida quyidagi vazifalarni hal qilish zarur:
korxonaning IT-loyihalari portfelini shakllantirish jarayonining asosiy
bosqichlarini ajratib ko’rsatish;
mahalliy kompaniyalar tomonidan IT-loyihalar portfelini shakllantirish
jarayonining asosiy vazifalarini sanab o’tish;
IT-loyihalar portfelini boshqarish uchun foydalaniladigan asosiy
loyihalarni boshqarish usullarining xususiyatlari ko’rib chiqish;
har bir loyihaning afzalliklari va kamchiliklarini tahlil qilish;
IT-loyihalar portfelini shakllantirishning asosiy modellari va usullarini,
shu jumladan ularning qisqacha tavsiflari va xususiyatlarini ko’rib chiqish;
loyihani boshqarishda muvaffaqiyatsizlikka olib keladigan asosiy
muammolarni ajratib ko’rsatish;
loyihalarni boshqarish usullaridan foydalangan holda kompaniyalar uchun
asosiy qiyinchiliklar va tahdidlarni tenglashtirishga qodir bo’lgan IT-
loyihalarning muvozanatli portfelining rolini tahlil qilish.
Avvalo shuni taʼkidlaymizki, kompaniyaning IT-loyihalari portfelini
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
68
shakllantirish jarayoni bir necha bosqichlardan iborat
2
:
IT portfeli loyihalarini aniqlash (joriy va rejalashtirilgan loyihalar ro’yxati
tuziladi);
IT-loyihalarni guruhlash (guruhlar biznes maqsadiga qarab belgilanadi,
loyihalar ushbu guruhlar orasida taqsimlanadi);
IT-loyihalarning sifat tahlili (baholash mezonlari va ko’rsatkichlari
aniqlanadi, loyihalar baholanadi, loyihalarni tahlil qilish va tanlash amalga
oshiriladi);
IT-loyihalarning miqdoriy tahlili (iqtisodiy samara va loyihani amalga
oshirish muddati hisoblab chiqiladi, xarajatlar byudjetlari va loyiha
strategiyasini amalga oshirish muddatlari/rejasi aniqlanadi);
IT-loyihalarning ustuvorligi;
IT-loyihalar portfelini muvozanatlash (portfelni moliyalashtirish jadvali
shakllantirildi, portfel resurs rejasi shakllantirildi).
Shunday qilib, mamlakatimizda faoliyat ko’rsatayotgan kompaniyalarining
IT-loyihalari portfelini shakllantirish jarayonining quyidagi vazifalarini ajratib
ko’rsatish mumkin
3
:
loyihalarning iqtisodiy samaradorligini aniqlash;
loyihalar portfelini shakllantirish;
loyihani amalga oshirish jarayonini rejalashtirish;
portfel loyihalari o’rtasida resurslarni taqsimlash;
loyiha portfelini boshqarish.
IT-loyihalarni boshqarishning muhim jihati amaliy metodologiya
hisoblanadi. Bugungi kunga kelib, loyiha boshqaruvi mavjud bo’lgan vaqt
davomida deyarli har qanday ehtiyoj uchun loyihani boshqarishning ko’plab
turli usullari yaratilgan.
Eng mos metodologiyani tanlash uchun kompaniyaning IT-loyihalari uchun
eng muhim mezonlarni, masalan, muddatlar (tugash muddatlar), resurslar,
jarayonga rioya qilish yoki bir vaqtning o’zida bir nechta omillarni aniqlash
kerak va keyin loyihani boshqarish usulini tanlash kerak. Albatta ijobiy
ko’rsatkichga erishishga qaratilgan.
Moslashuvchan boshqaruvning birinchi usuli bu Agile (Agile). Ushbu
yondashuv loyihalar va mahsulotlarni boshqarish uchun moslashuvchan
iterativ-inkremental usullar oilasidir. Ushbu yondashuvga ko’ra, loyiha ketma-
ket bosqichlarga emas, balki kichik kichik loyihalarga bo’linadi, keyinchalik ular
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
69
tayyor mahsulotga “yig’iladi”
4
.
Usul kompaniyaning IT-loyihalarini boshqarish vositasi sifatida quyidagi
afzalliklarga ega
5
:
birinchidan, bu majburiy jarayon bo’lib, unda har bir xodim va jamoa
aʼzosi har kuni o’z ishini sarhisob qiladi, o’z hamkasblari va rahbarlari bilan hal
qilinmagan vazifalarni muhokama qiladi, shuningdek, keyingi davr uchun
rejalarni belgilaydi;
ikkinchidan, g’oyalar va vazifalarni tizimlashtirish jarayoni mavjud, chunki
jamoa aʼzolari har bir xodim ishining asosiy mohiyatini ko’rsatadigan Scrum
doskasiga matn maʼnosi bo’lgan stikerlarni yopishtiradilar. Vazifalar
bajarilgandan so’ng, jamoa stikerlarni bir ustundan ikkinchisiga o’tkazadi va shu
bilan muvozanatli xaritaning strategik maqsadlarini amalga oshirishga
yaqinlashadi;
uchinchidan, loyiha yakunida jamoa aʼzolari o’z rahbarlari bilan hal
qilingan vazifalar va ish jarayonida yuz bergan o’zgarishlarni muhokama
qiladilar. Natijalar kompaniyaning loyihani amalga oshirish bilan bog’liq bo’lgan
afzalliklari va kamchiliklari bilan umumlashtiriladi.
Shu bilan birga, Scrum modelidan foydalanishning kamchiliklari ham
mavjud:
manfaatdor tomonlar bilan shartnomalar tuzishda qiyinchiliklar;
jamoa intizomiga putur yetkazadigan istisnolar ko’proq.
Keyingi usul – Lean (Lean), unda xuddi Scrumda bo’lgani kabi, ish alohida
va mustaqil ravishda amalga oshiriladigan kichik yetkazib berish paketlariga
bo’linadi. Lean Scrum kabi moslashuvchanlik va tuzilmani birlashtiradi, lekin
biroz boshqacha tarzda
6
.
Biroq, loyihaning har bir qismi bir xil batafsil va sinchkovlik bilan o’rganish
va eʼtiborni talab qilmaydi. Ammo Lean har bir vazifa va bosqichga aynan
shunday yondashuvni nazarda tutadi. Bu yirik va bir turdagi IT loyihalari uchun
Leandan foydalanishning asosiy kamchiligidir.
IT-loyihalarni boshqarishdagi eng so’nggi tezkor metodologiya Kanban
hisoblanadi. Agar Lean biroz mavhum ko’rinsa, Kanban bilan birgalikda
foydalanish osonroq bo’ladi. Kanban Scrum usulida ruxsat etilganidan kamroq
qatʼiy intizomni o’z ichiga oladi. Har bir jamoa aʼzosi ko’proq harakat erkinligiga
ega bo’lishi va bir vaqtning o’zida bir nechta loyihalarni boshqarishi mumkin.
Scrum singari, Kanban ham yaxshi muloqotga ega bo’lgan juda qattiq
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
70
bog’langan jamoalar uchun juda mos keladi. Kanban yondashuvining zaif tomoni
shundaki, u aʼzolarning mahorati bir-biriga mos keladigan jamoalar uchun eng
mos keladi. Shunday qilib, ular bir-birlariga muammolarni hal qilishda
qiyinchiliklarni yengishga yordam berishlari mumkin.
Bunday ijobiy taxminlarga qaramay, aksariyat milliy va xorijiy korxonalar
IT-loyihalar portfelini boshqarishni samarasiz jarayonga aylantiradigan turli
muammolarga duch kelishmoqda. Odatda, IT-loyiha eski xizmatlarni yangilariga
almashtirish, tijorat saytini ishlab chiqish, yangi turdagi ish stollarini yaratish
yoki maʼlumotlar bazalarini birlashtirish kabi noyob mahsulot, xizmat yoki
muhit yaratishga qaratilgan qisqa muddatli harakatdir
7
.
Taniqli iqtisodchi olim va loyihalarni boshqarish bo’yicha maslahatchi Jozef
Filips Amerika Qo’shma Shtatlardagi faoliyati davomida quyidagi statistik
maʼlumotlarga duch kelganini taʼkidladi: loyihalarning atigi 29 foizi
muvaffaqiyatli yakunlangan. Bunday yuqori nosozlikning asosiy sabablari (71%)
quyidagi asosiy muammolardir:
IT sohasida loyihalarni boshqarish odatiy loyihalarni yaratishga
qaraganda ancha qiyin;
loyihani boshqarish yetarli darajada ishlab chiqilmagan rejalashtirish
bosqichini o’z ichiga oladi;
asosan, IT-loyihalar o’zini turli xavf-xatarlarga duchor qilib, shoshqaloqlik
bilan amalga oshiriladi;
qoida tariqasida, IT sohasidagi loyihalarni boshqarishda menejerlar katta
hajmdagi ishlarning mavjudligiga duch kelishadi, bu optimallashtirish va
samaradorlik nuqtai nazaridan to’g’ri emas.
Ushbu muammolar va tahdidlarni tekislash uchun kompaniya
rahbariyatining to’g’ri qarori IT-loyihalar portfelini boshqarishning muvozanatli
usulini tanlash bo’ladi. Biroq, muvozanatli portfelni shakllantirish quyidagi
qiyinchilikka duch keladi. Mezonlarni tanlash va har bir loyiha samaradorligini
baholashda.
IT-loyihalarning eng samarali portfelini shakllantirish uchun turli model va
usullardan foydalanish kerak. Shunday qilib, keling, IT-loyihalar portfelini
shakllantirishning asosiy modellari va usullarini, shu jumladan ularning
qisqacha tavsiflari va xususiyatlarini ko’rib chiqaylik
8
:
“Bosqich-darvoza” jarayoni(Stage-Gate Process (SGP) - bu yangi
mahsulotni (texnologiyani) g’oyadan boshlab tijoratga chiqarishgacha targ’ib
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
71
qilishning konseptual va operatsion modeli. SGP innovatsion jarayonni oldindan
belgilangan bosqichlarga ajratadi, ularning har biri tadbirlar majmuini
ifodalaydi.)ga asoslangan model (modelning o’ziga xos xususiyati shundaki,
yangi mahsulotni yaratish loyihasi bosqichlarga bo’linadi. Har bir bosqich
boshlanishidan oldin loyiha o’tishi kerak bo’lgan eshiklar mavjud. natijalari
bo’yicha loyiha taqdiri to’g’risida qarorlar qabul qilinadi);
Radulesk modeli (modelning o’ziga xos xususiyati shundaki, u moliyaviy
resurslarni cheklash bilan xavf sharoitida chiziqli bo’lmagan matematik 0-1
dasturlash vositalaridan foydalangan holda ekspert ballari asosida mustaqil
loyihalar portfelini boshqarishga qaratilgan);
tarmoqni rivojlantirish loyihalarini boshqarish modeli (modelning o’ziga
xos xususiyati shundan iboratki, tarmoqni rivojlantirish maqsadlari va ushbu
maqsadlarga erishishni taʼminlaydigan dastur shakllantiriladi. Har bir loyiha
“xarajat – samaradorlik” mezoni bo’yicha baholanadi);
Babri-Devis modeli (modelning o’ziga xos xususiyati shundaki, u
tashkilotning biznes jarayonlarini amalga oshirish uchun axborot tizimlari,
texnologiyalari, platformalarini joriy etish bo’yicha loyihalarning iqtisodiy
samaradorligini baholash imkonini beradi);
o’zaro bog’liq loyihalar portfelini shakllantirish uchun optimallashtirish
modeli (modelning o’ziga xos xususiyati shundaki, loyihalar o’rtasidagi
munosabatlar hisobga olinadi, loyiha portfeli kompaniyaning strategik
maqsadlariga muvofiq muvozanatlanadi).
Shunday qilib, loyihalar portfelini shakllantirishning asosiy vazifasi
loyihalarning iqtisodiy samaradorligini aniqlash, ularni amalga oshirish
jarayonini rejalashtirish va portfeldagi loyihalar o’rtasida resurslarni
taqsimlashdan iborat. Shu bilan birga, kompaniyaning strategik maqsadlari va
biznesning tarmoq xususiyatlariga qarab, loyiha portfelini shakllantirish uchun
to’g’ri metodologiya va modelni tanlashning muhimligi va zarurligini bilish
kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Аньшин В.М., Демкин И.В., Никонов И.М., Царьков И.Н. модели
управления портфелем проектов в условиях неопределенности. URL:
https://www.hse.ru/data/530/907/1224/Publ5_Anshin.pdf (дата обращения:
26.11. 2019).
2.
Емельянова К., Седова К. Отбор проектов в портфель: как сделать
правильный выбор. URL: http://www. pmexpert.ru/presscenter/publication/
detail.php?ID=2811 (дата обращения: 26.11.2019).
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
72
3.
Матвеев А.А., Новиков Д.А., Цветков А.В. Модели и методы
управления
портфелями
проектов.
URL:
http://www.mtas.ru/person/novikov/upp.pdf (дата обращения: 26.11.2019).
4.
Как Amazon и Google: применяем Скрам в вашей команде. URL:
http://igate.com.ua/news/14921-kakamazoni-google-primenyaem-skram-v-
vashej-komande (дата обращения: 26.11.2019).
5.
ТОП
7
методов
управления
проектами.
URL:
https://www.pmservices.ru
/project-management-news/top-7-metodov-
upravleniya-proektami-agile-scrum-kanbanprince2-i-drugie/
(дата
обращения: 26.11.2019).
6.
Управление IT-проектами: определение и решение ключевых
проблем. URL: http://www.advantagroup. ru/blog/upravlenie-it-proektami/
(дата обращения: 26.11.2019).
7.
Алимов, Б. Б. (2023). Рақамли Трансформациянинг Суғурта Соҳасига
Таъсири. Miasto Przyszłości, 38, 85-92.
8.
Алимов, Б. Б. (2023). РАҚАМЛИ ТЕХНОЛОГИЯЛАР ТАЪСИРИДА
СУҒУРТА БОЗОРИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ТЕНДЕНЦИЯСИ. Gospodarka i
Innowacje., 37, 150-161.
9.
Alimov, B. B. (2022). Risk management in investment projects.
International Journal of Marketing and Technology, 12(08), 2249-1058.
10.
Kholbaev PhD, B., & Alimov PhD, B. (2020). IMPORTANCE OF THE
PLANNING TOOL IN PROJECT EFFICIENCY. International Finance and
Accounting, 2020(5), 24.
