ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
81
TRANSPORT VOSITALARI HARAKATI YOKI ULARDAN
FOYDALANISH XAVFSIZLIGI QOIDALARINI BUZISH
JINOYATLARINI TERGOV QILISH BO‘YICHA AYRIM XORIJIY
MAMLAKATLAR TAJRIBASI
Majidov Jamshed Abdulla o’g’li
https://doi.org/10.5281/zenodo.15624322
Annotatsiya.
Maqolada ayrim xorijiy davlatlarda transport vositalari
harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzish jinoyatlarini
tergov qilishda foydalaniladigan usullarning shakllanish tarixi borasida
muallifning fikr-mulohazalari bayon etilgan.
Tayanch so’zlar:
surishtiruvchi, tergovchi, hodisa sodir bo’lgan joy,
ko’zdan kechirish, shaxsning huquqlari, shaxsning erkinliklari, transport
vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi, yo’l-transport hodisasi.
Аннотация:
В статье изложены мнения и рассуждения автора
относительно истории формирования методов, применяемых при
расследовании преступлений, связанных с нарушением правил
безопасности движения или эксплуатации транспортных средств в
некоторых зарубежных странах.
Ключевые слова:
дознаватель, следователь, место происшествия,
осмотр, права личности, свободы личности, безопасность дорожного
движения и эксплуатации транспортных средств, дорожно-транспортное
происшествие.
Abstract:
The article examines the development of methods used in the
investigation of crimes related to violations of traffic safety rules or the
operation of vehicles in certain foreign countries. The author presents personal
opinions and analytical reflections based on a comparative legal analysis.
Keywords:
Inquirer, investigator, crime scene, inspection, individual rights,
individual freedoms, road traffic and vehicle operation safety, road traffic
accident.
Barchamizga ayonki, dunyo hamjamiyati orasida davlatchiligi va o‘ziga xos
huquq tizimi shakllanganiga bir necha yuz yillar bo‘lgan davlatlar borki, ularning
jinoyatlarni tergov qilish sohasidagi ulkan tajribalari juda ko‘hna sanaladi. Misol
uchun, birinchi funktsional ichki yonuv dvigateli 1883 yilda Gottlib Daymler
tomonidan yaratilgan bo‘lsa, birinchi avtomobil ikki yildan keyin Germaniyada
Karl Benz tomonidan yaratilgan . Ushbu avtomobilni uzoq masofaga boshqarish
orqali sinab ko‘rish ixtirochining rafiqasi Berta tomonidan amalga oshirilgan. U
1888 yil 5 avgustda u bolalari bilan onasini ko‘rish uchun yuz kilometrdan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
82
ko‘proq masofani bosib o‘tgan. Keyinchalik 1926 yilda Benz kompaniyasi
Daimler kompaniyasi bilan birlashib, "Mercedes-Benz " nomli avtomobillarni
ishlab chiqara boshlagan . Avtomobillar Frantsiya va AQSh kabi boshqa
mamlakatlarda 1903 yildan boshlab ishlab chiqarila boshlangan.
Yo‘l-transport hodisalarining tarixiga e’tibor beradigan bo‘lsak, yo‘l
transport vositasining kimdir bilan birinchi halokatli to‘qnashuvi 1869 yilda
bug‘li mashinadan to‘g‘ridan-to‘g‘ri g‘ildirak ostida yiqilgan britaniyalik olim
Meri Uord edi . 1896 yil 30 mayda esa Nyu-Yorkda tarixdagi birinchi YTH haqida
xabar berilgan. Genri Uellsning elektromobili Evelin Tomasning velosipedi bilan
to‘qnashib ketadi . 1896 yil 17 avgustda Londonda Artur Edsell boshqaruvidagi
mashina ikki farzandning onasi 44 yoshli Bridjit Driskolni urib yuborib,
dunyodagi birinchi piyodaning halokatiga sabab bo‘lgan YTHni sodir etgan .
Avtomobillar mashhur bo‘lgach, mahalliy hukumatlar ot aravalar bilan
to‘qnashuvni cheklash va xavfsizlikni ta’minlash uchun yo‘l harakati qoidalarini
o‘rnatdilar. Avtomobillarni majburiy ro‘yxatdan o‘tkazish Qo‘shma Shtatlardagi
birinchi yo‘l harakati qoidalaridan biri edi. Nyu-York 1901 yilda avtomobil
egalaridan o‘z transport vositalarini ro‘yxatdan o‘tkazishni talab qilgan birinchi
namuna shtat bo‘ldi. 1920 yilga kelib, barcha shtatlarda avtomobil raqamlari
majburiy bo‘lgan. Shtatlarga haydovchilik guvohnomasini talab qilish ko‘proq
vaqt talab qildi. 1935 yilda litsenziyalar bergan 39 ta shtat va faqat bir nechta
sinovdan o‘tgan arizachilar bor edi. 1930 yillarga qadar haydovchilarning
aksariyati avtomobil sotuvchilari, YMCA kabi notijorat tashkilotlar, oila a’zolari
va do‘stlaridan ta’lim olishgan. Biroq ko‘p o‘tmay, o‘rta maktablarda
haydovchilik ta’limi berilgan .
Avtomobillar ko‘payib borgani sari YTHlar soni ortib, yo‘l harakati
xavfsizligini ta’minlash, yo‘lda harakatlanishni tartibga solish ehtiyoji yuzaga
keldi. Biz hozirda amal qilib kelayotgan qizil chiroqqa to‘xtab, yashil chiroqda
harakatni davom ettirish va boshqa shu kabi yo‘l harakati qoidalarining muallifi
Uilyam Felps Eno hisoblanadi. Shuning uchun u tarixda "Yo‘l harakati xavfsizligi
otasi" unvoniga sazovor bo‘lgan. U1900 yilda "Bizning ko‘chada yo‘l harakati
zudlik bilan islohot qilish kerak" risolasini yozdi va bu risola uni darhol yo‘l
harakati xavfsizligi bo‘yicha mutaxassis sifatida ko‘rsatdi. 1903 yilda u
dunyodagi birinchi shahar transport kodini (Nyu-York shahri uchun) va Nyu-
York, London va Parij uchun birinchi transport rejalarini ishlab chiqdi. Aynan
Uilyam Felps Eno to‘xtash belgilarini ixtiro qilgan va bir tomonlama ko‘chalar,
taksi to‘xtash joylari, aylanmalar va piyodalar xavfsizligi orollarini tasavvur
qilgan. U politsiya uchun yo‘l harakati qoidalari bo‘yicha birinchi qo‘llanmani
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
83
yozgan va Parijdagi Ark de Triomphe atrofida aylanma yo‘l harakati sxemasini
yaratgan .
Yuqoridagilardan ko‘rishimiz mumkinki, AQSh va boshqa bir qator
rivojlangan mamlakatlarda hali hozirgi mamlakatimiz hududiga avtomobil kirib
kelmasidan yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash masalalari, yo‘l harakati
qoidalari shakllanib bo‘lgan. Shu bilan bir qatorda YTHlarni tergov qilish
tajribasi ham yuzaga kelgan va taraqqiy etgan.
Bugungi kunda AQSh, Buyuk Britaniya, Isroil, Avstraliya va boshqa
mamlakatlarda 3D-skanerlarning imkoniyatlari va ularni huquqni muhofaza
qilish organlariga joriy etish maqsadga muvofiqligi o‘rganilmoqda. Rozuell
shahar (Nyu-Meksiko, AQSh) politsiyasi xodimlari birinchilardan bo‘lib ushbu
qurilmalarni sinovdan o‘tkazdilar. 3D-skanerdan foydalangan izquvarning qayd
etishicha, bu dastlabki tergov organlari ishini sezilarli darajada soddalashtirgan,
uni yanada aniqroq qilgan va ish unumdorligini oshirgan. “3D skaner axborotni
yozib oluvchi lazer bilan jihozlangan. Ma’lumot kompyuterga yuklangandan
so‘ng, dastur tergovchini hodisa sodir bo‘lgan joyga deyarli olib borish imkonini
beruvchi 3D tasvirni yaratadi. Detektivlar iPad yoki boshqa har qanday
planshetda
panoramali
tasvirlarni
takroran
ko‘rishlari,
rasmni
kattalashtirishlari yoki kichraytirishlari mumkin bo‘ladi” .
Buyuk Britaniyada lazerli skaner va sanoat 3D printeri yordamida xodimlar
10 yil avval sodir bo‘lgan jinoyatlarni tergov qilishda muvaffaqiyatga erishishdi.
Avvaliga politsiya jinoyat sodir bo‘lgan joyni sinchiklab skanerdan o‘tkazdi,
so‘ng tasvirlar asosida tergov uchun muhim dalillar, ashyolar va hatto jinoyat
qurolini aks ettiruvchi 3D modelini yaratishdi. Shimoliy Yorkshir politsiyasi turli
YTH sahnalarini rekonstruktsiya qilish uchun 3D skaner sotib oldi. Ushbu yangi
xarid politsiya bo‘limiga saytdagi ma’lumotlarni to‘plash imkonini beradi,
keyinchalik boshqa hollarda foydalanish mumkin. 3D skaner nafaqat YTH
bo‘lgan joydan ish dalillarini to‘plashda samarali, balki vaqtni tejaydigan
samarali vositadir. Misol uchun, ikkita mototsikl va avtomobil to‘qnashganda 3D
skaner o‘zining sehrini ishga solib, bir necha soat yoki soatlab yig‘ish mumkin
bo‘lgan qimmatli ma’lumotlarni to‘plashga imkon berdi .
2015 yilda AQSh Ichki xavfsizlik departamenti (DHS) Fan va texnologiyalar
boshqarmasi vakillarining Isroil politsiyasi xodimlari bilan uchrashuvida yuqori
aniqlikdagi (HD) videoyozuvga asoslangan holda, bir necha daqiqada YTH yoki
jinoyat joyini interaktiv 3D modelga aylantira oladigan texnologiyani yaratish
muhokama qilindi. Natijada Isroilning B-Design kompaniyasi HD videokamera,
yuqoridan suratga olishga mo‘ljallangan Site Survey Set maxsus to‘plam,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
84
yaqindan suratga olish uchun qisqa tutqich, kamera nima suratga olishini
namoyish qilish uchun smartfon va videoni 3D modelga aylantirish uchun
dasturiy ta’minotga ega noutbukdan tashkil topgan 3D-Hawkni ishlab chiqdi.
"Ushbu qurilmaning o‘ziga xosligi shundaki, u birinchi navbatda politsiya va o‘t
o‘chiruvchilar, sapyorlar kabi boshqa tezkor xizmatlar uchun mo‘ljallangan."
2018 yil may oyida Ferfaks okrugi politsiya boshqarmasi xodimlari
(Virjiniya, AQSh) yangi asbobni simulyatsiya qilingan uch turdagi sahnalarda,
ya’ni YTH, ochiq joydagi minalangan avtomashinaning portlashi va bino ichida
qotillikda sinab ko‘rdilar. Sinov natijalari soddaligi va “haqiqiy dunyoning
jismoniy maydoni taqdimoti” haqida aniq ma’lumotni olishga minimal vaqt
(taxminan 5 daqiqa) sarflanishini qayd etdi. Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, "bu
texnologiya nafaqat suratga tushirish, balki jinoyat sodir bo‘lgan joylarni
kelgusida hujjatlashtirish va YTH sodir etilgan joyni qayta tiklash uchun
muvaffaqiyatli tarzda qo‘llanilishi mumkin". Ushbu sinovlarning natijasi o‘laroq,
Isroil hukumati va AQSh Ichki xavfsizlik departamenti o‘rtasidagi ikki
tomonlama kelishuv doirasida Isroil va Ferfaks okrugi politsiyasi, Ogayo shtati
yo‘l patrul xizmati (AQSh) va huquqni muhofaza qiluvchi organlarning federal
o‘quv markazlari ishiga 3D-Hawkni joriy etishga qaror qilindi .
Avstraliya politsiyasida Zebedee nomli ko‘chma 3D skaner ham mavjud.
Qurilma soniyada 40 ming masofani o‘lchash imkonini beradi. Avstraliyaning
Kvinslend shtati politsiyasi ta’kidlashicha, Zebedee 3D skaneri tufayli jinoyat
sodir bo‘lgan joyning uch o‘lchovli xaritasi taxminan 20 daqiqada yaratilishi
mumkin, bu esa tergov vaqtini "yuzlab soatlarga" qisqartirish imkonini beradi .
Xitoyda ham transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish
xavfsizligi qoidalarini buzish jinoyatlari bo‘yicha hodisa sodir bo‘lgan joyni
ko‘zdan kechirishda ko‘plab ilmiy izlanishlar olib borilgan va hozirgacha olib
borilmoqda. Shunday ilmiy izlanuvchilardan Du Xinguang, Jin Xianlong, Zhang
Xiaoyun,Shen Jie, Hou Xinyilarning ilmiy tadqiqotlari taqsinga sazovor.
Ular yo‘l-transport hodisasini tekshirish va fotogrammetrik texnikadan
foydalangan holda yo‘l-transport hodisasini qayta tiklash (TAR) uchun dastlabki
ma’lumotlarni taqdim etishning maqsadga muvofiqligini o‘rganishib, Shanxay
shahar jamoat xavfsizligi byurosining yo‘l politsiyasi tomonidan 142 ta yo‘l
harakati holatida qo‘llaniladigan an’anaviy rolikli lenta bilan solishtirishganda,
fotogrammetriya baxtsiz hodisalarni tekshirish uchun vaqtni tejash va tejamkor
usul ekanligi isbotlangan. Ilmiy izlanishlari davomida fotogrammetriya YTHlarni
tekshirish va rekonstruktsiya qilishda qo‘llash uchun katta imkoniyatlarga ega
ekanligini ochib berishgan .
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
85
3D skanerlash texnologiyasining samaradorligiga qaramay, uni keng
qo‘llash uchun asosiy to‘siq bu qurilmalarning narxidir. Shunday qilib, er usti
LiDAR skanerlarining narxi an’anaviy tarzda 20 dan 70 ming AQSh dollarigacha
o‘zgarib turadi. Portativ skanerlar arzonroq, 5 dan 18 ming AQSh dollarigacha.
Xulosa qilib shuni ta’kidlaymizki, jinoyatlarni ochish va tergov qilishda
yangi vositalar va usullardan foydalanish zarur, chunki axborot texnologiyalari
bajarilgan ishlarni osonlashtirishi va sifatini oshirishi mumkin. Huquq-tartibot
idoralari faoliyatiga 3D-skanerni joriy etish bilan bog‘liq qator qiyinchiliklarga
qaramay, ushbu qurilmalar ancha qisqa vaqt ichida yuqori natijalarga erishish
imkonini bermoqda, buni xorijiy mamlakatlar tajribasi yaqqol isbotlab turibdi
