ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
77
LUG’AT BILAN ISHLASHGA OID AMALIY TOPSHIRIQLARNING
SAMARADORLIGI (TAJRIBA ASOSIDA)
Utanova Vaziraxon Maxmudjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti 4-bosqich talabasi
Umarova Y.T.
Ilmiy rahbar: p.f.f.n. (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15624070
Annotatsiya:
Ushbu maqolada 5-sinf o‘quvchilarining lug‘at boyligini
oshirishda amaliy topshiriqlarning ahamiyati amaliy tajriba asosida ochib
berilgan. O‘quvchilarning so‘z boyligi, ularning fikrlash darajasi va nutq
malakalarini rivojlantirishda lug‘at asosida olib borilgan mashg‘ulotlarning
qanday ijobiy natija bergani batafsil yoritilgan. 3 ta sinfda olib borilgan izchil
tajriba, kuzatuv, savolnoma va yakuniy testlar asosida bu topshiriqlar o‘z
samarasini bergani ilmiy asoslar bilan isbotlangan.
Kalit so‘zlar:
lug‘at, o‘quvchi, amaliy topshiriq, nutq, o‘zlashtirish, sinf
tajribasi, samaradorlik, metodika.
Bugungi kunda boshlang‘ich va o‘rta ta’limida o‘quvchilarning og‘zaki va
yozma nutqini rivojlantirish, ularning erkin va mazmunli fikrlash malakalarini
shakllantirish muhim vazifaga aylangan. Zamonaviy ta’lim jarayonida ona tili
darslarida o‘quvchilarning faol fikrlashi, mustaqil izlanishi, hamda
kommunikativ kompetensiyasini shakllantirish muhim o‘rin egallaydi.
1
Bunga
erishishda ilg‘or pedagogik texnologiyalardan samarali foydalanish muhim
hisoblanadi Ayniqsa, ona tili darslari mazmunida so‘zlar ustida ishlash, lug‘atni
kengaytirish, ularning ma’no qatlamlarini anglash, turli matnlarda qo‘llash
malakasini shakllantirish o‘z dolzarbligini yo‘qotgani yo‘q.
5-sinf bu borada muhim pog‘ona hisoblanadi, chunki bu bosqichda
o‘quvchilarning tili yanada shakllanadi, so‘zlarni ongli o‘zlashtirish va ularni
turli uslubiy kontekstda ishlata olishga ilk tayyorgarlik boshlanadi. Shu bois
bitiruv malakaviy ishimizni ushbu bosqichga qaratgan holda lug‘at bilan
ishlashga oid topshiriqlarning samaradorligini amaliy tajriba asosida tahlil
qilishni maqsad qilganmiz.
Tajriba Andijon shahar 8-umumta’lim maktabining 5-“A”, 5-“B” va 5-“V”
sinflarida olib borildi. Har bir sinfda 31–32 nafar o‘quvchi qatnashdi. Sinflar
shartli tarzda tajriba guruhi, nazorat guruhi va aralash guruh sifatida belgilandi.
Tajriba guruhida o‘quvchilar bilan har hafta rejalashtirilgan holda lug‘at ustida
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
78
amaliy mashg‘ulotlar olib borildi. Darsdan tashqari mashg‘ulotlarda esa
o‘quvchilarning mustaqil izlanishiga imkon berildi, ular tomonidan so‘zlar bilan
ishlashning ijodiy shakllari qo‘llandi. Nazorat guruhida esa odatdagi dars
materiallari asosida, maxsus topshiriqlarsiz o‘tilgan. Aralash guruhda esa ayrim
darslarda topshiriqlar sinov tariqasida o‘tkazilgan, ammo tizimli bo‘lmagan.
Eng muhimi, ushbu tajribada biz o‘quvchilarning nafaqat testdagi
natijalariga e’tibor qaratdik, balki ularning nutqiy faoliyatidagi o‘zgarishlar, so‘z
boyligi ortgani sababli matn bilan ishlashga bo‘lgan qiziqishi, yozma va og‘zaki
ifoda malakalaridagi ilgarilashni ham ko‘zdan kechirdik.
Lug‘at bilan ishlashda qanday usullar sinovdan o‘tkazildi?
Avvalo, oddiydan murakkabga qarab bosqichlangan mashg‘ulotlar tuzildi.
Boshlang‘ich haftalarda o‘quvchilarga tanish, lekin amalda kam ishlatiladigan
so‘zlar bilan ishlash topshiriqlari berildi. Masalan: “mehribon”, “saboqli”,
“qat’iyatli” kabi so‘zlarga sinonim va antonim topish, ularni turli gaplarda
ishlatish, so‘z yasalishi, morfemik tahlili o‘rgatildi.
Keyingi bosqichlarda murakkabroq topshiriqlar berildi: rasmlar asosida
matn tuzish, ma’lum so‘zlardan iborat lug‘at kartalarini tuzish, hikoyaning
matnini qismlarga bo‘lib, u yerda ishlatilgan so‘zlarni to‘g‘ri tahlil qilish. Eng faol
va qiziqarli usullardan biri bu “So‘z yutuqlari jurnali” bo‘ldi – har bir o‘quvchi o‘z
daftarida har hafta o‘rgangan 10 ta yangi so‘z, ularning ma’nosi, qo‘llanilishi va
o‘z fikrida tuzgan gaplarini yozib bordi. Bu orqali ular so‘z ustida doimiy
fikrlashga o‘rganishdi. “Leksik kompetensiya – bu o‘quvchining so‘z zaxirasini
to‘g‘ri va maqsadga muvofiq ishlata olish qobiliyatidir. Bu kompetensiyani
rivojlantirish uchun dars jarayonida kontekstual yondashuv va mashqlar tizimi
muhim o‘rin tutadi”.
2
Tajriba guruhida o‘quvchilar darslarda faollashdi, ayniqsa, ijodiy
topshiriqlarga bo‘lgan qiziqish ortdi. Masalan, 5-“A” sinfida berilgan “Shaharda
bahor” mavzusida 15 ta asosiy so‘z asosida insho yozish topshirig‘i berilganida
o‘quvchilarning 80 foizi ishni belgilangan vaqtda, boy ifodalar bilan bajargan.
Ularda “bahor”, “nafosat”, “yaproq”, “shabboda” kabi so‘zlardan tashqari,
“yashnab ketdi”, “jonlanib bordi” kabi ifodalar ham o‘rin olgan bo‘lib, bu ularning
iboralardan foydalanish madaniyatining shakllanayotganini ko‘rsatdi.
Nazorat guruhidagi o‘quvchilarda esa bunday topshiriqlarsiz darslar asosan
grammatikaga yo‘naltirilgan bo‘lib, so‘z boyligini orttirish borasida ko‘zga
ko‘ringan o‘zgarishlar bo‘lmagan.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
79
Tajriba davomida o‘quvchilar bilan olib borilgan ishlar jarayonida ularning
so‘z boyligini oshirishdan tashqari boshqa nutqiy kompetensiyalariga ham ijobiy
ta’sir ko‘rsatganini qayd etish muhimdir. Jumladan, o‘quvchilarning talaffuzidagi
aniqlik, grammatik moslashuvchanlik, matn tuzishdagi mantiqiylik, ifoda
uslubidagi ravonlik kabi jihatlar ham izchil rivojlangan. Ayniqsa, “So‘zlar zanjiri”,
“So‘zdan hikoya” kabi topshiriqlar o‘quvchilarning fikrni izchil bayon qilish,
biror g‘oyani so‘zlar orqali tasvirlash malakasini mustahkamladi.
3
Masalan, 5-“A” sinfida o‘tkazilgan “So‘zdan hikoya tuzish” mashg‘ulotida
“do‘stlik, ishonch, halollik, yordam” kabi tushunchalardan iborat bo‘lgan so‘zlar
berilib, ularning ishtirokida hikoya tuzish topshirig‘i berildi. Bu mashg‘ulotda
o‘quvchilar ko‘p hollarda real hayotdagi misollarni keltirishdi, bu esa ularning
so‘zlarni nafaqat yod olish, balki hayotiy kontekstda qo‘llay olish darajasini
oshirganini ko‘rsatdi.
Amaliy topshiriqlarning samaradorligini aniqlash maqsadida o‘quvchilar
o‘rtasida oraliq va yakuniy testlar tashkil etildi. Quyidagi infografika orqali ba’zi
asosiy ko‘rsatkichlar bilan tanishish mumkin:
Yuqoridagi ma’lumotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, amaliy topshiriqlarning
muntazam va izchil qo‘llanilishi o‘quvchilarning so‘z boyligi va nutqiy
salohiyatiga bevosita ta’sir qiladi. Bu tajriba orqali o‘qituvchi faqat bilim
beruvchi emas, balki o‘quvchining nutqiy faoliyatini uyg‘otuvchi, yo‘naltiruvchi,
ijodiy fikrlovchini shakllantiruvchi muhim shaxs sifatida ishtirok etadi.
Yana bir muhim jihat – topshiriqlarning shakli va taqdimoti. Bizning
tajribamizda topshiriqlarning vizual (rasmli, jadvalli, o‘yinli) taqdimoti,
o‘quvchilar orasida jamoaviylikni rag‘batlantirish (juftlikda ishlash, kichik
guruhlar) kabi metodlar sezilarli natijalar berdi. Ko‘pchilik o‘quvchilar darsdagi
faol ishtirokni o‘zaro raqobat ruhida davom ettirishdi, bu esa ular uchun lug‘at
boyligini oshirishga rag‘bat sifatida xizmat qildi.
Ayni paytda, har bir darsdan so‘ng o‘quvchilar o‘rtasida kichik so‘rovnoma
va fikr-mulohaza yig‘ish orqali ham ularning mazkur topshiriqlar haqida qanday
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
80
fikrda ekani aniqlandi. Aksariyat o‘quvchilar ushbu topshiriqlarni “qiziqarli”,
“ijodiy”, “o‘z fikrini ifodalashga yordam beradigan” deb baholashdi.
Shu asosda aytish mumkinki, lug‘at bilan ishlash topshiriqlari o‘zbek tili
darslarining mazmuniy boyligini kuchaytirish, o‘quvchini tilga muhabbatli qilish,
nutqga bo‘lgan estetik yondashuvini shakllantirish yo‘lida katta imkoniyatlar
beradi. Shuningdek, bu topshiriqlar til o‘rganishdagi passiv yondashuvni buzib,
faol, izlanishga asoslangan, ijodiy o‘zlashtirishni rag‘batlantiradi.
Tajriba davomida olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, lug‘at bilan ishlashga
oid amaliy topshiriqlar o‘quvchilarda so‘zga e’tiborni kuchaytiradi, mustaqil
izlanish, tahlil qilish malakasini shakllantiradi, yozma nutq sifatini oshiradi,
matn bilan ishlashda ijodiy yondashuvga yo‘l ochadi.
Shunday qilib, bu tajriba orqali lug‘at bilan ishlashning samarali shakllari
aniqlab olindi. Ularni ta’lim jarayoniga tatbiq qilish orqali til o‘rganishga bo‘lgan
munosabatni sezilarli darajada kuchaytirish mumkin. Har bir o‘quvchi til egasiga
aylanishi uchun u avvalo so‘z egasiga aylanishi kerak. Bunga esa har kungi
sistematik va maqsadli lug‘aviy mashg‘ulotlar orqali erishiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Jo‘raev, N. (2019). Ona tili darslarida zamonaviy pedagogik texnologiyalar.
Toshkent: O‘qituvchi.
2. G‘afforova, M. (2021). Til o‘rganishda lug‘at boyligini shakllantirish usullari.
Toshkent: Fan va texnologiya.
3. To‘xtasinov, A. (2018). “Leksik kompetensiyani shakllantirishda zamonaviy
yondashuvlar.” Filologiya masalalari, №4, 47–52
