ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
192
O’SMIRLIK BOSQICHIDAGI YOSHLARDA IJTIMOIY SOTSIAL
INTELEKT MUAMMOSINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Urisheva Mohira Ibrohim qizi
Jizzax viloyati Zomin tumani MMTB ga qarashli
46-umumiy oʻrta taʼlim maktabi psixologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15636625
Anotatsiya:
Ushbu maqolada ijtimoiy intelekt haqida tushunchalar hamda
o’smirlik davri psixologiyasida ijtimoiy intelekt muammolarini xorij
psixologlari tomonidan nazariy yondashuvlari asosida tushuntirib berilgan.
Kalit so’z
: o’smir, intelekt, kommunikativ, muloqot, o’z o’zini anglash,
tafakkur, idrok, tassavur, mantiqiy xotira, ijtimoiy donolik, individual farqlar,
intelektual
O’smirlik davri taqlidchanligi, hissiyotliligi, mardligi, tantiligi, o’z- o’ziga
xos psixologik xususiyatlari bilan farqlanuvchi shaxsdir. Bu davrning asosiy
ko’zga ko’rinadigan xususiyatlaridan biri ijtimoiy intelektining namoyon
bo’lishidadir. O’smirning eng muhim xususiyatlaridan yana biri uning aqlning
tanqidiyligiga nisbatan munosabatning tez rivojlanishiga bog’liq jarayonlar
uning ijtimoiy intelektini faollashtiradi. Xush, o’smirning psixik o’sishini
harakatga keltiruvchi kuch bu uning ijtimoiy intelektimi? Ijtimoiy intelekt
deganda nimani tushunamiz?
Ijtimoiy intellekt - bu ijtimoiy o’zaro ta’sirning muvaffaqiyatini
belgilaydigan qobiliyatlar to’plami. Boshqa odamning xatti-harakatlarini, o’z
xatti-harakatlarini tushunish qobiliyatini, shuningdek, vaziyatga muvofiq
harakat qilish qobiliyatini o’z ichiga oladi [1].
Ijtimoiy intellekt tushunchasi
ko’pincha hissiy intellekt tushunchasi bilan bog’liq bo’lib, hissiy aql g’oyasi
ijtimoiy intellektdan kelib chiqqanligini aytadi. Biroq, ko’pchilik mualliflar bu
tushunchalar bir-biriga o’xshash, deb hisoblashadi. Ijtimoiy intelektn
muammosini o’rganib kelgan olimlar ijtimoiy intelektni boshqalarning his-
tuyg’ularini, fikrlarini va niyatlarini yaxshi tushunish Umumiy til topish va
odamlar bilan yaxshi munosabatda bo’lish qobiliyati deb baholaydilar. Ayrim
tadqiqotchilar esa Inson munosabatlari qoidalari va qoidalarini yaxshi bilish
Boshqa odamlarning nuqtai nazarini tushunish qobiliyati va jtimoiy
vaziyatlarga yaxshi moslashish qobiliyati mavjud. mavjudligini e’tirof etishadi.
O’smirlik davrida kommunikativ va shaxsiy salohiyat (muloqot va
muloqotga umumiy moyillik sifatida), o’z-o’zini anglash va boshqa odamlarni
tushunish qobiliyati (shu jumladan, ularning xatti-harakatlarini bashorat qilish
qobiliyati) eng faol shakllanadi. Bu davrda o’smir kattalar bilan munosabati
jarayonida ta’sir etuvchi omillar sifatida psixologik inqirozlarning ham
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
193
ahamiyati kattadir. O’smirning fiziologik va psixologik rivojlanishi davridagi
kuzatiladigan o’zgarishlar uning psixikasiga ta’sir etib boradi. Muloyim tabiatli
farzand birdaniga qaysar, o’jar bo’lib qolishi mumkin.
O’smirlik davrida, birinchi navbatda, o’z harakatlarining oqibatlarini
oldindan bilish va boshqalarni bashorat qilish qobiliyatining shakllanishi sodir
bo’ladi [3].
4
Voyaga etganida, ijtimoiy aql ijtimoiy donolik shaklini oladi. Bu
yoshda, birinchi navbatda, o’z xatolarini tan olish qobiliyati ham shakllanadi .
O’smirlik va erta o’smirlik davridagi rivojlanishning hayotiy ijtimoiy va
psixologik holatidagi o’zgarishlar yoshida. o’smirlarning aql-zakovati va xulq-
atvoriga yangi, ortib borayotgan talablarning paydo bo’lishi va kattalar
tomondan yigitlar. Idrok, tasavvur va e’tiborni rivojlantirish xususiyatlari
ma’lum bir yosh davrida kuzatiladi. Xotira, fikrlash va nutqdagi o’zgarishlar
o’rta maktabdagi bolalarda yuzaga kelsada O’smirlik va erta o’smirlik davrida
bola ongini rivojlantirishning asosiy yo’nalishlari paydo bo’ladi. Bunda etakchi
faoliyatni o’zgartirish, o’z-o’zini anglash, o’zini o’zi boshqarish kabi ruhiy
jarayonlarni takomillashadi[4].
O’smirlik va erta o’smirlik davridagi bolalar nutqini rivojlantirishning
asosiy yo’nalishlaridan biri umumiy va maxsus qobiliyatlarni rivojlantirish
jarayoni bilan birga etakchilikning asosiy turlarining qiymati faoliyati: o’qitish,
muloqot va mehnat - umumiy va maxsus qobiliyatlarni rivojlantirish uchun
o’smirlik va erta o’smirlik davridagi bolalarda. kuzatiladi. Bu yoshdagi sezgirlik
qobiliyatlarni rivojlantirish davri. maktab oxirigacha bolalarning qobiliyatidagi
individual farqlarning oshishi, fikrlashni rivojlantirishda, psixologik
tayyorgarlik va har xil turdagi o’rganish uchun haqiqiy qobiliyatning o’ziga xos
xususiyati shakllandi. . Mustaqillik va o’ziga xoslikka intilish fikrlash hamda
tajriba uchun moyillik xususiyatlari intellektual faoliyat uchun yangi
motivlarning paydo bo’lishini ta’minlaydi. Kognitiv rivojlanish holatining
umumiy xususiyatlari yuzaga kelishi bilan maktabning yuqori sinflarida aqliy
faoliyatning barcha turlarini bajarishga deyarli tayyor bo’lgan darajada kattalar
ishi, shu jumladan eng murakkab. faoliyatlarni bajarishga moyil bo’ladilar.
O’smirlik davrida kognitiv funktsiyalar va aqlning rivojlanishi miqdoriy va
sifat tomonidan Birinchisi, yoshlarning aql-zakovati tezroq, mobilroq ekanligini
aks ettiradi Sifatli o’zgarishlar - bu strukturaning o’zida siljishlar fikrlash
jarayonlari: yosh intellektning qanday vazifalarni hal qilishi muhim emas, balki
bu u buni qanday qiladi. 15 yoshga kelib, gipotetik-deduktiv fikrlash asoslari,
qobiliyati mavhumlashtirish, muqobil farazlarni shakllantirish va sanab o’tish,
intellektual aks ettirish kabi jarayonlar kuzatiladi. Shu bilan birga, aniq hayotiy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
194
vazifalarni hal qilishda o’rta maktab o’quvchilari g’ayrioddiylikni ko’rsatadilar
zukkolik, topqirlik xususiyatlari zukkolik, ba’zan abstrakt qilish qobiliyatidan
ustunligi bilan farqlanib boradi[5].
O’smirlik davrida aqliy rivojlanish bilimlarni to’plashda muyayan
ko’nikmalar, intellektning xususiyatlari va tuzilishidagi o’zgarishlar, shaxsning
shakllanishida qanchalik aqliy faoliyat uslubi - individual o’ziga xos psixologik
tizim inson ongli ravishda yoki o’z-o’zidan eng yaxshisi uchun murojaat
qiladigan vositalar ularning individualligini faoliyatning ob’ektiv, tashqi
sharoitlari bilan muvozanatlash. kognitiv jarayonlar, bu tur bilan chambarchas
bog’liq bo’lgan fikrlash uslubi sifatida ishlaydi asabiy faoliyat, temperament,
tarbiya sharoitlari va o’z-o’zini tarbiyalash qobiliyatlari yuzaga keladi
3
Maktab o’quvchilarining bilish jarayonlari ularni mukammal va
moslashuvchan qiladigan fazilatlarga ega bo’ladi va bilish vositalarining
rivojlanishi bolalarning haqiqiy shaxsiy rivojlanishidan bir oz oldinda yuradi.
Biroq, bu fakt psixologik me’yor emas Agar mashg’ulotlarga shunchalik e’tibor
berilsa, vaziyat boshqacha bo’lishi mumkin edi. Boshlang’ich sinflardan o’rta
sinflarga, keyin esa maktabning yuqori sinflariga o’tish bilan bolalarning biznes
va boshqalar bilan shaxsiy munosabatlar tizimidagi pozitsiyasi o’zgaradi.
Ularning hayotida tobora ko’proq vaqt jiddiy masalalar bilan shug’ullana
boshlaydi, Ularning aql-zakovati uchun talablar ortib boradiki ular hayotlarini
jiddiy tarzda qabul qilishlarini istab qoladilar. O’qituvchilar va ota-onalar
o’smirlar bilan yangi muloqot uslubiga o’tishni boshlaydilar, ular his-
tuyg’ulardan ko’ra ko’proq aqli va mantig’iga murojaat qiladilar Kognitiv
rivojlanish holatining umumiy xususiyatlari. O’smirlik va erta o’smirlik
davridagi rivojlanishning hayotiy ijtimoiy va psixologik holatidagi o’zgarishlar
o’smirlarning aql-zakovati va xulq-atvoriga yangi, ortib borayotgan
talablarning paydo bo’lishi kuzatiladi. O’smir yigitlarida Idrok, tasavvur va
e’tiborni rivojlantirish xususiyatlari yuzaga kelsa xotira, fikrlash va nutqdagi
o’zgarishlar o’rta maktabdagi bolalarda. aks etadi[6].
XULOSA:O’smirlik va erta o’smirlik davrida monolog va yozma nutq faol
rivojlanadi, Ayniqsa V sinfdan IX sinfgacha ravon va ifodali o’qish qobiliyatini
yoddan aytib berish qobiliyati to’g’ri, rivojlanadi V-VI sinflarda esa kichik asarni
yoki matnning parchasini takrorlash qobiliyatidan og’zaki taqdimotni mustaqil
ravishda tayyorlash qobiliyatiga qadar; mulohaza yuritish, fikr bildirish va ular
uchun bahslashish va shu qatorda nutqni rivojlantirishda alohida yo’nalish
fikrlash va nutqning o’zaro bog’liqligi bilan bog’liq jarayonlar shakllanadi. og’zaki
yoki yozma matn rejasini qobiliyati ayniqsa IX-X sinflarda umumiy va xususiy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
195
rivojlanish shakllanadi.
4
So’ngi yillarda ilm fan rivojlanishi bilan insonlarning
ilmiy salohiyatining oshib borishi bilan bir qatorda ijtimoiy intelekt masalasi
muammolari dolzarblik darajasiga muofiq o’rganilib kelinmoqda. Ayrim
psixologlar har bir bola ma’lum bir intellektual salohiyatga ega bo’lib tug’iladi,
ular etuklik va tajribalar tufayli o’sib boradi va rivojlanadi deb ta’kidlasalarda
ayrim ilmiy salohiyat egalari inson hissiy sezgirlik, hissiy xotira, hissiy ishlov
berish va hissiy o’rganish qobiliyati nuqtai nazaridan ba’zi bir tug’ma hissiy aql
salohiyati bilan tug’iladi degan fikrni beradilar. Bu qanchalik to’gri ? Biz
yuqorida keltirib o’tilgan nazariy yondashuvlar asosida o’smir yoshiga bog’liq
bo’lgan ijtimoiy intelekt muammolariga kiruvchi kognitiv va aqliy jarayonlar
bilan bog’liq muammolarga yondashib o’tdik. Biroq o’smirlik davridagi hissiy
jarayonlarning yuzaga kelishi ijtimoiy intelektning rivojlanishiga ta’sir etishi
haqidagi fikrlarimizni boyitar ekanmiz avvalambor o’smirlik davrida
kuzatiladigan yana bir asosiy xususiyatlardan biri bu ularning hissiy
qobiliyatlarga ega
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ушаков Д. В. Социальный интеллект как вид интеллекта (рус. ) //
Институт психологии РАН. — 2004
2.
Князева Н. Н. Изучение социального интеллекта у школьников и
студентов // Юбилейная международная научно-практич. конф. ,
посвященная 200-летию Д. П. Ознобишина. Самара, 2004.
3.
И. В Носко Психология развития и возрастная психология
Влодивасток 2003
4.
Психология. Книга 2. Психология образования / Р. С. Немов —
«ВЛАДОС», 2007
5.
Тойирова Ш. И. , Тойирова Л. И. Психологическая роль геронтологии
в республике Узбекистан //Инклюзивное образование и психолого-
педагогическое сопровождение лиц с ОВЗ и инвалидов: от раннего
возраста до профессиональной подготовки. Региональные практики и
модели. – 2020. – С. 202-205.
6.
Тойирова Ш. Ўзбек оилаларда эгизак фарзандларни тарбиялашдаги
ўзига хос психологик муаммолар //Oriental Art and Culture. – 2020. – №. I
(2). – С. 122- 125.
7.
Тойирова Л. И. , Тойирова Ш. И. ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ
ПОДРОСТКОВ-БЛИЗНЕЦОВ В УЧЕБНОМ ПРОЦЕССЕ ОБУЧЕНИЯ В
8.
ШКОЛЕ
//негізі»
атты
халықаралық
білім
беру
онлайнконференциясының материалдары. – 2019. – С. 113.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
196
9.
Тойирова Л. , Ульмасова Д. НАВЫКИ ТРЕНЕРА И ОРГАНИЗАЦИОННЫЕ
ВОПРОСЫ КАК ВЛИЯНИЕ НА ПРОЦЕСС ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ
// Свет ислама. - 2020. - Т. 2020. - №. 1.
10.
- С. 152-158
