ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
98
JAHON SAVDO TASHKILOTIGA A’ZO BO‘LISHNING O‘ZIGA XOS
HUSIYATILARI VA ISHLAB CHIQARISH MENEJMENTINING ROLI:
Gulov Muxtor Ochilovich
Qarshi davlat texnika universiteti
"Biznes va boshqaruv" kafedrasi
dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15629211
Annotatsiya
Mazkur tadqiqotda Jahon savdo tashkilotining qanday
tashkilot ekanligi, tashkilotga a’zolikning huquqiy tartibi, tashkilot tomonidan
xalqaro savdoning boshqarilishidagi huquqiy normalar tizimi, tashkilotning
davlatlar uchun afzalliklari va zararli tomonlari, shuningdek O‘zbekistonning
ushbu tashkilotga a’zo bo‘lishi huquqiy o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar:
Jahon savdo tashkiloti, a’zolik, antidemping, GATT, GATS,
TRIPS, TRIMS, protektsionizm, milliy rejim tamoyili. Abstract: The study
examines what kind of organization the WTO is, the legal framework for
membership, the system of legal norms governing international trade, the
organization's advantages and disadvantages for countries, and Uzbekistan's
membership in the organization. Keywords: World Trade Organization,
membership, antidumping, GATT, GATS, TRIPS, TRIMS, protectionism, the
principle of national regime. Jahon iqtisodiyotida kechayotgan jarayonlarning
tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, tashqi savdoni erkinlashtirish jahon xo‘jaligi
rivojlanishining asosiy tendensiyalaridan biriga aylanmoqda. Barcha
mamlakatlarda bojxona bojlarining pasayishi, ko‘plab turdagi cheklashlarning
bekor qilinishi kuzatilmoqda. Ko‘plab mamlakatlar yashirincha protektsionistik
(davlatning o‘z ichki bozorini himoya qilish siyosati) chora-tadbirlardan ham
keng foydalanmoqdalar.
Bunday chora-tadbirlar jumlasiga milliy ishlab chiqarish turlariga
dotatsiyalar berish, eksportni subsidiyalash, turli xil me’yorlar va standartlar
joriy qilish hamda boshqalarni kiritish mumkin. Jahon xo‘jaligida erkin savdo va
protektsionizm o‘rtasida vujudga kelayotgan ziddiyatlarni hal etishda, xalqaro
savdoni boshqarish, uning taraqqiyotiga bo‘lgan to‘siqlarni yo‘q qilish va
erkinlashtirishida xalqaro iqtisodiy tashkilotlar, xususan, Jahon savdo tashkiloti
(JST) muhim o‘rin egallaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi
to‘g‘risida” gi PF-4947-sonli Farmonida 2017-2021 yillarda O‘zbekiston
Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi tasdiqlangan. Mazkur strategiyasining 3.1-bandida makroiqtisodiy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
99
barqarorlikni yanada mustahkamlash va yuqori iqtisodiy o‘sish sur’atlarini
saqlab qolish maqsadida xalqaro iqtisodiy hamkorlikni yanada rivojlantirish,
jumladan, yetakchi xalqaro va xorijiy moliyaviy institutlar bilan aloqalarni
kengaytirish, puxta o‘ylangan tashqi qarzlar siyosatini amalga oshirishni davom
ettirish, jalb qilingan xorijiy investitsiya va kreditlardan samarali foydalanish
lozimligi belgilandi .
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 24-dekabrdagi
“Jahon savdo tashkiloti bilan ishlash bo‘yicha Idoralararo komissiya tarkibini
tasdiqlash to‘g‘risida”gi 1040-son qarorida O‘zbekiston Respublikasining Jahon
savdo tashkilotiga kirishi jarayoni tayyorgarlik bosqichi ishlarini samarali
tashkil etishni va tizimli asosda muvofiqlashtirishni ta’minlash maqsadida Jahon
savdo tashkiloti bilan ishlash bo‘yicha Idoralararo komissiya tasdiqlandi .
Jahon savdo tashkilotining mamlakatlar hamda jahon savdosiga ahamiyati
shu paytga qadar salmoqli darajada o‘rganilgan. Buning boisi, ushbu tashkilot
1994-yilda tashkil etilgan bo‘lsa-da, uning dastlabki shakli bo‘lgan GATT 1947-
yilda tashkil topgan. Shu sababli, olimlar tomonidan ko‘plab ilmiy taqdiqotlar
olib borilgan.
Xususan,
mahalliy
olimlarimizdan
G.Yuldasheva,
M.X.Voxidova;
Sh.Xajibakiev, shuningdek, xorijiy olimlardan E. Petersmann, M. Herdegen,
I.V.Zenkinlar tomonidan ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Shuningdek, tadqiqot
ishida mavzusining spetsifikatsiyasi tizimli-tuzilmaviy, dialektik, mantiqiy,
rasmiy-yuridik, qiyosiy-huquqiy, tarixiy-huquqiy va qiyosiytipologik tahlil
metodlariga murojaat qilishni taqozo etdi.
Umum mantiqiy metodlar – induksiya, deduksiya, analiz, sintez va maxsus
huquqiy metodlar qo‘llanildi. Ilmiy adabiyotlar va huquq normalarini
sharhlashda grammatik tahlil metodidan ham foydalanildi. Tadqiqotda ilmiy
mushohada, tizimli va iqtisodiy-statistik tahlil, taqqoslash va guruhlash usullari
qo‘llanildi.
JSTga a’zo bo‘lish tabiatan murakkab bo‘lib, iqtisodiyotning barcha
sohalariga ta’sir qiladi va nafaqat mamlakatning tashqi savdo rejimiga (bojxona
stavkalari, texnik reglament, sanitariya va fitosanitariya tadbirlari va boshqalar),
qishloq xo‘jaligi (qishloq xo‘jaligini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash),
iqtisodiyot, narxlarni tartibga solish va boshqalar), intellektual mulk, xizmatlar
(chet el kompaniyalari xizmatlari), davlat buyurtmalari, iqtisodiyotni davlat
tomonidan tartibga solish va boshqalarni tartibga solishga ham o‘zgarishlar
kiritadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
100
Xalqaro hamjamiyat, shu jumladan mamlakatimizning asosiy savdo
sheriklari, O‘zbekistonni jahon savdosiga yanada ochiqroq qo'shilishini qo‘llab-
quvvatlaydi va O‘zbekistonning JSTga a’zo bo'lish jarayoniga har tomonlama
yordam beradi. Xususan, Yevropa Ittifoqi O‘zbekistonning Jahon Savdo
Tashkilotiga (JST) a’zo bo‘lish jarayonini moliyalashtirish uchun 5 million yevro
miqdorida grant ajratdi. Tomonlar o‘rtasidagi bitim 2019-yil 11-noyabrda
Bryusselda imzolangan va Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish jarayonida, shu
jumladan, zarur hujjatlarni tayyorlashda, o‘zbekistonlik mutaxassislarning JST
shartnomalari bo‘yicha bilimlarini oshirishda O‘zbekistonga yordam ko‘rsatishni
nazarda tutad.
Umum mantiqiy metodlar – induksiya, deduksiya, analiz, sintez va maxsus
huquqiy metodlar qo‘llanildi. Ilmiy adabiyotlar va huquq normalarini
sharhlashda
grammatik tahlil metodidan ham foydalanildi. Tadqiqotda ilmiy
mushohada, tizimli va iqtisodiy-statistik tahlil, taqqoslash va guruhlash usullari
qo‘llanildi.
JSTga a’zo bo‘lish tabiatan murakkab bo‘lib, iqtisodiyotning barcha
sohalariga ta’sir qiladi va nafaqat mamlakatning tashqi savdo rejimiga (bojxona
stavkalari, texnik reglament, sanitariya va fitosanitariya tadbirlari va boshqalar),
qishloq xo‘jaligi (qishloq xo‘jaligini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash),
iqtisodiyot, narxlarni tartibga solish va boshqalar), intellektual mulk, xizmatlar
(chet el kompaniyalari xizmatlari), davlat buyurtmalari, iqtisodiyotni davlat
tomonidan tartibga solish va boshqalarni tartibga solishga ham o‘zgarishlar
kiritadi.
Xalqaro hamjamiyat, shu jumladan mamlakatimizning asosiy savdo
sheriklari, O‘zbekistonni jahon savdosiga yanada ochiqroq qo'shilishini qo‘llab-
quvvatlaydi va O‘zbekistonning JSTga a’zo bo'lish jarayoniga har tomonlama
yordam beradi. Xususan, Yevropa Ittifoqi O‘zbekistonning Jahon Savdo
Tashkilotiga (JST) a’zo bo‘lish jarayonini moliyalashtirish uchun 5 million yevro
miqdorida grant ajratdi. Tomonlar o‘rtasidagi bitim 2019-yil 11-noyabrda
Bryusselda imzolangan va Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish jarayonida, shu
jumladan, zarur hujjatlarni tayyorlashda, o‘zbekistonlik mutaxassislarning JST
shartnomalari bo‘yicha bilimlarini oshirishda O‘zbekistonga yordam ko‘rsatishni
nazarda tutadi.
Mamlakatlarning JST ga a’zo bo’lishi ushbu davlatlardagi iqtisodiy
rivojlanish hamda mamlakatdagi monopoliyani bartaraf etishning asosiy omil
bo‘lib xizmat qilmoqda. O‘zbekiston Respublikasining JST ga a’zo bo‘lish uchun
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
101
ariza topshirganiga 25 yildan oshiqroq bo‘lgan bo’lsa-da, haligacha ushbu
jarayon davom etmoqda. Tarixga nazar soladigan bo‘lsak, boshqa mamlakatlarni
JST ga a’zo bo‘lishi 4-15 yilni tashkil etadi. Shu boisdan, O‘zbekistonning ushbu
mamlakatga a’zo bo‘lishiga to‘sqinlik qilib kelayotgan muammolarni aniqlash
hamda ularni bartaraf etish yuzasidan aniq chora-tadbirlar ishlab chiqilishi
lozim.
O‘zbekistonning ushbu tashkilotga a’zo bo‘lishi natijasida O‘zbekiston
qonunchilida kutilayotgan o‘zgarishlarni tizimli tahlil qilish hamda xalqaro
normalar bilan unifikatsiyalash kelajakda vujudga kelishi mumkin bo‘lgan
nizolarni oldini oladi hamda ortiqchi ovoragarchilikni cheklaydi.
JST ga a’zo bo‘lish natijasida O‘zbekistonning xalqaro huquqiy ahvolidagi
o‘zgarishlar hamda boshqa mamlakatlar bilan bo‘ladigan savdo-sotiq va boshqa
turdagi munosabatlarda kutilayotgan o‘zgarishlar O‘zbekistonning hozirgi
avholiga qay darajada ta’sir etishini tadqiq etish kutilayotgan muammolarni
oldini olish va bartaraf etishni kafolatidir. Birinchidan, jahon bozoriga beg'araz
kirish masalalarini o'rganish kerak. Mamlakatlar JSTga birinchi navbatda
JSTning boshqa a'zolari bozorlariga kirish huquqini olish uchun qo'shilishadi,
bundan tashqari ular tashkilotning barcha a'zolariga beradigan afzalliklaridan
foydalanishi mumkin, masalan kamsitilmasdan savdo qilish. Ushbu afzallik
chegaradagi savdo choralariga ham, mamlakat ichkarisiga ham tegishli. Birinchi
holda, bu Jahon savdo tashkilotining barcha a'zolari uchun bir xil import tariflari
va bojlari qo'llanilishini kafolatlaydigan va har qanday kamsitishlarga yo'l
qo'yilmasligini kafolatlaydigan eng ma'qul bo'lgan tamoyilga o'xshaydi. Holbuki,
ikkinchisi, milliy rejim tamoyili, JSTning barcha a'zolarini import qilinadigan
tovarlarga nisbatan milliy mahsulotga nisbatan bir xil tartibda qo'llashni majbur
qiladi. Biroq, JSTga a’zo bo’lmagan mamlakatlarda chet el tovarlariga mahalliy
mahsulotlarga nisbatan unchalik qulay sharoit berilmaydi. Shu sabablarga ko'ra,
JSTga qo'shilmasdan, mamlakatlar eksporti ham tariflar, ham mahalliy tartibga
solish nuqtai nazaridan unchalik qulay bo'lmagan munosabatga duch kelishi
mumkin.
Ikkinchidan, X.S. Islomxo'jaev ta'kidlaganidek, JST o'z a'zolarini tashqi
savdo bilan bog'liq barcha ma'lumotlarni barcha a'zolarga taqdim etishni va
rejalashtirilgan o'zgarishlar to'g'risida oldindan xabardor qilishni majbur
qiladigan shaffoflik tamoyilini o'rnatish orqali bashorat qilinadigan savdo uchun
shart-sharoitlar yaratishi mumkin. Keyinchalik, a'zolar rejalashtirilgan
o'zgarishlarga moslashish uchun ma'lumotga ega bo'ladilar, bu esa savdo
noaniqligi va a'zo davlatlar uchun xavflarni kamaytiradi. Savdolarning ochilishi,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
102
shuningdek, berilgan imtiyozlar bilan bir qatorda, ichki sanoatga zarar yetkazish
xavfini tug'dirishi mumkin, chunki ichki bozor tashqi va ichki bozorlarda qattiq
raqobatga duch kelishi mumkin. Xalqaro raqobat mahalliy sanoat
tarmoqlarining daromadlari va rentabelligini pasaytirib, ularni o'z bizneslarini
optimallashtirishga majbur qilishi mumkin, bu esa ish haqining pasayishi yoki
ish joylarining yo'qolishi kabi salbiy natijalarga olib kelishi mumkin. Bundan
tashqari, savdoning o'sishi firibgarlik va bozor ulushini olishning axloqiy
bo'lmagan usullari ko'rinishidagi nohaq ishbilarmonlik amaliyoti xavfini ham
oshiradi. Xalqaro amaliyotda kompaniyalar raqobatbardosh tarmoqlarni
bozordan siqib chiqarib, bozor ulushini ko'paytirishning yuqori narxlari,
demping va boshqa adolatsiz usullariga murojaat qilganliklari haqida ko'plab
misollar mavjud. Ammo, agar mamlakatda bozorni kuzatish uchun ishlaydigan
tegishli qoidalar va institutlar tizimi o'rnatilgan bo'lsa, bunday xatarlarni
yengish va ularni minimal ko'rsatkichlarga kamaytirish mumkin.
Savdo munosabatlari sohasidagi nizolarning aksariyati buzilish faktidan
yoki ushbu qonunbuzarliklarning xususiy kompaniyalar manfaatlariga ta'sir
qiladigan oqibatlaridan kelib chiqadi deb ta'kidlashning boshlanishiga asoslanib,
shuningdek, kelgusida qo'llanilishi va samaradorligini ta'minlash maqsadida
Jahon savdo tashkilotining O'zbekiston Respublikasi uchun nizolarni hal qilish
tizimi, savdo aloqalari sohasida davlat-xususiy sherikligini o'rnatish zarur.
Hukumat va ishbilarmon doiralarning o'zaro o'xshash tizimi o'rnatilgan AQSh,
Xitoy va Yevropa Ittifoqi kabi ilg'or mamlakatlar va assotsiatsiyalar tajribasidan
foydalangan holda, savdo vakili institutini yaratish taklifi ilgari surilmoqda yoki
faoliyati xalqaro savdo bo'yicha, xususan, JSTdagi faoliyat masalalari bo'yicha
tavsiyalar berishga yo'naltirilgan maxsus komissiya tuzish maqsadga
muvofiqdir. Bundan tashqari, biz ularga Jahon savdo tashkilotiga a'zo
davlatlarning tashqi bozorlarida ko'rilgan choralarning noqonuniyligi to'g'risida
shikoyat va takliflarni qabul qilish huquqini berish maqsadga muvofiq deb
hisoblaymiz, bu esa davlat organlari va kompaniyalarining harakatlarini
muvofiqlashtirish va ularni himoya qilishga imkon beradi. JST
shartnomalarining buzilishi to'g'risida o'z vaqtida xabar berish orqali davlat
manfaatlari himoya qilinadi.
Xulosa
Xulosa qilib shuni ta'kidlash kerakki, Jahon savdo tashkilotiga O'zbekiston
uchun kirish – bu iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va raqobatbardoshligini
oshirishga qaratilgan bozor islohotlarini rivojlantirish uchun ko'proq imkoniyat
va rag'batdir. Shu bilan birga, ushbu islohotlar tarkibiga import bojlarini
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
103
pasaytirish, chet el tovarlari uchun ichki bozorni mahalliy ishlab chiqarish bilan
teng raqobatlashishi va ko'p tomonlama savdo muzokaralari orqali o'z savdosini
erkinlashtirishni davom ettirish majburiyatini o'z ichiga oladi. Shu sababli,
mahalliy ishlab chiqaruvchilarning potentsialini kuchaytirish va ularning
raqobatbardoshlik ko'rsatkichlarini oshirish zarur.
Bu ularning chet el mahsulotlarini qabul qilish sababli ichki bozordan
siqilib chiqishiga yo'l qo'ymaslikdir. Shuningdek, faqat shu holatda savdo
cheklovlarining kamaytirilishi, shubhasiz, ishbilarmonlik faolligini oshiradi,
sarmoyalarni jalb qiladi va mamlakatning xalqaro qiymat zanjirlariga
qo'shilishiga yordam beradi, bu esa davlatning iqtisodiy ko'rsatkichlarining
keyingi modernizatsiyasi va o'sishida namoyon bo'ladi.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda O‘zbekiston Respublikasining JSTga
a’zolikka kelajakda qabul qilinishi inobatga olingan holda quyidagilar taklif
etiladi: tovar va mahsulotlar bozorga kirish huquqiga ega bo‘lishi uchun, JSTga
a’zo mamlakatlar GATT – 1994 II moddasi bilan tartibga solinadigan Tariflar
ro‘yxatida (Schedule of Concession) belgilangan maksimal boj stavkalarini
oshirmasligi shart. Bundan tashqari, JST a’zolari, tovar va mahsulotlarni bozorga
kirishida miqdoriy cheklovlarni ham qo‘llashi qat’iyan man qilinadi. Shuningdek,
JSTga a’zo mamlakatlar tarifsiz to‘siqlari (masalan, bojxona rasmiylashtirish
protseduralari) savdoga ortiqcha to‘siq bo‘lishiga yo‘l qo‘ymasliklari kerak.
Antidemping bitimida, shuningdek, JSTga a’zo davlatlarning tekshiruv
organlari antidemping tekshiruviga kirishish va uni amalga oshirishga doir
qoidalar batafsil bayon etilgan. Shuningdek, vakolatli organ tomonidan
bajarilishi kerak bo‘lgan antidemping tekshiruvi haqida xabardor qilish va
tekshiruv natijalarini e’lon qilish majburiyatlari haqida Antidemping bitimining
12-moddasida ko‘rsatilgan. Bundan tashqari, Antidemping bitimining 13-
moddasida mustaqil sudlar, arbitraj sudlari yoki ma’muriy sudlarning mavjudligi
hamda antidemping protseduralarida tekshiruvlarga doir xulosalarni yoki
yakuniy xulosalarni ko‘rib chiqishga doir protseduralarning mavjudligini talab
qilinadi.
Bizning qonunchiligimizda bu turdagi nizolar ma’muriy sudlar tomonidan
ko’rib chiqilishi belgilangan. Shu boisdan, Antidemping bitimida belgilangan
qoidalarni implementatsiya qilish maqsadida antidemping bilan aloqador
nizolarni arbitraj sudlarida ko’rib chiqish tartibini qonunchiligimizda joriy
etishimiz lozim.
Bundan tashqari, qonunchiligimizda mavjud bo‘lgan investitsion
cheklovlarni bartaraf etish choralarini ko‘rish, bu maqsadda O‘zbekiston
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
104
Respublikasining Maxsus iqtisodiy zonalar to‘g‘risidagi qonunidagi investitsiya
kiritish man etilgan sohalarni qayta ko‘rib chiqish lozim, shuningdek
mamlakatimizdagi investitsiyaviy munosabatlarni tartibga soluvchi normativ-
huquqiy hujjatlarni JST va uning TRIMS bitmi qoidalariga moslashtirish
maqsadga muvofiqdir.
JST faoliyati to'g'risidagi fikrlar va qarashlarning hozirgi beqarorligi sababli
biz ushbu tashkilotga a'zo bo'lishga da'vogar sifatida voqealar rivojlanishining
barcha mumkin bo'lgan oqibatlari va natijalarini ko'rib chiqishimiz kerak. Biroq,
shu bilan birga, jahon savdosi pozitsiyalarining o'zgarishi munosabati bilan
mamlakat savdo tizimini o'zgartirish g'oyasining o'zi savdo-sotiqni tartibga
solishning milliy tizimida ijobiy ko'rinishda bo'lishi mumkin.
References:
1.
Sh.M. Mirziyoyev.Erkin va farovon, demokratik o‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga
kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma
majlisidagi nutq / Sh.M. Mirziyoyev. –Toshkent: O‘zbekiston, 2016. -56 b.
2.
Xalqaro iqtisodiy huquq. Darslik. Mas’ul muxarrir prof. G.Yuldasheva.
Mualliflar jamoasi. Toshkent:TDYuU nashriyoti, 2019, 186 bet.
3.
Белов, В. А. Международное торговое право и право ВТО в 3 кн. Книга
2. Частноунифицированное международное торговое право : учебник для
бакалавриата и магистратуры / В. А. Белов. — Москва : Издательство
Юрайт, 2019. — 426 с.
4.
Mukhitdinov, K. S., & Rakhimov, A. N. (2020). Empirical models which
were built for each sector of the service sector to the population of the region.
South Asian Journal of Marketing & Management Research, 10(12), 72-85.
5.
Makhmanazarovna, R. M. (2021). The importance of a synergy approach to
teaching an econometics in the direction of the economy. In international
conference on multidisciplinary research and innovative technologies (Vol. 2, pp.
5-7).
6.
Karimova, S. (2024). Elektron tijorat platformalarinitakomillashtirishda
virtual ekotizimlarning o‘rni. Raqamli iqtisodiyot va axborot texnologiyalari,
4(4), 26-33.
7.
Turdaliyev, A., Haydarov, M., Ne’Matova, D., & Aliyeva, M. (2022).Valeriana
officinalis lo ‘simligining dorivorlik xususiyatlari. Science and innovation, 1(D7),
468-472.
8.
Gulov , M. . (2025). Yapоniya iqtisodiyotining yuksalish sabablari: ilmiy,
texnologik va ijtimoiy yondashuvlar. Modern Science and Research, 4(5), 290–
301.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
105
9.
Gulov, M. . (2025). Jahon iqtisodiyotida aqshning o‘rni: strategik ta’sir va
globallik faktorlari. Modern Science and Research, 4(5), 279–289.
10.
Gulov, M. . (2025). Iqtisodiyot nazariyasi: asosiy tushunchalar va ilmiy
yondashuvlar. Modern Science and Research, 4(5), 245–257.
