ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
132
SILINDRIK DETALLARNING QIRRALILIGINI O‘LCHASH
Mavlyanova Shahnoza Muxtarovna
Andijon davlat texnika instituti Mashinasozlik
texnologiyasi kafedrasi asisstenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15645282
Annotatsiya.
Ushbu tezisda silindrik detallarning qirralilik parametri, uni
aniqlash usullari, o‘lchash vositalari va amaliyotda qo‘llanilish holatlari tahlil
qilinadi. Shuningdek, o‘lchov natijalari asosida detallarni yaroqliligi baholanadi.
Ishda indikatorli tirgak va soat tipidagi indikator vositalaridan foydalanish
qoidalari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
qirralilik, silindrik detal, indikator, o‘lchash vositasi,
geometrik aniqlik.
Mashinasozlikda silindrik detallarning geometrik aniqligi ularning ishlash
ishonchliligi va texnologik moslashuvchanligiga bevosita ta’sir qiladi. Detal
yuzalarining qirraliligi – bu sirtning geometrik shakldan og‘ish darajasidir.
Qirralilikning belgilangan me’yordan oshishi mexanizm ish faoliyatida
vibratsiya, tez eskirish, ishqalanish kuchayishi kabi muammolarni keltirib
chiqaradi. Shu bois qirralilikni aniq o‘lchash zamonaviy texnologiyada muhim
ahamiyat kasb etadi.
Qirralilik (yoki geometrik notekislik) – bu detallar yuzasida mavjud bo‘lgan
mikro va makro darajadagi noaniqliklar bo‘lib, ular ishlab chiqarish jarayonidagi
turli omillar, jumladan stanokning tebranishi, asbobning yeyilishi, materialning
bir jinsli emasligi kabi sabablar bilan yuzaga keladi. Silindrsimon detallar
ko‘pincha podshipniklar, val, g‘ildiraklar va boshqa harakatlanuvchi
elementlarda ishlatiladi. Shunday ekan, ularning qirraliligi mexanik tizimning
umumiy ishlash aniqligi va xizmat muddati uchun juda muhim hisoblanadi.
Qirralilikni o‘lchashning asosiy vositalari
Silindrik detallarning qirraliligini o‘lchashda asosan quyidagi o‘lchash
vositalaridan foydalaniladi:
Indikatorli tirgak (stend): detalni turg‘un holatda ushlab turish va
indikatorni barqaror holatda o‘rnatish uchun ishlatiladi.
Soat tipidagi indikator: qirralilikni mikron aniqligida qayd etish imkonini
beradi. U aylanuvchan detallarning yuzasida vertikal yo‘nalishdagi og‘ishlarni
aniqlaydi.
O‘lchash asboblarining asosiy xususiyatlari:
Bo‘lim qiymati: 0.01 mm gacha
O‘lchov oralig‘i: ±1 mm
O‘lchash ko‘lami: 10 mm gacha
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
133
O‘lchash metodikasi
Ish tartibi quyidagicha amalga oshiriladi:
1. Detal chizmasi asosida qirralilik uchun yo‘l qo‘yilgan eng katta og‘ish
aniqlanadi.
2. Uch pog‘onali silindrik detal indikatorli stendda joylashtiriladi.
3. Har bir pog‘ona uchta kesimda va har bir kesim ikki yo‘nalishda o‘lchanadi.
4. O‘lchash natijalaridan har bir kesim uchun maksimal va minimal qiymatlar
topiladi.
5. Qirralilik quyidagi formula orqali aniqlanadi:
h = (hmax - hmin) / 2
Bu qiymat chizmadagi ruxsat etilgan og‘ish bilan solishtirilib, detalning
yaroqliligi baholanadi.
Qirralilik
qiymati
quyidagi
tenglama
asosida
hisoblanadi:
h = (hmax - hmin) / 2
Bu yerda:
- h – qirralilik qiymati;
- hmax – indikator tomonidan ko‘rsatilgan eng katta og‘ish qiymati;
- hmin – indikator tomonidan ko‘rsatilgan eng kichik og‘ish qiymati.
Ushbu formuladan foydalanib, har bir o‘lchangan pog‘ona uchun alohida
qirralilik aniqlanadi. Bu qiymatlar esa chizmada berilgan texnik talablar bilan
taqqoslanadi.
Amaliy natijalar va tahlil
1-jadval
Pog‘ona
Kesimlar
Max (mm)
Min (mm)
Qirralik
h
(mm)
1
1
0.030
0.010
0.010
2
2
0.025
0.005
0.010
3
3
0.020
0.005
0.0075
O‘lchash natijalariga ko‘ra, har uchala pog‘ona ham chizmada belgilangan
ruxsat etilgan qirralilik chegarasi ichida joylashgan. Shuning uchun detal yaroqli
deb baholanadi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki Silindrik detallarning qirraliligini
aniqlash – mashinasozlikda muhim bosqich hisoblanadi. Ushbu o‘lchov orqali
detalning ishlash ishonchliligi va texnik talablarga muvofiqligi aniqlanadi.
Tezisda ko‘rsatilganidek, indikatorli vositalar yordamida mikron darajadagi
aniqlik bilan qirralilikni baholash imkoniyati mavjud. O‘lchovlar asosida
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
134
detalning sifatli yoki nosozligi haqida ilmiy asoslangan xulosa chiqarish mumkin.
Amaliy o‘lchov natijalari shuni ko‘rsatdiki, har bir pog‘ona uchun qirralilik
qiymati belgilangan me’yordan oshmagan. Bu esa ishlab chiqarilgan detallarning
texnik hujjatlarga muvofiq ekanini ko‘rsatadi. Yuqori aniqlikdagi o‘lchash
vositalarining qo‘llanilishi natijani ishonchli qiladi.
Kelgusida bu kabi tekshiruvlar uchun raqamli indikatorlar, optik yoki
lazerli o‘lchov texnologiyalari qo‘llansa, yanada aniqlik oshadi va o‘lchash
jarayoni avtomatlashtirilishi mumkin. Bu esa ishlab chiqarish sifatini oshirishda
muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Mashinasozlikda metrologiya va o‘lchash asboblari / U. A. Karimov, T. T.
Jo‘rayev – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2021.
2. GOST 24643-81. “Detallarni geometrik aniqlik talablari”. – Moskva, 1981.
3. O‘quv laboratoriya qo‘llanmasi: 5-Laboratoriya ishi – Silindrik detallarning
qirraliligini o‘lchash, Toshkent, 2024.
4. https://standart.gost.ru
5.https://metrology.by/o-geometricheskih-otkloneniyah-i-metodah-ih-
izmereniya/
