ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
162
GENDER VA TIL: ASOSIY TUSHUNCHALAR VA ULARNING
TILSHUNOSLIKDAGI O‘RNI
Qarayeva Mavjuda Yoqubjonovna
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti doktoranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15663495
Annotatsiya
Ushbu maqolada gender va til tushunchalarining asosiy mohiyati, ularning
tilshunoslikdagi o‘rni va rivojlanish tarixi tahlil qilinadi. Gender va til o‘rtasidagi
murakkab munosabatlar, til vositalarida gender ifodasining shakllanishi,
zamonaviy tilshunoslik yondashuvlari hamda o‘zbek tilidagi gender masalalari
ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot til orqali jamiyatdagi gender stereotiplari qanday
shakllanishi va ularni o‘zgartirishda tilshunoslikning o‘rni haqida ilmiy nuqtai
nazar beradi.
Kalit so‘zlar:
gender, til, tilshunoslik, gender tilshunosligi, ijtimoiy jins, til
va jamiyat, gender stereotiplari, o‘zbek tili, til siyosati, gender neytral til
Til inson tafakkuri va jamiyatni aks ettirish vositasi sifatida insoniyat
taraqqiyotida hal qiluvchi o‘rin tutadi. Til orqali nafaqat axborot uzatiladi, balki
ijtimoiy munosabatlar shakllanadi, ijtimoiy rollar belgilanadi. Ushbu rollardan
biri – gender roli bo‘lib, u tilda alohida ifodaviy vositalar bilan aks etadi. Gender
va til o‘rtasidagi o‘zaro munosabatni o‘rganadigan yo‘nalish “gender
tilshunosligi” deb ataladi. Ushbu maqolada gender va til tushunchalari, ularning
tilshunoslikdagi o‘rni, asosiy nazariy yondashuvlar va amaliy ko‘rinishlari tahlil
qilinadi.
Gender va til tushunchalarining izohi
“Gender” tushunchasi biologik jins emas, balki ijtimoiy tushuncha
hisoblanadi. Biologik jins tug‘ma bo‘lsa, gender insonning jamiyatdagi ijtimoiy
rolini bildiradi. Gender – bu “ayollik” va “erkaklik” kabi ijtimoiy me’yorlar
to‘plamidir [6, 42-b.]. Til esa bu rollarning aks etish maydonidir.
Til orqali gender ifodalanadi: bu so‘z tanlovi, gap qurilishi, intonatsiya, nutq
etiketi, murojaat shakllari kabi jihatlarda ko‘zga tashlanadi. Masalan, ingliz
tilidagi “she talks too much” kabi iboralar asosan ayollarga nisbatan ishlatiladi,
bu esa gender stereotiplarning tilga ko‘chishini bildiradi [1, 45-b.].
Gender tilshunosligining shakllanishi va rivojlanishi
Gender va til o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishga doir ilk tadqiqotlar XX
asrning 70-yillarida paydo bo‘ldi. Robin Lakoff o‘zining
Language and Woman’s
Place
(1975) asarida ayollar nutqidagi past ovozli iboralar, shubhali so‘zlar,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
163
iltimos shakllari ayollarning jamiyatdagi ijtimoiy mavqeiga bog‘liq ekanini
ko‘rsatadi [1, 48-b.].
Keyinchalik Deborah Tannen (1990) ayollar va erkaklar nutqini “muloqot
uslubi” asosida farqlab, ayollar ko‘proq yaqinlik va hamkorlikka, erkaklar esa
raqobat va ustunlikka yo‘naltirilganligini ta’kidlaydi [2, 65-b.]. Pamela Fishman
esa ayollar ko‘proq savollar berishini, biroq ularning nutqi ko‘pincha erkaklar
tomonidan to‘xtatilishini qayd etadi [3, 52-b.].
Til vositalarida genderning ifodalanishi
Til strukturasi va ishlatishda gender turli shakllarda ifodalanadi. Ayrim
tillarda bu grammatik jins vositasi orqali bo‘ladi (masalan, rus, arab, fransuz
tillarida otlar erkak yoki ayol jinsida bo‘ladi). O‘zbek tilida grammatik jins
mavjud emas, ammo til birliklari orqali genderga oid stereotiplar ko‘p uchraydi.
Masalan, “ona mehribon”, “otang kabi sabrli bo‘l” kabi iboralarda jinsiy roli
va unga yuklatilgan xulq-atvor me’yorlari aks etadi. Bu tilning jamiyatda qanday
gender qarashlarni targ‘ib qilayotganini ko‘rsatadi. Ingliz tilidagi “businessman”
yoki “chairman” kabi atamalar erkak dominantligiga ishora qiladi, shuning
uchun gender neytral shakllar (e.g. “businessperson”, “chairperson”)
ommalashmoqda [4, 59-b.].
Gender tilshunosligining zamonaviy yo‘nalishlari
Hozirgi paytda gender tilshunosligi nafaqat ayol va erkak nutqi o‘rtasidagi
farqlarni o‘rganadi, balki til siyosati, ta’lim tizimidagi gender tengligi, matbuot va
mediada gender tasviri, hamda transgender va gender neytral tilga ham e’tibor
qaratmoqda.
Ayrim davlatlarda darslik va rasmiy hujjatlar gender tengligini aks ettirish
maqsadida qayta tahrir qilinmoqda. Jumladan, Shvetsiyada “hen” degan neytral
olmosh joriy etilgan bo‘lsa, Germaniyada “Student*in” kabi shakllar paydo
bo‘lgan. Bunday yondashuvlar til orqali jamiyatdagi tenglikka erishish yo‘lidagi
qadamlardir [5, 81-b.].
O‘zbek tilida gender ifodasi va ijtimoiy kontekst
O‘zbek tilida grammatik jins yo‘q bo‘lsa-da, ijtimoiy va madaniy stereotiplar
til orqali ifodalanadi. “Erkak odam yig‘lamaydi”, “ayolning joyi oshxonada” kabi
iboralar genderga oid konservativ qarashlarni ifodalaydi. Shuningdek, xalq
og‘zaki ijodida – maqollar, ertaklar va she’riyatda erkaklar faol, ayollar esa
bo‘ysunuvchi rolga ega bo‘ladi [8, 3-b.].
Bugungi kunda O‘zbekistonda gender tengligi masalalari dolzarb bo‘lib, til
orqali bu tenglikni targ‘ib qilish zarur. Masalan, rasmiy nutqda “xodim” o‘rniga
“xodima”, “o‘qituvchi” o‘rniga “o‘qituvchiga” deb jinsga xos shakllarni alohida
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
164
keltirish orqali ayollar mavqeini ko‘rsatish mumkin. Shu bilan birga, gender
neytral yondashuvlar ham dolzarb bo‘lib bormoqda [8, 5-b.].
Xulosa
Gender
va
til
o‘rtasidagi
bog‘liqlik tilshunoslik,
sotsiologiya,
madaniyatshunoslik kabi fanlar chorrahasida joylashgan muhim tadqiqot
yo‘nalishidir. Til orqali insonlar genderga oid me’yor va stereotiplarni anglaydi,
ularga amal qiladi yoki qarshi chiqadi. Shunday ekan, gender tilshunosligi
nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, tenglik, adolat va inkluziv
jamiyat qurilishiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Lakoff, R. (1975). Language and Woman’s Place. New York: Harper & Row.
2.
Tannen, D. (1990). You Just Don’t Understand: Women and Men in
Conversation. Ballantine Books.
3.
Fishman, P. (1983). Interaction: The Work Women Do. In Thorne et al.
(Eds.), Language, Gender and Society.
4.
Spender, D. (1980). Man Made Language. Routledge & Kegan Paul.
5.
Cameron, D. (1992). Feminism and Linguistic Theory. Macmillan.
6.
Holmes, J. (2008). An Introduction to Sociolinguistics. Pearson Education.
7.
Eckert, P. & McConnell-Ginet, S. (2013). Language and Gender. Cambridge
University Press.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Gender Tengligi Strategiyasi (2021–2030).
Adliya vazirligi materiallari.
