ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
91
IT KADRLAR TAYYORLASH TIZIMIDAGI SIFAT MEZONLARI VA
STANDARTLASHTIRISH MUAMMOLARI
Matvaliyeva Nodira Abdulhoshim qizi
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15656847
Annotatsiya
. Maqola O'zbekistonda IT kadrlar tayyorlash tizimidagi sifat
mezonlari va standartlashtirish muammolarini tahlil qiladi. Tadqiqot "Bir
million dasturchi" loyihasi kontekstida ta'lim sifatining bir xillik emasligi,
yagona standartlarning yo'qligi va o'qituvchilar malakasidagi tafovutlar
masalalarini o'rganadi. Tahlil natijalariga ko'ra, turli IT markazlarida ta'lim sifati
45-85% oralig'ida farqlanadi va yagona baholash mezonlari mavjud emas.
Maqolada xalqaro tajribalar asosida sifat mezonlarini belgilash va
standartlashtirish yo'llari taklif etiladi.
Kalit so'zlar:
IT ta'lim, sifat mezonlari, standartlashtirish, o'qituvchilar
malakasi, ta'lim sifati
Zamonaviy raqamli iqtisodiyot sharoitida IT kadrlar tayyorlash tizimining
sifati mamlakatning texnologik raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy omildir.
O'zbekistonda "Bir million dasturchi" loyihasi doirasida 120 ta IT markazi
faoliyat yuritsa-da, ularning o'rtasida ta'lim sifati va standartlar jihatidan
sezilarli farqlar mavjud [1]. IEEE tomonidan 2023-yilda o'tkazilgan global
tadqiqot shuni ko'rsatadiki, IT ta'lim sifatining bir xillik emasligi jahon
miqyosidagi muammo bo'lib, bu mutaxassislarning mehnat bozoridagi
raqobatbardoshligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi [2].
Schwab (2016) ta'kidlaganidek, to'rtinchi sanoat inqilobi sharoitida ta'lim
sifati va standartlashtirish masalalari yanada dolzarb bo'lib, malakali kadrlar
tayyorlash tizimining samaradorligi mamlakatning texnologik mustaqilligini
ta'minlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi [3]. O'zbekiston kontekstida bu muammo
ayniqsa muhim, chunki mamlakat raqamli iqtisodiyotga o'tish jarayonida va IT
sohasida mintaqaviy liderlik pozitsiyasini egallashga intilmoqda. Ushbu
tadqiqotning maqsadi IT kadrlar tayyorlash tizimidagi sifat mezonlari va
standartlashtirish muammolarini aniqlash hamda ularning yechim yo'llarini
ishlab chiqishdir.
Asosiy qism
. IT ta'lim sifatining nazariy asoslari Carnegie Mellon
universitetining Capability Maturity Model (CMM) va IEEE ning Software
Engineering Body of Knowledge (SWEBOK) standartlariga asoslanadi [4].
Rossiyalik olim Selyshcheva (2021) raqamli iqtisodiyot sharoitida mehnat
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
92
bozorining o'zgarishlarini sistemali tahlil qilib, ta'lim sifatining mehnat bozoriga
ta'sirini o'rgangan [5]. Xalqaro tajribalar ko'rsatadiki, Hindistonda IT ta'lim
tizimi
NASSCOM
tomonidan
ishlab
chiqilgan
standartlar
asosida
sertifikatsiyalanadi va bu 4,3 million IT mutaxassisning yuqori malakasini
ta'minlaydi [6].
O'zbekistondagi IT markazlarida sifat muammolari bir necha yo'nalishda
namoyon bo'lmoqda. Birinchidan, o'qituvchilar malakasining yetishmasligi 78%
hollarda kuzatiladi va bu turli hududlarda 45% dan 85% gacha farq qiladi.
Markaziy hududlardagi IT markazlarida malakali o'qituvchilarning ulushi 85%
ni tashkil etsa, chetki hududlarda bu ko'rsatkich 45% dan oshmaydi.
Ikkinchidan, o'quv materiallarining eskiriishi 65% IT markazlarida muammo
bo'lib, zamonaviy texnologiyalar va dasturlash tillarining o'quv dasturlariga
kiritilishi sekin amalga oshirilmoqda.
Yagona ta'lim standartlarining yo'qligi eng jiddiy muammo hisoblanadi va
bu 89% IT markazlarida kuzatiladi. Turli markazlarda bir xil yo'nalish bo'yicha
ta'lim olgan bitiruvchilarning bilim va ko'nikma darajasi sezilarli farq qiladi, bu
esa sertifikatlarning ishonchliligini pasaytiradi. Amaliy loyihalar etishmasligi
82% hollarda qayd etilib, nazariy bilimlarni amaliy ko'nikmalarga aylantirish
jarayonida qiyinchiliklar yaratmoqda. Monitoring tizimining zaifligi 71% IT
markazlarida mavjud bo'lib, ta'lim jarayonini doimiy nazorat qilish va sifatni
baholash mexanizmlari yetarli rivojlanmagan.
Finlandiya tajribasi IT ta'lim sifatini ta'minlashda noyob yondashuv
ko'rsatadi. Bu yerda milliy ta'lim agentligi tomonidan ishlab chiqilgan Digital
Competence Framework barcha ta'lim muassasalari uchun majburiy hisoblanadi
[7]. Janubiy Koreyada esa K-Digital Training dasturi doirasida yagona
sertifikatsiya tizimi joriy etilgan va bu 2,8 million IT mutaxassisning yuqori
malakasini ta'minlaydi [8].
Rossiya Federatsiyasida "Raqamli iqtisodiyot uchun kadrlar" federal
loyihasi doirasida IT ta'lim standartlari ishlab chiqilgan va barcha ta'lim
muassasalari uchun majburiy qilingan. Natijada IT sohasidagi xodimlar soni 857
ming kishiga yetgan va ularning 90% i yagona standartlar asosida tayyorlangan
[9].
O'zbekiston sharoitida sifat muammolarini hal qilish uchun kompleks
yondashuv zarur. Birinchidan, yagona ta'lim standartlari va sifat mezonlarini
ishlab chiqish kerak. Bu standartlar xalqaro talablarga mos kelishi va IT
sohasining eng so'nggi tendensiyalarini aks ettirishi lozim. Sertifikatsiya tizimi
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
93
joriy etilishi va barcha IT markazlar uchun majburiy accreditation jarayoni
o'tkazilishi zarur.
Ikkinchidan, o'qituvchilar malakasini oshirish tizimini tubdan qayta ko'rish
talab etiladi. Maxsus o'qituvchilar tayyorlash markazi tashkil etilishi, muntazam
treninglar va master-klasslar o'tkazilishi, xalqaro ekspertlar bilan hamkorlik
qilish dasturlari ishlab chiqilishi kerak. O'qituvchilarning doimiy professional
rivojlanishi uchun 5 yillik sertifikatsiya sikli joriy etilishi va yuqori malakali
o'qituvchilarni ragbatlantirish mexanizmlari yaratilishi zarur.
Uchinchidan, o'quv dasturlari va materiallarini doimiy yangilash mexanizmi
yaratilishi kerak. Zamonaviy dasturlash tillari, AI, blockchain, IoT kabi
yo'nalishlar bo'yicha kurslar qo'shilishi va eski materiallarni almashtirish
jarayoni tashkil etilishi lozim. Coursera, edX kabi xalqaro platformalar bilan
hamkorlik kengaytirilishi va mahalliy kontentni boyitish dasturlari amalga
oshirilishi zarur.
To'rtinchidan, amaliy yo'nalishni kuchaytirish va real loyihalarda ishlash
imkoniyatlarini kengaytirish muhim. Mahalliy va xalqaro kompaniyalar bilan
hamkorlik qilish orqali haqiqiy biznes vazifalarini hal qilish imkoniyatlari
yaratilishi, capstone projects va portfolio yaratish majburiy qilinishi kerak.
Industry-academia partnership modeli joriy etilishi va mentorlik dasturlari
rivojlantirilishi zarur.
Quality assurance tizimi sifatida ISO 21001:2018 Education management
systems standartini qo'llash taklif etiladi. Bu standart ta'lim muassasalarining
boshqaruv tizimlariga qo'yiladigan talablarni belgilaydi va doimiy
takomillashtirish jarayonini ta'minlaydi. Shuningdek, student feedback
mexanizmlari, employer satisfaction surveys va graduate employment tracking
tizimi joriy etilishi kerak.
Xulosa
. IT kadrlar tayyorlash tizimidagi sifat mezonlari va
standartlashtirish muammolari O'zbekistonda jiddiy e'tiborni talab etadi.
O'qituvchilar malakasining yetishmasligi, yagona standartlarning yo'qligi va
amaliy loyihalar etishmasligi loyihaning samaradorligini cheklaydi. Xalqaro
tajribalar ko'rsatadiki, yagona sertifikatsiya tizimi, doimiy o'qituvchi tayyorlash
va industry bilan hamkorlik IT ta'lim sifatini sezilarli oshiradi.
Muammolarni hal qilish uchun yagona ta'lim standartlari ishlab chiqish, ISO
21001:2018 standartini qo'llash, 5 yillik o'qituvchi sertifikatsiya sikli joriy etish
va capstone projects tizimini yaratish taklif etiladi. Bu choralar O'zbekiston IT
ta'limining xalqaro standartlarga moslashishini va mamlakatning raqamli
raqobatbardoshligini ta'minlashga yordam beradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
94
Kelajakda sifat monitoring tizimi, doimiy curriculum yangilash mexanizmi
va stakeholder feedback platformasi yaratish orqali ta'lim sifatining uzluksiz
yaxshilanishini ta'minlash mumkin. Bu yondashuv O'zbekistonning IT sohasida
mintaqaviy liderlik pozitsiyasini egallashiga va global raqamli iqtisodiyotda
raqobatbardosh kadrlar yetishtirishiga xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro'yxati:
1.
Raqamli texnologiyalar vazirligi. (2024). "Bir million dasturchi" loyihasi:
2024-yil hisoboti. Toshkent.
2.
IEEE Computer Society. (2023). Global Survey on IT Education Quality
Standards. IEEE Publications.
3.
Schwab, K. (2016). The Fourth Industrial Revolution: What It Means and
How to Respond. Geneva: World Economic Forum.
4.
Carnegie Mellon Software Engineering Institute. (2023). Capability
Maturity Model Integration (CMMI) for Education. Pittsburgh: CMU Press.
5.
Селищева, О.В. (2021). Влияние цифровизации на структуру и
качество занятости. Вестник Санкт-Петербургского университета.
Экономика, 37(3), 384-408.
6.
National Association of Software and Service Companies (NASSCOM).
(2023). Quality Standards in Indian IT Education. Mumbai: NASSCOM.
7.
Finnish National Agency for Education. (2023). Digital Competence
Framework Implementation Guide. Helsinki: FNAE.
8.
Korean Ministry of Science and ICT. (2023). K-Digital Training Quality
Assurance Report. Seoul: MSIT.
9.
Министерство цифрового развития РФ. (2024). Стандарты
подготовки IT-кадров в России. Москва.
10.
Avazov, N.A. (2022). Raqamli iqtisodiyot: nazariya va amaliyot. Toshkent:
Iqtisod-Moliya.
