ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
141
LOGOPEDIK VA DEFEKTOLOGIK XIZMATLARNING INKLYUZIV
TA’LIMDAGI ROLI
Bekbo‘sinova Laylo Xayrulla qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta’lim fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15683823
Annotatsiya.
Mazkur maqolada logopedik va defektologik xizmatlarning inklyuziv ta’lim
tizimidagi o‘rni va ahamiyati ilmiy-nazariy hamda amaliy asosda yoritilgan.
Inklyuziv ta’limning asosiy maqsadi imkoniyati cheklangan o‘quvchilarga
umumiy ta’lim muhitida sifatli va teng huquqli ta’lim olish imkoniyatini
yaratishdir. Shu nuqtai nazardan logoped va defektolog mutaxassislarning
faoliyati o‘quvchilarning nutq, psixik va intellektual rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlashda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Maqolada logopedik va defektologik
xizmatlarning asosiy vazifalari, xalqaro va milliy tajriba misolida ularning
samarali faoliyat yuritish shakllari, mavjud muammolar hamda ularni bartaraf
etish bo‘yicha takliflar keltirilgan.
Kalit so‘zlar.
Logopedik xizmat, defektologik xizmat, inklyuziv ta’lim, maxsus ehtiyojli
o‘quvchilar, nutq buzilishlari, korreksion mashg‘ulot, psixodiagnostika,
individual yondashuv, reabilitatsiya, xalqaro tajriba.
Abstract.
This article analyzes the role and significance of logopedic and
defectological services within the system of inclusive education, both from
theoretical and practical perspectives. The main goal of inclusive education is to
create conditions for children with special needs to receive quality and equal
education within the general educational environment. From this point of view,
the activities of speech therapists and defectologists are of paramount
importance in supporting students' speech, psychological, and intellectual
development. The article outlines the main tasks of logopedic and defectological
services, provides examples of effective practices based on international and
national experiences, discusses existing challenges, and offers recommendations
for their solution.
Keywords.
Logopedic service, defectological service, inclusive education, children with
special needs, speech disorders, correctional session, psychodiagnostics,
individual approach, rehabilitation, international experience.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
142
Bugungi kunda butun dunyo bo‘ylab ta’lim sohasida insonparvarlik
tamoyillariga asoslangan inklyuziv ta’lim konsepsiyasi jadal rivojlanmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi ham ushbu zamonaviy yondashuvni izchil amalga
oshirish, imkoniyati cheklangan bolalarga teng huquqli ta’lim olish imkoniyatini
yaratish bo‘yicha muhim qadamlar tashlamoqda. Inklyuziv ta’limning
samaradorligini ta’minlashda logopedik va defektologik xizmatlar muhim o‘rin
tutadi.
Logopedik xizmat nutq buzilishlarini aniqlash, diagnostika qilish va
korreksiya jarayonini tashkil etish bilan shug‘ullansa, defektologik xizmat esa
keng qamrovli psixologik-pedagogik yordam ko‘rsatadi. Bu xizmatlar ta’lim
tizimining ajralmas qismi sifatida o‘quvchilarning individual ehtiyojlarini
hisobga olgan holda o‘quv jarayonini tashkil qilish, ularni ijtimoiy hayotga
moslashtirish va rivojlantirishga xizmat qiladi.
Asosiy qism
Logopedik xizmatning asosiy vazifasi o‘quvchilarda uchraydigan turli nutq
buzilishlarini aniqlash, ularni to‘g‘rilash va oldini olishdir. Aksariyat hollarda
maktabgacha yoshdagi bolalarda nutq rivojlanishidagi kechikishlar, talaffuz
nuqsonlari va boshqa logopedik muammolar uchraydi. Agar bu muammolar o‘z
vaqtida aniqlanib korreksiya qilinmasa, bola umumiy o‘quv faoliyatida
qiyinchiliklarga duch keladi. Logopedik xizmatlar quyidagi yo‘nalishlarda
faoliyat yuritadi:
Nutq buzilishlarini diagnostika qilish va tahlil etish;
Individual va guruh logopedik mashg‘ulotlarni o‘tkazish;
Ota-onalar va o‘qituvchilar bilan hamkorlikda nutq rivojlanishini
monitoring qilish;
O‘qituvchilarga metodik tavsiyalar berish
.
Logopedik xizmatning inklyuziv muhitdagi ahamiyati shundaki, u
o‘quvchining o‘z fikrini erkin ifoda eta olishi, tengdoshlari bilan muloqot qilish
ko‘nikmasini rivojlantiradi, shu orqali bolaning o‘qishga qiziqishi va
motivatsiyasi ortadi.
Defektologik xizmatning vazifalari va imkoniyatlari.
Defektolog
mutaxassislar imkoniyati cheklangan bolalar bilan ishlashda individual
reabilitatsion va pedagogik dasturlarni ishlab chiqadi. Ular bolalarning kognitiv
rivojlanishi, ijtimoiy moslashuvi va o‘qish faoliyatini rivojlantirishga qaratilgan.
Defektologik xizmat quyidagi asosiy faoliyat yo‘nalishlarini o‘z ichiga oladi:
Psixodiagnostika va rivojlantiruvchi treninglar o‘tkazish;
Maxsus didaktik materiallar asosida individual ta’lim rejasini ishlab chiqish;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
143
Ota-onalarga va pedagoglarga maslahat berish;
Reabilitatsiya va ijtimoiy adaptatsiya bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
Shuningdek, defektologlar psixolog, logoped va boshqa mutaxassislar bilan
jamoada ishlash orqali har bir bola uchun eng optimal rivojlanish sharoitini
yaratishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston tajribasida logopedik va defektologik xizmatlarning
rivojlanishi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirish
bo‘yicha qator davlat dasturlari qabul qilindi. Shu bilan birga, ta’lim
muassasalarida logoped va defektolog lavozimlari joriy etildi. Ayni vaqtda
maktabgacha va umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida logopedik xonalar tashkil
etilmoqda, mutaxassislarning malakasi oshirilmoqda.
Biroq, sohada hali ham
qator muammolar mavjud:
Kadrlar yetishmovchiligi;
Mutaxassislarning malaka darajasini oshirish zarurati;
Metodik ta’minotning yetarli emasligi;
Oilalar bilan hamkorlikning sustligi.
Ushbu muammolarni hal qilish uchun davlat tomonidan tizimli chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Xususan, pedagogika oliygohlarida logopediya va
defektologiya yo‘nalishlari kengaytirilmoqda, malaka oshirish kurslari tashkil
etilmoqda.
Xorijiy tajriba va zamonaviy yondashuvlar.
Dunyoning rivojlangan
mamlakatlari tajribasi shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’lim samaradorligi logoped
va defektologlarning faol ishtirokisiz to‘liq ta’minlanmaydi. Masalan, Germaniya,
Skandinaviya davlatlari va AQShda logoped va defektologlar nafaqat ta’lim
jarayonida, balki oilalarda, tibbiy markazlarda ham faol ishlaydi.
Zamonaviy
texnologiyalar yordamida masofaviy logopedik mashg‘ulotlar, virtual
diagnostika, interaktiv platformalar orqali o‘quvchi va ota-onalarga qulay
xizmatlar taklif qilinmoqda. O‘zbekiston uchun ham bunday ilg‘or tajribalarni
o‘zlashtirish dolzarbdir.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, logopedik va defektologik xizmatlar inklyuziv ta’lim
tizimining ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Ushbu xizmatlar yordamida
imkoniyati cheklangan o‘quvchilar o‘zlariga xos individual xususiyatlariga mos
holda bilim oladi, rivojlanadi va ijtimoiy hayotga muvaffaqiyatli moslashadi.
O‘zbekistonda logoped va defektolog mutaxassislar faoliyatini yanada
rivojlantirish, ularning malakasini oshirish, zamonaviy texnologiyalarni keng
joriy etish zarur. Shuningdek, ota-onalar, pedagoglar va mutaxassislar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
144
o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish orqali inklyuziv muhitning samaradorligini
oshirish mumkin.
Kelgusida logopedik va defektologik xizmatlarni yanada tizimli va
innovatsion yo‘nalishda rivojlantirish – jamiyatimizda barqaror inklyuziya
tamoyillarini amalga oshirishning eng muhim garovidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimova, L.X. Logopediya asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, 2020.
2.
Raximova, Z.A. Defektologiya: nazariya va amaliyot. Toshkent: Fan va
texnologiya, 2018.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-4884-sonli Qarori. “2020–
2025 yillarda inklyuziv ta’limni rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”. Toshkent,
2020.
4.
Khamidova, N.K. Inklyuziv ta’lim: nazariy asoslari va amaliy yondashuvlar.
Toshkent: Ilm Ziyo, 2021.
5.
UNESCO. Inclusive Education: Guidelines for inclusion and equity in
education. Paris: UNESCO Publishing, 2017.
6.
Smith, T.E.C., Gartin, B.C. Special Education: A Guide for Inclusion. New
Jersey: Prentice Hall, 2018.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Maxsus ehtiyojli bolalar
bilan ishlash bo‘yicha metodik qo‘llanma. Toshkent, 2019.
8.
European Agency for Special Needs and Inclusive Education. Inclusive
Education in Europe: Key Messages and Findings. 2018.
9.
G‘ulomov, B.S. Psixologiya asoslari. Toshkent: Universitet, 2017.
10.
Masharipova, M.K. Nutq rivojlanishidagi buzilishlar va ularni korreksiya
qilish. Toshkent: Ma’naviyat, 201
