ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
89
MENDELEEV DAVRIY SISTEMASIDAGI ELEMENTLARNING TARTIB
RAQAMINI ANIQLASHDA RENTGEN NURLARIDAN FOYDALANISH.
Sultonova Salomat Nabiyevna
Termiz shahar politexnikumi fizika fani o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15679847
Annotatsiya:
Rentgen spektrlaridan oqilona foydalanish dasturi, Rentgen
nurlari boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqot va tajribalar hamda Rentgen nurlaridan
xalq xoʻjaligida foydalanishning usul va takliflari, Rentgen spektrlarining inson
organizmiga ta’siri boʻyicha ilmiy xulosa va takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘z:
Mendeleyev, Rentgen spektrlari, atomining yadrosi, rentgen-
fluoresans (XRF).
Abstract:
A program for the rational use of X-ray spectra, research and
experiments conducted on X-rays, methods and proposals for the use of X-rays
in the national economy, scientific conclusions and proposals on the impact of X-
ray spectra on the human div have been developed.
Keywords:
Mendeleev, X-ray spectra, atomic nucleus, X-ray fluorescence
(XRF).
Annotatsiya:
Rentgen spektrlaridan oqilona foydalanish dasturi, Rentgen
nurlari boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqot va tajribalar hamda Rentgen nurlaridan
xalq xoʻjaligida foydalanishning usul va takliflari, Rentgen spektrlarining inson
organizmiga ta’siri boʻyicha ilmiy xulosa va takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘z:
Mendeleyev, Rentgen spektrlari, atomining yadrosi, rentgen-
fluoresans (XRF).
Mendeleyev davriy sistemasidagi elementlarning ketma-ketligini aniqlash
uchun rentgen nurlaridan foydalanilgan. Mendeleyev davriy jadvali
elementlarning atom raqamiga, ya'ni shu element atomining yadrosidagi
protonlar soniga qarab tuzilgan.
Rentgen nurlari elementga yo'naltirilganda, ular elementning ichki qobigʻi
elektronlarini qo'zgʻatishi mumkin, bu esa ularni atomdan chiqarib yuborishi
mumkin. Ichki qavat elektronlari chiqarilganda, boshqa elektronlar bo'sh joyni
to'ldiradi va xarakterli energiya belgisi bo'lgan rentgen nurlari chiqariladi.
Rentgen nurlarining energiyasi elementning atom raqamiga, shuningdek
chiqariladigan o'ziga xos ichki qobiq elektroniga bogʻliq.
1
Elementdan chiqadigan rentgen nurlarining energiyasini o'lchash orqali
elementning atom raqamini aniqlash mumkin. Bu davriy sistemadagi elementlar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
90
ketma-ketligini aniqlashda muhim qadam bo‘ldi, chunki elementlarni atom
raqami bo‘yicha joylashtirish mumkin edi.
Bugungi kunda rentgen-fluoresans (XRF) spektroskopiyasi namunaning
kimyoviy tarkibini aniqlash uchun keng tarqalgan usuldir. XRF
spektroskopiyasida rentgen nurlari namunaga yo'naltiriladi va namunada
mavjud bo'lgan elementlar va ularning konsentratsiyasini aniqlash uchun
namunadan chiqarilgan xarakterli rentgen nurlari o'lchanadi.
Demak,
rentgen nurlari Mendeleyev davriy sistemasining rivojlanishida katta rol o‘ynadi
va ular moddaning kimyoviy tarkibini o‘rganishda muhim vosita bo‘lib
qolmoqda. Mendeleyev davriy sistemasidagi elementlar ketma-ketligini
aniqlash uchun rentgen nurlaridan foydalanish boʻyicha qoʻshimcha
maʼlumotlar:
X-nurlari xarakterli: rentgen nurlari elementga yo'naltirilganda, ular ushbu
element atomlaridagi ichki qobiq elektronlarini qo'zgʻatishi mumkin. Ichki qavat
elektronlari chiqarilganda, boshqa elektronlar bo'sh joylarni to'ldiradi va
xarakterli rentgen nurlari chiqariladi. X-nurlarining xarakterli energiyasi har bir
element uchun o'ziga xosdir va elementni aniqlash uchun ishlatilishi mumkin.
2
Atom raqami: xarakterli rentgen nurlarining energiyasi elementning atom
raqamiga bogʻliq. Elementning atom raqami - bu element atomining yadrosidagi
protonlar sonidir. Xarakterli rentgen nurlarining energiyasini o'lchash orqali
elementning atom raqamini aniqlash mumkin.
Elementlar ketma-ketligi: Elementning atom raqamini aniqlash orqali uning
davriy sistemadagi o'rnini aniqlash mumkin. Mendeleyev davriy sistemasi
elementlarning atom raqamiga asoslanib tuzilgan, shuning uchun davriy
sistemadagi elementlarning ketma-ketligi elementlarning atom raqami bilan
belgilanadi.X-nurli floresans spektroskopiyasi: rentgen-fluoresans (XRF)
spektroskopiyasi namunaning kimyoviy tarkibini aniqlash uchun keng tarqalgan
usuldir. XRF spektroskopiyasida rentgen nurlari namunaga yo'naltiriladi va
namunada mavjud bo'lgan elementlar va ularning konsentratsiyasini aniqlash
uchun namunadan chiqarilgan xarakterli rentgen nurlari o'lchanadi. Rentgen
nurlarining ahamiyati: Mendeleyev davriy sistemasining rivojlanishida va
moddaning kimyoviy tarkibini o‘rganishda rentgen nurlarining ahamiyati katta.
X-nurlari yordamida elementning atom raqamini aniqlash qobiliyati davriy
sistemadagi elementlarning ketma-ketligini aniq belgilash va yangi elementlarni
aniqlash imkonini beradi. Bundan tashqari, XRF spektroskopiyasi
namunalarning kimyoviy tarkibini aniqlash uchun geologiya, materialshunoslik
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
91
va ekologiya fanlari kabi turli sohalarda keng qo'llaniladi. Mendeleyev davriy
sistemasidagi elementlarning davriy sonini aniqlash uchun rentgen nurlaridan
foydalanish uchun maxsus formulalar mavjud emas. Shu bilan birga, rentgen
nurlari elementning atom raqamini aniqlash uchun turli xil usullar qo'llaniladi,
bu elementlar davriy sistemada joylashishi uchun asosdir.Ko'p qo'llaniladigan
usullardan
biri
rentgen-fluoresans
(XRF)
spektroskopiyasidir.
XRF
spektroskopiyasida rentgen nurlari namunaga yo'naltiriladi va namunada
mavjud bo'lgan elementlar va ularning konsentratsiyasini aniqlash uchun
namunadan chiqarilgan xarakterli rentgen nurlari o'lchanadi. Chiqarilgan
rentgen nurlarining energiyasi elementning atom raqamiga bogʻliq bo'lib,
rentgen nurlari elementning atom raqamini aniqlash uchun ishlatilishi mumkin.
3
Bundan tashqari, rentgen nurlari elementning atom raqami bilan bogʻliq bo'lishi
mumkin bo'lgan elementning elektron qobigʻi konfiguratsiyasini aniqlash uchun
ham ishlatilishi mumkin. Elementdan chiqadigan xarakterli rentgen nurlarining
energiyasini o'lchash orqali elementning atom raqamini va shuning uchun uning
davriy sistemadagi o'rnini aniqlash mumkin. Shuni ta'kidlash kerakki,
elementlarning atom sonini aniqlash uchun rentgen nurlaridan foydalanish
rentgen nurlari fizikasi, shu jumladan rentgen nurlarining emissiyasi va yutilishi
tamoyillariga asoslanadi va aniq formuladan foydalanishni o'z ichiga olmaydi. X-
nurlari yordamida elementning atom raqamini aniqlash jarayoni murakkab va
murakkab jarayon bo'lib, maxsus asbob-uskunalar va texnikalardan
foydalanishni o'z ichiga oladi. Elementlarning atom sonini aniqlash va ularni
davriy sistemaga joylashtirishning boshqa usullari ham mavjud. Ushbu
usullardan ba'zilari:
Elektron
konfiguratsiyasi:
Elementning
elektron
konfiguratsiyasi
spektrografiya yoki massa spektrometriyasi kabi spektroskopiya usullari orqali
aniqlanishi mumkin. Elementning elektron konfiguratsiyasi uning atom raqami
bilan bogʻliq bo'lib, elementning davriy jadvaldagi o'rnini aniqlash uchun
ishlatilishi mumkin. Izotopik tarkibi: Elementning izotopik tarkibini
spektroskopiya usullari, masalan, massa spektrometriyasi orqali ham aniqlash
mumkin. Elementning izotopik tarkibi uning atom raqamiga bogʻliq bo'lib,
elementning
davriy
jadvaldagi
o'rnini
aniqlash uchun ishlatilishi
mumkin.Elementlarning xossalari: Elementlarning erish va qaynash nuqtalari,
zichlik va reaktivlik kabi fizikaviy va kimyoviy xossalaridan elementlarning
davriy sistemadagi o‘rnini aniqlash uchun ham foydalanish mumkin.Elektron
diffraksiyasi: Elektron diffraksiyasi - bu kristalldagi atomlarning joylashishini
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
92
aniqlash uchun elektronlar nurlaridan foydalanadigan usuldir. Diffraksiya
qonuniyatlarini o'rganish orqali elementning atom raqamini va davriy
sistemadagi o'rnini aniqlash mumkin.
4
Bu elementlarning atom sonini aniqlash va ularni davriy tizimda
joylashtirish uchun qo'llanilishi mumkin bo'lgan ba'zi usullardir. Har bir
usulning afzalliklari va cheklovlari mavjud va usulni tanlash tadqiqotning o'ziga
xos talablariga bogʻliq.
Mendeleyev davriy sistemasidagi elementlarning ketma-ketlik sonini
aniqlash uchun rentgen nurlaridan foydalanish bir necha oʻn yilliklar davomida
sodir boʻlgan va koʻplab olimlarning hissalarini oʻz ichiga olgan ishlanmadir.
5
Moddaning atom tuzilishini aniqlash uchun rentgen nurlaridan eng qadimgi
foydalanishlardan biri 1913-yilda Genri Mozili tomonidan amalga oshirilgan.
Mozili elementlardan chiqadigan xarakterli rentgen nurlarining to'lqin
uzunliklarini o'lchash uchun rentgen nurlaridan foydalangan va to'lqin
uzunliklarining elementning atom raqamiga o'zaro bogʻliqligini ko'rsatgan. Bu
ish elementlarning atom sonini aniqlash va ularni davriy sistemaga joylashtirish
uchun rentgen nurlaridan foydalanishga asos solgan.
6
Keyinchalik, boshqa olimlar rentgen spektroskopiyasining rivojlanishiga va
undan moddaning atom tuzilishini aniqlashda foydalanishga qo'shimcha hissa
qo'shdilar. Bu olimlar orasida Uilyam Genri Bragg, Uilyam Lourens Bragg va
Jeyms Chadvik va boshqalar bor.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Ayalew, G., N. M. Holden, P. M. Grace, and S. M. Ward. 2004. Detection of
glass contamination in horticultural peat with dualenergy x-ray absorptiometry
(DXA). Computers and Electronics in Agric. 42(1): 1-17.
2.
Babin, P., G. Della Valle, H. Chiron, P. Cloetens, J. Hoszowska, P. Pernot, A.
L. Réguerre, L. Salvo, and R. Dendievel. 2006. Fast x-ray tomography analysis of
bubble growth and foam setting during bread making. J. Cereal Sci. 43(3): 393-
397.
3.
A.S.Qosimov. Sh.Jo‘rayev. B.Qo‘yliyev “Umumiy fizikadan labaratoriya
ishlari” Toshkent, 2019. 25-bet.
4.
Barcelon, E. G., S. Tojo, and K. Watanabe. 1999. X-ray CT imaging and
quality detection of peach at different physiological maturity. Trans. ASAE 42(2):
435-441.
