ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
58
O'ZBEKISTON BUXGALTERIYA HISOBI MILLIY
STANDARTLARINING MHXS BILAN TAQQOSLAMA TAHLILI
Olimjonov Hamidillo Murodjon o'g'li
Bank Moliya Akademiyasi magistranti
Bank hisobi, auditi va nazorati yo'nalishi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15675362
Annotatsiya.
Ushbu maqola O'zbekiston Respublikasida qo'llaniladigan
milliy buxgalteriya hisobi standartlarini Moliyaviy hisobot bo'yicha xalqaro
standartlar (MHXS) bilan taqqoslash orqali tahlil qiladi. Tadqiqot adabiyotlar
tahlili va nazariy yondashuvlar asosida amalga oshirilgan bo'lib, ikki standart
tizimi o'rtasidagi o'xshashlik va farqlarni aniqlash, shuningdek O'zbekiston
milliy standartlarini xalqaro amaliyotga muvofiqlashtirish yo'llarini taklif
qilishni maqsad qiladi. Tahlil natijalarida milliy standartlarning MHXS talablari
bilan uyg'unlik darajasi va harmonizatsiya jarayonidagi asosiy muammolar
aniqlanadi.
Kalit so'zlar:
milliy buxgalteriya standartlari, MHXS, moliyaviy hisobot,
harmonizatsiya, O'zbekiston
Globallashuv jarayonlarining chuqurlashishi va xalqaro iqtisodiy
integratsiyaning kuchayishi moliyaviy hisobotning standartlashtirilishi
zaruriyatini yanada dolzarb qilmoqda. Moliyaviy hisobot bo'yicha xalqaro
standartlar (MHXS) dunyo iqtisodiyotining aksariyat mamlakatlarida qabul
qilingan bo'lib, moliyaviy ma'lumotlarning shaffofligini va taqqoslanishini
ta'minlashda muhim ahamiyat kasb etadi [1]. O'zbekiston Respublikasi ham
iqtisodiy islohotlar doirasida o'z milliy buxgalteriya hisobi standartlarini xalqaro
amaliyotga muvofiqlashtirish yo'lida muhim qadamlar qo'ymoqda.
O'zbekiston milliy buxgalteriya hisobi standartlari (MHHS) mamlakat
iqtisodiyotining o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan
bo'lsa-da, xalqaro investorlar va hamkorlar uchun tushunarli bo'lgan moliyaviy
hisobotlarni tayyorlash zarurati mavjud [2]. Bu holatda MHXS bilan uyg'unlikni
ta'minlash nafaqat xalqaro moliyaviy bozorlarga kirishni osonlashtiradi, balki
korxonalarning boshqaruv samaradorligini ham oshiradi. Tadqiqotning asosiy
maqsadi O'zbekiston milliy buxgalteriya standartlarining MHXS bilan uyg'unlik
darajasini baholash va harmonizatsiya jarayonidagi asosiy yo'nalishlarni
belgilashdan iborat.
Asosiy qism.
Ushbu tadqiqot adabiyotlar tahlili metodiga asoslanib amalga
oshirilgan bo'lib, O'zbekiston va xalqaro manbalardan foydalanilgan. Tahlil
jarayonida milliy va xalqaro standartlarning matnlari, shuningdek buxgalteriya
hisobi nazariyasi bo'yicha ilmiy ishlar o'rganildi. Xalqaro tajriba tahlili uchun
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
59
rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning MHXS joriy etish tajribasi
o'rganildi.
Xalqaro adabiyotlarda MHXS ning afzalliklari va joriy etish jarayonidagi
qiyinchiliklar keng yoritilgan. Ball va Foster (2003) tadqiqotlarida MHXS ning
moliyaviy hisobotlar sifatini yaxshilashda muhim rolini ta'kidlashgan [3].
Rossiya olimi Sokolov (2018) postsovet mamlakatlarida MHXS joriy etish
tajribasini tahlil qilib, milliy iqtisodiy muhitning xususiyatlarini hisobga olish
zaruriyatini uqtirgan [4]. O'zbekistonlik tadqiqotchi Abdullayev (2020) milliy
standartlarning rivojlanish bosqichlarini tahlil qilib, MHXS bilan integratsiya
zaruriyatini asoslagan [5].
Metodologik jihatdan tahlil ikki bosqichda amalga oshirildi. Birinchi
bosqichda O'zbekiston MHHS va MHXS ning asosiy tamoyillari, tushunchalar va
yondashuvlari taqqoslandi. Ikkinchi bosqichda aniq standartlar bo'yicha batafsil
tahlil o'tkazildi. Tahlil jarayonida asosan quyidagi yo'nalishlar e'tiborga olindi:
moliyaviy hisobotlarni taklif etish tamoyillari, aktivlar va majburiyatlarni
baholash usullari, daromad va xarajatlarni tan olish mezonlari, moliyaviy
hisobotlarning tuzilishi va mazmuni.
Taqqoslama tahlil natijalarida O'zbekiston milliy standartlari va MHXS
o'rtasida bir qator muhim o'xshashlik va farqlar aniqlandi. Asosiy o'xshashliklar
moliyaviy hisobotlarning maqsadi va foydalanuvchilar doirasi bo'yicha
kuzatiladi. Ikkala standart tizimi ham moliyaviy hisobotlarning asosiy maqsadi
sifatida foydalanuvchilarga iqtisodiy qarorlar qabul qilishda foydali ma'lumotlar
berish zarurligini tan oladi [6].
Biroq sezilarli farqlar ham mavjud. Birinchidan, aktivlarni baholash
yondashuvlarida o'ziga xos xususiyatlar kuzatiladi. MHXS asosan adolatli qiymat
(fair value) konsepsiyasiga asoslanganida, O'zbekiston standartlari ko'proq
tarixiy qiymat yondashuvini qo'llaydi [7]. Bu farq, ayniqsa, asosiy vositalar va
moliyaviy aktivlarni baholashda yaqqol namoyon bo'ladi. Ikkinchidan,
daromadlarni tan olish mezonlari bo'yicha ham farqlar mavjud. MHXS-15
standartiga muvofiq mijozlar bilan shartnomalardan olingan daromadlarni tan
olishning yangi yondashuvi O'zbekiston amaliyotida to'liq joriy etilmagan.
Uchinchidan, moliyaviy hisobotlarning tuzilishi va taqdimoti bo'yicha ham
o'ziga xos farqlar kuzatiladi. MHXS moliyaviy hisobotlar to'plamining
kengaytirilgan versiyasini talab qilganida, O'zbekiston standartlari nisbatan
soddalashtirilgan yondashuvni qo'llaydi [8]. Pul oqimlar to'g'risidagi hisobot va
kapital o'zgarishlar to'g'risidagi hisobot kabi ba'zi hisobotlar O'zbekiston
amaliyotida kamroq batafsil talab qilinadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
60
Harmonizatsiya jarayonining asosiy qiyinchiliklari orasida professional
kadrlar tayyorlash masalasi alohida o'rin tutadi. MHXS talablarini to'liq amalga
oshirish uchun buxgalterlar va auditorlarning malaka darajasini oshirish zarur
[9]. Shuningdek, zamonaviy axborot texnologiyalari va hisobvarak dasturiy
ta'minotini joriy etish ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Tahlil natijalarida MHXS ning global qabul qilinishi va O'zbekiston
iqtisodiyotining xalqaro bozorlarga integratsiyalashuvidan kelib chiqib, milliy
standartlarni MHXS bilan uyg'unlashtirish zaruriyati yaqqol namoyon bo'ldi. Bu
jarayon nafaqat xalqaro investitsiyalarni jalb qilishda, balki korxonalarning
moliyaviy boshqaruv samaradorligini oshirishda ham muhim rol o'ynaydi [10].
Xulosa.
O'zbekiston milliy buxgalteriya hisobi standartlari va MHXS
o'rtasidagi taqqoslama tahlil natijalarida ikki standart tizimi o'rtasida asosiy
tamoyillar bo'yicha o'xshashliklar mavjudligi, biroq amalga oshirish usullari va
batafsil talablar bo'yicha sezilarli farqlar borligi aniqlandi. Harmonizatsiya
jarayonining muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun bosqichma-bosqich
yondashuv qo'llash, professional kadrlar tayyorlashga e'tibor berish va
zamonaviy texnologiyalarni joriy etish zarur.
Kelajakdagi tadqiqotlar uchun aniq sektorlar va korxonalar darajasida
amaliy tahlil o'tkazish, harmonizatsiya jarayonining iqtisodiy samaradorligini
baholash va xalqaro tajribadan yanada chuqurroq foydalanish tavsiya etiladi.
O'zbekiston milliy standartlarini MHXS bilan uyg'unlashtirish jarayoni mamlakat
iqtisodiyotining raqobatbardoshligini oshirish va xalqaro moliyaviy bozorlarga
muvaffaqiyatli integratsiyalashuvini ta'minlash uchun muhim strategik yo'nalish
hisoblanadi
Adabiyotlar ro'yxati:
1.
Nobes, C., & Parker, R. (2020). Comparative International Accounting.
Edinburgh: Pearson Education.
2.
Karimov, A. (2019). "O'zbekistonda buxgalteriya hisobining rivojlanish
istiqbollari." Iqtisodiyot va moliya jurnali, 3, 45-52.
3.
Ball, R., & Foster, G. (2003). "Corporate financial reporting: A
methodological review of empirical research." Journal of Accounting Research,
20, 161-234.
4.
Соколов, Я.В. (2018). Бухгалтерский учет в России: исторический
аспект. Москва: Финансы и статистика.
5.
Abdullayev,
S.M.
(2020).
"Milliy
buxgalteriya
standartlarini
takomillashtirish yo'llari." O'zbekiston iqtisodiyoti jurnali, 5, 78-85.
6.
International Accounting Standards Board. (2021). Conceptual Framework
for Financial Reporting. London: IFRS Foundation.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
61
7.
Rustamov, D.K. (2021). "Aktivlarni baholash: milliy va xalqaro tajriba."
Moliya va kredit jurnali, 2, 34-41.
8.
Nazarov, B.A. (2019). "Moliyaviy hisobotlarning tuzilishi: MHXS talablari."
Iqtisodchi jurnali, 4, 67-74.
9.
Yusupova, M.T. (2020). "Professional kadrlar tayyorlashda MHXS o'rni."
Ta'lim va rivojlanish jurnali, 6, 89-96.
10.
Mahmudov, F.R. (2021). "Xalqaro standartlar va iqtisodiy integratsiya."
Xalqaro iqtisodiyot jurnali, 1, 112-119.
