ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
10
SAB`AYI SAYYOR DOSTONIDA SHARQ VA G`ARB FALSAFASINING
UYG`UNLIGI
Shamsiyeva Huriyat Qulmurod qizi
Qashqadaryo viloyati Koson tumani 14-sоnli maktab
ona tili va adabiyot o'qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15672431
Annotatsiya.
Ushbu tezisda “Sab’ayi Sayyor” dostonida Sharq va G‘arb
tafakkuri o‘rtasidagi o‘zaro falsafiy uyg‘unlik masalalari tahlil etiladi. Asarda
G‘arb madaniyatining estetik mezonlari bilan Sharqona axloq, ilohiyot va
tasavvuf konsepsiyalarining badiiy sintezi kuzatiladi. Doston orqali Navoiy
Sharq falsafiy tafakkurining yuksakligiga G‘arbiy tafakkur unsurlarini
uyg‘unlashtirish orqali universallikka erishgan.
Kalit so‘zlar:
Sab’ayi Sayyor, Sharq falsafasi, G‘arb tafakkuri, uyg‘unlik,
qadriyatlar.
Sharq va G‘arb — bu nafaqat geografik tushunchalar, balki ikki turli
madaniyat, tafakkur va falsafiy an’analarning ramziy ifodasidir. Alisher Navoiy
o‘z davrining mutafakkiri sifatida nafaqat Sharq ilm-fanini, balki G‘arb falsafasini
ham yaxshi anglagan, ularning muhim unsurlarini o‘z asarlarida badiiy sintez
etgan. Ayniqsa, “Sab’ayi Sayyor” dostonida bu uyg‘unlik alohida estetik va
ma’naviy qatlamni tashkil etadi. Asardagi yetti qasr, yetti hikoya va har bir
voqeaning ramziy-ruhiy talqini — bu nafaqat Sharqona ilohiyot va tasavvuf,
balki Platonik idealizm, G‘arbiy estetika va aql markaziyligi bilan bog‘liq.
Asosiy qism
“Sab’ayi Sayyor” — bu faqatgina badiiy voqealar zanjiri emas, balki ramzlar
va g‘oyalar bilan yo‘g‘rilgan falsafiy asardir. Har bir qasrda keltirilgan hikoyalar
aslida insonning ruhiy-axloqiy kamolot bosqichlarini aks ettiradi. Bu tamoyil
Sharq falsafasida — xususan, tasavvufda — nafsni poklash va qalbni nurga
yetaklash g‘oyasi bilan bevosita bog‘liq. Ammo bu yerda G‘arbga xos falsafiy
struktura ham kuzatiladi: masalan, hikoyadagi qahramonlar tanlov erkinligi,
axloqiy muammolar ustidan tafakkur yuritish orqali o‘z “ozod irodasi”ni ishga
soladilar — bu esa Aristotel va Tomas Akvinskiy falsafalarida markaziy o‘rin
tutgan masala.
“Zuhal (Shanba)”ga bag‘ishlangan birinchi qasr hikoyasida hukmdorlik,
adolat va taqdir tushunchalari o‘rtasidagi ichki ziddiyatlar yoritiladi. Bu — Sharq
falsafasida ilohiy iroda bilan inson faoliyati o‘rtasidagi muvozanat g‘oyasini
bildirsa, G‘arb falsafasida bu erkinlik va mas’uliyat doirasidagi tanlovni
ifodalaydi. Bahrom obrazining har bir qasrda ruhiy jihatdan o‘zgarib borishi
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
11
G‘arbdagi evolyutsion fikrlash (masalan, Gegel dialektikasi) bilan uyg‘unlikda
talqin qilinishi mumkin.
Sab’ayi Sayyordagi ranglar va sayyoralar konsepsiyasi ham ikki falsafaning
sintezidir. Ranglar Sharqda ko‘pincha tasavvufiy ramzga ega — masalan, oq rang
poklik, qora — jahl yoki nafsga ishora qiladi. G‘arb falsafasida ranglar ko‘proq
emotsional va estetik ifoda vositasi bo‘lib, ularning har biri hissiy holatni
bildiradi. Navoiy bu ikki yondashuvni birlashtirgan holda, har bir qasrga o‘z rang
va ruhiy holatini yuklaydi — bu esa inson qalbidagi hissiy-falsafiy o‘zgarishlarni
ifodalovchi murakkab struktura hosil qiladi.
Dostonning eng diqqatga sazovor jihati — hikoya shaklidagi didaktikadir.
Har bir malikadan eshitilgan hikoya aslida ruhiy saboq, falsafiy xulosaga
yo‘naltirilgan. Bu an’ana Sharqda Nasriy hikmatlar (Balog‘at, Kalila va Dimna),
G‘arbda esa Parabol shaklida namoyon bo‘ladi. Navoiy bu ikki an’anani bitta
ifoda doirasida mujassamlashtirib, har bir hikoyani badiiy-falsafiy
laboratoriyaga aylantiradi.
Yana bir misol — inson va taqdir mavzusi. G‘arb falsafasida bu mavzu Erix
Fromm, Soren Kierkegaard, Nietzsche tomonidan erkinlik va yolg‘izlik
kontekstida talqin qilinsa, Sharq falsafasida Alloh irodasi va sabr konsepsiyasi
asosida yondashiladi. Navoiy bu ikki qarashni sintez qilib, Bahrom obrazida
nafaqat sabr, balki o‘z taqdirini idrok etish, unga ongli yondashish orqali
o‘zgarish kiritish kuchini ko‘rsatadi.
Bu kabi falsafiy uyg‘unliklar faqat tasodifiy badiiy yechim emas — balki
Navoiy tafakkurining chuqurligidir. U Islom olimlari bilan bir qatorda Yevropalik
faylasuflar g‘oyalarini ham tahlil etgan, masalan, Platonning “G‘oyalar dunyosi”
nazariyasini Sharqona ramzlar orqali ifodalagan. Hikoyalarda ideal shahar,
adolatli podsho, aqlli ayol kabi obrazlar aslida Platonik “ideal tiplar”
konsepsiyasiga yaqin turadi.
Alisher Navoiyning “Sab’ayi Sayyor” dostoni — bu nafaqat badiiy asar, balki
murakkab metafizik qatlamlarga ega falsafiy tafakkur mahsulidir. Undagi
hikoyalarda ko‘zga tashlanadigan ramzlar, tanlovlar, iztiroblar va kamolot yo‘li
— nafaqat Sharqona tasavvufiy tafakkur, balki G‘arb falsafasining asosiy
tushunchalari bilan uzviy bog‘liq. Asardagi ko‘plab detallar diqqat bilan
o‘rganilganda, Navoiy faqat Sharq madaniy merosi bilan chegaralanmaganini,
balki o‘z davrida mavjud bo‘lgan xalqaro tafakkur oqimlariga ham yuksak
darajada munosabat bildirganini anglash mumkin bo‘ladi.
Doston strukturasidagi yettilik prinsipi – yetti sayyora, yetti qasr, yetti
malikadan eshitilgan yetti hikoya – bu o‘z-o‘zicha ramziy tizim bo‘lib, antik va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
12
islomiy kosmologiyadagi G‘arbiy va Sharqiy yondashuvlarning sintezini aks
ettiradi. Yettita sayyora qadim yunonlar uchun muqaddas osmon jismlari
bo‘lgan, ularning har biri insonga ta’sir ko‘rsatuvchi ilohiy kuch sifatida
tasvirlangan. Bu konsepsiya Aristotel va Ptolemey kosmologiyasida ham mavjud.
Islom dunyosida esa bu yondashuvni Al-Farobiy, Ibn Sino va Nasiriddin Tusi
kabilar falsafiy va ilmiy asosda rivojlantirgan. Navoiy bu ikki an’anani badiiy
asosda uyg‘unlashtiradi va sayyoralarga mansub har bir qasrni inson
psixikasining ma’lum holatlari bilan bog‘laydi.
Bundan tashqari, dostonning har bir hikoyasida inson qiyofasidagi
arxetiplar ko‘zga tashlanadi. Masalan, yolg‘onchi vazir, sadoqatli xizmatkor,
zukko malikalar, adolatli yoki zolim podshohlar – bularning har biri G‘arbiy Jung
arxetiplari nazariyasiga yaqin tushunchalardir. Bu obrazlar Navoiy tomonidan
insonning ichki dunyosini ifodalovchi belgilar sifatida ishlatilgan. Ayniqsa, erkak
va ayol obrazlari o‘rtasidagi dialektika – kuch va sezgi, aql va ilhom, iroda va
sezuv – Sharqona ma’rifat g‘oyasi bilan birgalikda, G‘arbiy analitik psixologiya
nuqtai nazaridan ham izohlanishi mumkin.
Xulosa va munozara
Alisher Navoiyning “Sab’ayi Sayyor” dostoni — bu Sharq va G‘arb falsafiy
tafakkurining murakkab, ammo muvozanatli uyg‘unligidir. U inson ruhiyati,
axloqiy tanlov, nafs bilan kurash, erkinlik va mas’uliyat kabi muhim mavzularni
ikki madaniyat doirasidagi ramzlar, obrazlar va badiiy vositalar orqali ifoda
etgan. Bu orqali Navoiy nafaqat o‘z zamonasining mutafakkiri, balki universal
tafakkur sohibi sifatida namoyon bo‘ladi. Asar bugungi globalizm davrida ham
dolzarb bo‘lib, madaniyatlararo muloqotning badiiy-falsafiy namunasi sifatida
o‘rganilishi lozim.
Adabiyotlar ro`yxati:
1.
Navoiy A. Sab’ayi Sayyor. – Toshkent: G‘. G‘ulom nomidagi NMIU, 1986.
2.
Komilov N. Tasavvuf va Navoiy. – Toshkent: Ma’naviyat, 2000.
3.
Platon. Davlat. – Toshkent: O‘zbekiston, 1994.
4.
Fromm E. Inson qalbining tahlili. – Toshkent: Yangi asr, 2005.
