ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
170
ELEKTRON SOG'LIQNI SAQLASHNI JORIY ETISHNING NAZARIY VA
HUQUQIY ASOSLARI
Isroilova Xosiyatxon
Toshkent Davlat Yuridik Universiteti, Davlat
boshqaruvi huquqi yo’nalishi magistranti
Email: ___
Tel: +998 ___
ORCID:
Toshkent, Oʻzbekiston
https://doi.org/10.5281/zenodo.15671301
Annotatsiya:
Ushbu maqola elektron sog'liqni saqlash tizimlarini joriy
etishning nazariy va huquqiy asoslarini tahlil qiladi. Tadqiqot adabiyotlar tahlili
metodidan foydalangan holda elektron tibbiyotning nazariy konseptual
asoslarini, xalqaro va milliy huquqiy bazasini hamda joriy etish jarayonidagi
asosiy muammolarni o'rganadi. Natijalar shuni ko'rsatadiki, elektron sog'liqni
saqlash tizimlari samaradorlikni oshirish va xizmat sifatini yaxshilash
imkoniyatlarini
taqdim
etsa
ham,
ma'lumotlar
xavfsizligi,
texnik
standartlashtirish va huquqiy tartibga solish masalalari hal qilinishi zarur.
Kalit so'zlar:
elektron sog'liqni saqlash, e-health, tibbiy ma'lumotlar,
raqamli tibbiyot, huquqiy tartibga solish, ma'lumotlar xavfsizligi
Annotation:
this article analyzes the theoretical and legal framework for
the implementation of electronic health systems. The study studies the
theoretical conceptual foundations of electronic medicine, the International and
national legal base and the main problems in the implementation process using
the method of literature analysis. The results show that even though e-health
systems provide opportunities to improve efficiency and improve quality of
service, issues of data security, technical standardization and Legal Regulation
need to be addressed.
Keywords:
e-health, e-health, medical data, digital medicine, Legal
Regulation, data security.
XXI asrda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi
tibbiyot sohasida ham chuqur o'zgarishlarni keltirib chiqardi. Elektron sog'liqni
saqlash (e-health) zamonaviy tibbiyotning ajralmas qismiga aylanib, bemorlarni
davolash sifatini oshirish, tibbiy xizmatlar samaradorligini ta'minlash va
sog'liqni saqlash tizimining barqaror rivojlanishiga hissa qo'shmoqda [1; B.15].
Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) ta'rifiga ko'ra, elektron sog'liqni saqlash
- bu axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan sog'liqni saqlash maqsadlarida
foydalanishdir [2; B.8].
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
171
Elektron sog'liqni saqlashning ahamiyati pandemiya davrida yanada oshdi,
chunki masofaviy tibbiy xizmatlar va telemedicine zaruriyatga aylandi [3;
B.573]. Biroq, ushbu tizimlarni muvaffaqiyatli joriy etish uchun mustahkam
nazariy va huquqiy asos talab etiladi. Mazkur tadqiqotning maqsadi elektron
sog'liqni saqlashni joriy etishning nazariy konseptual asoslarini tahlil qilish va
huquqiy jihatlarini o'rganishdan iborat.
Tadqiqot jarayonida sistematik adabiyotlar tahlili metodi qo'llanildi. Tahlil
uchun 2018-2024-yillar oralig'ida nashr etilgan ilmiy maqolalar, monografiyalar,
xalqaro tashkilotlar hisobotlari va huquqiy hujjatlar tanlab olindi. Qidiruv
PubMed, Google Scholar, eLIBRARY.ru ma'lumotlar bazalarida "e-health",
"электронное здравоохранение", "elektron sog'liqni saqlash" kalit so'zlari
orqali amalga oshirildi.
Nazariy jihatdan elektron sog'liqni saqlash tizimi bir nechta asosiy
komponentlardan iborat: elektron tibbiy yozuvlar (EMR), tibbiy ma'lumotlar
bazalari, telemedicine tizimlari, tibbiy IoT qurilmalari va sun'iy intellekt
texnologiyalari [4; B.845]. Davis tomonidan taklif etilgan Technology Acceptance
Model (TAM) elektron sog'liqni saqlash tizimlarini qabul qilish jarayonini
tushuntirishda muhim ahamiyat kasb etadi [5; B.655].
Huquqiy jihatdan, elektron sog'liqni saqlash sohasida ma'lumotlar
himoyasi, bemorlar huquqlari va tibbiy ma'lumotlarning konfidensialligini
ta'minlash masalalari birinchi o'rinda turadi. Yevropa Ittifoqining Umumiy
Ma'lumotlarni Himoyalash Reglamenti (GDPR) va AQShning HIPAA qonuni bu
sohaning xalqaro standartlarini belgilaydi [6; B.12]. O'zbekiston Respublikasida
"Axborotlashtirish to'g'risida"gi qonun va "Shaxsiy ma'lumotlar to'g'risida"gi
qonun elektron sog'liqni saqlash tizimlarining huquqiy asosini tashkil etadi [7;
B.3].
Rossiya Federatsiyasida elektron sog'liqni saqlash sohasi Federal qonun
№323-FZ "Rossiya Federatsiyasida fuqarolarning sog'lig'ini himoya qilish
asoslari to'g'risida" bilan tartibga solinadi [8; B.1]. Shuningdek, elektron tibbiy
karta konsepsiyasi va uning joriy etilishi masalalari alohida e'tibor talab etadi.
Adabiyotlar tahlili natijasida elektron sog'liqni saqlash tizimlarini joriy
etishning bir qancha afzalliklari aniqlandi. Birinchidan, tibbiy xizmatlar
samaradorligining oshishi - elektron tizimlar orqali bemorlar ma'lumotlariga
tezkor kirish, takrorlanuvchi tekshiruvlarni kamaytirish va tibbiy xatolarni
kamaytirish mumkin [9; B.52]. Ikkinchidan, xizmat sifatining yaxshilanishi -
ma'lumotlarning
aniq
va
to'liq
saqlanishi,
tibbiy
tavsiyalarning
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
172
standartlashtirilishi va dorilar o'rtasidagi noto'g'ri ta'sirlarni nazorat qilish
imkoniyatlari paydo bo'ladi.
Biroq, joriy etish jarayonida bir qator muammolar ham mavjud. Texnik
jihatdan, turli tizimlar o'rtasidagi muvofiqlik (interoperabillik) masalasi,
ma'lumotlar xavfsizligi va kiberhujumlardan himoyalanish muammolari dolzarb
hisoblanadi. Moliyaviy jihatdan, yuqori boshlang'ich investitsiyalar va texnik
xodimlarni tayyorlash xarajatlari to'siq bo'lishi mumkin.
Huquqiy jihatdan, shaxsiy ma'lumotlarning himoyalanishi, bemorning
ma'lumotlari ustidan nazorat huquqi va ma'lumotlarni uchinchi shaxslarga
uzatish tartibini belgilash masalalari hal qilinishi zarur. Shuningdek, elektron
imzo va elektron hujjatlarning huquqiy kuchini ta'minlash ham muhim ahamiyat
kasb etadi [10; B.7].
Xalqaro tajriba shuni ko'rsatadiki, muvaffaqiyatli joriy etish uchun bosqichli
yondashuv, barcha manfaatdor tomonlarning jalb etilishi va doimiy monitoring
tizimining tashkil etilishi zarur. Estoniya, Daniya va Singapur kabi
mamlakatlarning ijobiy tajribasi boshqa davlatlar uchun namuna bo'la oladi.
Elektron sog'liqni saqlash tizimlarining iqtisodiy ta'siri ham keng ko'lamli
tahlilni talab etadi. Dastlabki yuqori xarajatlarga qaramay, uzoq muddatli
perspektivada bu tizimlar sezilarli iqtisodiy foyda keltiradi. Takrorlanuvchi
tibbiy tekshiruvlarning kamayishi, qog'oz hujjatlar bilan ishlash xarajatlarining
yo'qolishi, tibbiy xatolar tufayli kelib chiqadigan qo'shimcha davolash
xarajatlarining pasayishi umumiy tibbiy xizmatlar narxini kamaytiradi. Ayniqsa,
surunkali kasalliklar bilan og'rigan bemorlarni kuzatish va davolashda elektron
tizimlar orqali masofaviy monitoring amalga oshirish imkoniyati kasalxonaga
yotqizish ehtiyojini kamaytiradi va bemorlarning hayot sifatini oshiradi.
Sug'urta kompaniyalari ham elektron tibbiy yozuvlar orqali da'volarni tezroq
ko'rib chiqish va firibgarlik holatlarini aniqlash imkoniyatiga ega bo'ladi.
Elektron sog'liqni saqlash sohasida sun'iy intellekt va mashinani o'rgatish
texnologiyalarining integratsiyasi yangi imkoniyatlar ochmoqda. Tibbiy
tasvirlarni tahlil qilish, kasalliklarni erta bosqichda aniqlash, dorilar ta'sirini
bashorat qilish va shaxsiylashtirilgan davolash rejalarini ishlab chiqishda sun'iy
intellekt algoritmlaridan foydalanish tibbiyot samaradorligini sezilarli darajada
oshirmoqda. Big Data texnologiyalari orqali katta hajmdagi tibbiy ma'lumotlarni
tahlil qilish epidemiologik tadqiqotlar, yangi dorilar ishlab chiqish va xalq
salomatligi siyosatini shakllantirish uchun qimmatli ma'lumotlar beradi. Biroq,
bu texnologiyalarning joriy etilishi yangi etik masalalarni ham keltirib chiqaradi
- algoritmlarning qaror qabul qilishdagi roli, tibbiy ma'lumotlardan sun'iy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
173
intellektni
o'rgatishda
foydalanish
bo'yicha
rozilik
masalalari
va
avtomatlashtirilgan tizimlarning xatolari uchun javobgarlik masalalari hal
qilinishi zarur bo'lgan dolzarb muammolar hisoblanadi.
Elektron sog'liqni saqlash tizimlarining joriy etilishi jarayonida insan omili
ham muhim rol o'ynaydi. Tibbiy xodimlarning yangi texnologiyalarga
moslashish qiyinliklari, o'rganish vaqtining etishmasligi va an'anaviy ish
uslublarini o'zgartirishga qarshilik ko'rsatishi kuzatiladi. Keksa shifokorlar
yoshlarga nisbatan yangi texnologiyalarni qabul qilishda sekinroq bo'lishi
mumkin, bu esa tizimning to'liq potensialini ro'yobga chiqarishga to'sqinlik
qiladi. Shuningdek, bemorlar tomonidan ham elektron tizimlardan foydalanish
bo'yicha ko'nikmalarning etishmasligi, ayniqsa qishloq joylarida va keksa
yoshdagi fuqarolar o'rtasida kuzatiladi.
Ma'lumotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, elektron sog'liqni saqlash
tizimlarining muvaffaqiyatli ishlashi uchun tibbiy muassasalar o'rtasida yagona
standartlar va protokollarning mavjudligi zarur. Turli tibbiy muassasalarda turli
xil dasturiy ta'minot va tizimlardan foydalanilayotganligi ma'lumotlar almashish
va bemorlarning to'liq tibbiy tarixini yaratishda qiyinchiliklarga olib keladi. Bu
muammo ayniqsa shoshilinch tibbiy yordam ko'rsatish paytida bemorning
oldingi kasallik tarixi haqida ma'lumot olishda seziladi. Bundan tashqari,
elektron tizimlarning texnik nosozliklari va elektr ta'minoti uzilishi paytida
tibbiy xizmatlar ko'rsatish jarayonining to'xtab qolish xavfi ham hisobga olinishi
kerak.
Elektron sog'liqni saqlash tizimlarini joriy etish zamonaviy tibbiyotning
zaruriy yo'nalishi hisoblanadi. Nazariy jihatdan, ushbu tizimlar tibbiy xizmatlar
samaradorligini oshirish va sifatini yaxshilash uchun keng imkoniyatlar taqdim
etadi. Biroq muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun mustahkam huquqiy baza,
texnik standartlarning ishlab chiqilishi va ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash
zaruir.
Tavsiyalar qatoriga quyidagilar kiradi: birinchidan, elektron sog'liqni
saqlash sohasini tartibga soluvchi maxsus qonunchilik bazasini ishlab chiqish;
ikkinchidan, milliy standartlar va texnik talablarni belgilash; uchinchidan, tibbiy
xodimlar uchun maxsus ta'lim dasturlarini tashkil etish; to'rtinchidan, bosqichli
joriy etish strategiyasini amalga oshirish. Kelajakda tadqiqotlar sun'iy intellekt,
blokchеyn texnologiyalari va IoT qurilmalarining elektron sog'liqni saqlash
tizimlariga integratsiyasi yo'nalishlarida davom ettirilishi maqsadga muvofiqdir.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
174
Adabiyotlar/Литература/References:
1.
World Health Organization. (2019). WHO guideline: recommendations on
digital interventions for health system strengthening. Geneva: World Health
Organization. 89 p.
2.
Kruse, C. S., & Beane, A. (2018). Health information technology continues
to show positive effect on medical outcomes: systematic review. Journal of
Medical Internet Research, 20(2), e41. 15 p.
3.
Bashshur, R., Doarn, C. R., Frenk, J. M., Kvedar, J. C., & Woolliscroft, J. O.
(2020). Telemedicine and the COVID-19 pandemic, lessons for the future.
Telemedicine and e-Health, 26(5), 571-573.
4.
Ahmadi, H., Arji, G., Shahmoradi, L., Safdari, R., Nilashi, M., & Alizadeh, M.
(2019). The application of internet of things in healthcare: a systematic
literature review and classification. Universal Access in the Information Society,
18(4), 837-869.
5.
Davis, F. D. (2019). Technology acceptance model: TAM. In Management
information systems (pp. 651-688). IGI Global.
6.
Voigt, P., & Von dem Bussche, A. (2017). The EU General Data Protection
Regulation (GDPR). A Practical Guide, 1st Ed., Cham: Springer International
Publishing. 352 p.
7.
O'zbekiston Respublikasi Qonuni. (2020). "Shaxsiy ma'lumotlar
to'g'risida"gi qonun. Toshkent: O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi. 25 b.
8.
Федеральный закон РФ. (2021). "Об основах охраны здоровья
граждан в Российской Федерации" №323-ФЗ. Москва: Российская газета. 15
с.
9.
Menachemi, N., & Collum, T. H. (2011). Benefits and drawbacks of
electronic health record systems. Risk Management and Healthcare Policy, 4, 47-
55.
10.
Zhang, M., Zhang, C., Sun, Q., Cai, Q., Yang, H., & Zhang, Y. (2018).
Questionnaire survey about use of an electronic health record system in Chinese
hospitals. BMC Medical Informatics and Decision Making, 18(1), 1-11.
