ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
30
“SIRDARYO VILOYATI YER FONDI TARKIBI VA UNING MINTAQA
IQTISODIYOTINING RIVOJLANISHIDAGI O'RNI”
O’ng’arov Hasan G’ayrat o’g’li
O’zMU Iqtisodiyot fakulteti
mustaqil izlanuvchisi (PhD)
+998990859910
https://doi.org/10.5281/zenodo.15689305
Sirdaryo viloyati qishloq xo’jaligi sohasida O'zbekistonning muhim
hududlaridan biri bo'lib, uning iqtisodiy rivojlanishida yer fondining o'rni katta.
Viloyat yer fondining tarkibi asosan qishloq xo'jaligi va sug'orish tizimiga
tegishli bo'lib, bu hududda asosan sifatli paxta va g'alla yetishtiriladi.
Tadqiqotning maqsadi – Sirdaryo viloyatining yer fondi tarkibini tahlil
qilish va uning iqtisodiy iqtisodiy rivojlanishidagi o'rnini aniqlashdan iboratdir.
Viloyat yer fondi iqtisodiy faoliyatning turli sohalarini – qishloq xo'jaligidan
tortib, sanoat va transport infratuzilmasigacha qamrab oladi.
Mamlakatimizda qishloq xoʻjaligi korxonalari, tashkilotlari va muassasalari
foydalanishida boʻlgan yerlar maydoni 1990-yilga nisbatan 2025-yilga kelib 6
947,1 ming gektarga kamaygan. Bu oʻzgarish respublika hududida yaylov
yerlarning o’rmon yer toifalariga oʻtishi munosabati hamda boshqa toifadagi
yerlar maydonining oshishi hisobiga roʻy bergan. Respublika yer fondini xoʻjalik
maqsadidagi vazifalariga qarab boʻlinishi u yoki bu maqsadda foydalanishga
berilgan yerlar bajaradigan funksiyalari farqiga bog’liqdir.
Yer resurslari – har qanday mintaqaning asosiy tabiiy boyligi hisoblanadi.
Ularning to‘g‘ri tasnifi va oqilona foydalanilishi hudud iqtisodiyotining barqaror
rivojlanishida hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Yer toifalari – bu yer
fondining qishloq xo‘jaligi yerlari, o‘rmonlar, sanoat yerlari, aholi punktlari, suv
osti yerlar kabi turlarga ajratilishi bo‘lib, ularning har biri o‘z funksional roliga
ega:
• Aholi punktlarining yerlariga shahar va shaharchalar maʼmuriy
chegaralarida boʻlgan hamda qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi korxonalari,
muassasalari va tashkilotlari foydalanayotgan yerlar tarkibiga kirmagan qishloq
aholi punktlari kiritilgan. Aholi punktlarini yer maydoni 2025-yil 1-yanvar
holatiga jami yerlarning 0.49 foizini tashkil etadi.
• Sanoat, transport, aloqa, mudofaa va boshqa maqsadlarga moʻljallangan
yerlarga belgilangan maqsadlarda foydalanish uchun yuridik shaxslarga berilgan
yerlar kiradi. Bu toifadagi yerlar tashkilotlarga yuklangan vazifalarni bajarish
uchun belgilangan tartibda me’yoriy yoki loyiha-texnik hujjatlar asosida beriladi.
Sanoat, transport, aloqa, mudofaa va boshqa maqsadlarda foydalaniladigan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
31
yerlarning maydoni 2025-yil 1-yanvar holatiga ko’ra jami yerlarning 1.78 foizini
tashkil etiladi.
• Tabiatni muhofaza qilish, sog’lomlashtirish va rekreatsiya maqsadlariga
mo’ljallangan yerlarning maydoni jami yerlarning 9.49 foizini tashkil qiladi. Bu
yerlarga muhofaza etiladigan tabiiy hududlar egallagan, ustuvor ekologik, ilmiy,
madaniy, estetik, rekreatsiya va sanitariya-sogʻlomlashtirish ahamiyatiga molik
yerlar kiradi. Bu toifadagi yerlar maydonining asosiy qismini qoʻriqxonalar va
milliy bog’lar egallaydi. Davlat tabiiy qo’riqxonalari tabiatni muhofaza qilish,
ilmiy-tadqiqot va ekologik-maorif muassasalari bo’lib, maqsadi tabiiy jarayon va
hodisalarni, oʻsimlik va hayvonot dunyosi genetik fondini, oʻsimlik va
hayvonlarning ayrim tur va turkumlarini, tipik va noyob ekologik tizimlarini
tabiiy holatda saqlab qolish oʻrganishdan iboratdir.
• Tarixiy-madaniy ahamiyatga molik yerlar moddiy madaniy meros
obyektlar, qabristonlar joylashgan yerlardir. Tarixiy-madaniy ahamiyatga molik
yerlar va tarixiy madaniy maqsadlarda foydalanadigan yerlarning umumiy
maydoni 2025-yil 1-yanvar holatiga ko’ra jami yerlarning 0.07 foizni tashkil
qiladi.(1-rasmga qarang).
1-rasm.
58%
1%
2%
10%
0%
24%
2% 3%
Qishloq xoʼjaligiga moʼljallangan
yerlar
Аholi punktlarining yerlari
Sanoat, transport, aloqa va mudofaa
va boshqa maqsadlarga moʼljallangan
yerlar
Tabiatni muhofaza qilish,
sogʼlomlashtirish, rekreatsiya
maqsadlariga moʼljallangan yerlar
Tarixiy madaniy ahamiyatga molik
yerlar
Oʼrmon fondi yerlari
Suv fondi yerlari
Zaxira yerlar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
32
O’zbekiston Respublikasi yer fondining toifalari bo’yicha tarkibi.
1
Sirdaryo viloyatida har bir yer toifasining mintaqa iqtisodiy rivojlanishda
muhim ahamiyatga ega. Masalan, Sirdaryo viloyati sug‘orma dehqonchilikka
ixtisoslashgan bo‘lib, qishloq xo‘jaligi yerlari umumiy yer fondining asosiy
qismini tashkil etadi. Asosiy ekinlar: paxta, g‘alla, sabzavot-poliz mahsulotlari
bo’lib, mazkur mahsulotlar bo’yicha nafaqat viloyat ichki ehtiyojlarini qoplaydi,
balki respublika eksport salohiyatiga ham hissa qo‘shadi. Qishloq joylarida
aholining 40% dan ortig‘i aynan shu yer toifasi bilan bog‘liq iqtisodiy faoliyatda
band.
Sirdaryo viloyatida urbanizatsiya darajasi respublika bo‘yicha o‘rtacha
ko‘rsatkichga yaqin. Guliston, Shirin, Yangiyer kabi shaharlarda sanoat, xizmat
ko‘rsatish va uy-joy qurilishiga aloqador yerlar kengaymoqda. Aholi punktlari
yerlari ijtimoiy infratuzilma (maktab, bog‘cha, shifoxona) joylashuvi uchun zarur
bo‘lib, yashash sifati va iqtisodiy faollik darajasiga ta’sir ko‘rsatadi.
Viloyat sanoati asosan yengil sanoat (paxta-to‘qimachilik), oziq-ovqat
sanoati, kimyo sanoatiga ixtisoslashgan. Sanoat zonalari asosan Yangiyer,
Sirdaryo, Guliston shaharlariga yaqin joylashgan. Transport yerlariga kelganda,
viloyat orqali o‘tuvchi avtomobil va temir yo‘llar Markaziy Osiyoni bog‘lovchi
strategik yo‘nalish hisoblanadi (masalan, Toshkent–Samarqand yo‘li). Lekin bu
toifaga ajratilgan yerlarning nisbatan kamligi sanoat rivojiga to‘siq bo‘lishi
mumkin.
Sirdaryo viloyati ekologik jihatdan nozik mintaqa bo‘lib, o‘rmon fondi
yerlari kam va asosan himoya vazifasini bajaradi (masalan, shamol eroziyasiga
qarshi). Zarafshon daryosi bo‘yidagi himoya zonalari va yashil hududlar
viloyatning ekologik barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Bu yerlar
rekreatsion, ekologik monitoring va tuproqni degradatsiyadan himoya qilishda
muhim.
1-jadval.
T
/
r
Hududlar nomi
Umumiy
yer
maydoni
(ming
ga)
Ekin
yerlar
(ming
ga)
Ko’p yillik
daraxt-
zorlar
(ming ga)
Bo’z
yerlar
(ming
ga)
Pichan-
zorlar va
yaylov-lar
(ming ga)
Qishloq
xo’jalik
yer turlari
maydo-ni
(ming ga)
1.
Oqoltin
55137
41193
547
950
220
42911
2.
Boyovut
52289
31591
1134
34
4122
36882
3.
Sayxunobod
45113
28470
554
87
1077
30190
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
33
4.
Guliston
34965
21404
1089
393
1494
24380
5.
Sardoba
51760
33289
603
1498
1011
36402
6.
Mirzaobod
63576
30587
396
3871
7970
42824
7.
Sirdaryo
53613
27332
1480
378
2639
31829
8.
Xovos
61955
33759
1838
2852
1263
39712
9.
Yangiyer sh.
2988
228
6
20
1
255
10.
Baxt sh.
223
11.
Shirin sh.
1339
10
35
45
12.
Sirdaryo sh.
1039
2
2
13.
Guliston sh.
3621
996
25
37
1058
Jami
427618
248862
7673
10084
19870
286489
Sirdaryo viloyati ma’muriy chegaralaridagi jami yerlar.
2
Viloyatda mavjud zaxira yerlari kelgusida yangi sanoat zonalari, uy-joy
massivlari va qishloq xo‘jaligi ekin maydonlarini kengaytirish uchun asos bo‘la
oladi. Lekin hozirgi kunda bu yerlardan foydalanish ko‘rsatkichlari past. Bu esa
rivojlanish salohiyatining to‘liq ishga solinmaganini bildiradi. Uzoq muddatli
strategik rejalarda (masalan, Sirdaryo erkin iqtisodiy zonasi) zaxira yerlari
muhim manba sifatida ko‘rilmoqda.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, Sirdaryo viloyatida har bir yer toifasi o‘ziga xos
iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatga ega. Masalan, qishloq xo‘jaligi yerlari – viloyat
iqtisodiyotining tayanchi hisoblansa, sanoat yerlari – bandlik va ishlab chiqarish
salohiyatiga ta’sir qiladi. Viloyatda o‘rmon yerlar ekologik muvozanat kafolati
bo’lsa, zaxira yerlar – kelajakda mintaqaviy rivojlanish uchun zamindir.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “Yangi
O‘zbekistonning 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi”
to‘g‘risidagi PF-60-son Farmoni.
2.
"O‘zbekiston Respublikasining geografiyasi" / Xayitov A. va boshq. –
Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 2021. – 432 b.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
34
3.
"Iqtisodiy geografiya va tabiiy resurslardan foydalanish" / Qodirov M.M.,
Rajabov B.B. – Toshkent: Fan, 2020. – 388 b.
4.
Karimov A.X. "Yer resurslaridan foydalanish va ularni boshqarishning
zamonaviy yo‘nalishlari". – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021. – 215 b.
5.
Tursunov B.A. "Qishloq xo‘jaligi yerlaridan samarali foydalanishning
hududiy tahlili". // “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron
jurnali, №3/2022. – B. 67–74.
6.
FAO (BMT Qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat tashkiloti) – "Land use and land
cover in Central Asia". – Regional report, 2021.
7.
G‘ulomov A. "O‘zbekiston yer resurslari va ularning iqtisodiyotdagi roli" //
“Geografiya va tabiiy resurslar” ilmiy jurnali. – Toshkent, 2022. – №4. – B. 55–62.
8.
O‘zbekiston Respublikasi yer fondi to‘g‘risida statistik ma’lumotlar. –
Toshkent: Davlat yer kadastri ilmiy-ishlab chiqarish markazi, 2025. – 120 b.
