ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
90
YAPON TILIDA KELISHIK KATEGORIYASI KO‘RSATKICHLARI,
KO‘MAKCHI MORFEMALAR VA YORDAMCHI SO‘ZLARNING MATN
VA MULOQOTDAGI O‘ZARO FARQLI JIHATLARI
Najmiyeva Po‘lotoy Tilavmurodovna
Samarqand davlat chet tillar instituti
Yapon filologiyasi kafedrasi tayanch doktoranti
purami0808@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15746392
Annotatsiya
Ushbu maqolada yapon tilidagi kelishik kategoriyasi ko‘rsatkichlari (
格助
詞
), ko‘makchi morfemalar (
接尾辞
) va yordamchi so‘zlar (
助動詞・補助語
)ning matn va muloqotdagi funksional o‘rni hamda ularning grammatik,
semantik va pragmatik farqlari tahlil qilinadi. Har bir grammatik birlikning
sintaktik tuzilmadagi roli, so‘zlovchi nuqtai nazarini ifodalashdagi vositalari
hamda muloqot kontekstida axborotning ifodalanish shakllari izohlanadi.
Mazkur tadqiqot yapon tilining grammatik tizimini chuqurroq anglash, matn va
muloqotda so‘zlarning kontekstual yukini aniqlashga qaratilgan bo‘lib,
tilshunoslikning nazariy va amaliy jihatlarini qamrab oladi. Ayniqsa, yapon tili
o‘qitish, tarjima qilish va lingvopragmatik tahlillarda ushbu birliklarning
farqlanishini anglash dolzarb hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
yapon tili grammatikasi,
格助詞
,
接尾辞
,
助動詞
, kelishik
qo‘shimchalari, ko‘makchi morfema, yordamchi so‘z, sintaksis, pragmatika,
matn, muloqot.
Abstract
This article analyzes the functional role of Japanese conjugation category
markers (
格助詞
), auxiliary morphemes (
接尾辞
) and auxiliary words (
助動詞
・助助語
) in text and communication, as well as their grammatical, semantic
and pragmatic differences. The role of each grammatical unit in the syntactic
structure, the means of expressing the speaker's point of view, and the forms of
expressing information in the context of communication are explained. This
study aims to provide a deeper understanding of the grammatical system of the
Japanese language, to determine the contextual load of words in text and
communication, and covers theoretical and practical aspects of linguistics.
Understanding the differences between these units is especially relevant in
Japanese language teaching, translation and linguopragmatic analysis.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
91
Keywords:
Japanese grammar,
格助詞
,
接尾辞
,
助動詞
, conjunctive
adverbs, auxiliary morpheme, auxiliary word, syntax, pragmatics, text,
communication.
Аннотация
В данной статье анализируется функциональная роль японских
маркеров категории спряжения (
格助詞
), вспомогательных морфем (
接尾
辞
) и вспомогательных слов (
助動詞・助助語
) в тексте и коммуникации, а
также их грамматические, семантические и прагматические различия.
Объясняется роль каждой грамматической единицы в синтаксической
структуре, средства выражения точки зрения говорящего и формы
выражения
информации
в
контексте
коммуникации.
Данное
исследование направлено на более глубокое понимание грамматической
системы японского языка, на определение контекстной нагрузки слов в
тексте и коммуникации и охватывает теоретические и практические
аспекты лингвистики. Понимание различий между этими единицами
особенно актуально в преподавании японского языка, переводе и
лингвопрагматическом анализе.
Ключевые слова: грамматика японского языка,
格助詞
,
接尾辞
,
助動詞
,
союзные наречия, вспомогательная морфема, вспомогательное слово,
синтаксис, прагматика, текст, общение.
Yapon tilining grammatik tizimi o‘ziga xos tuzilishga ega bo‘lib, unda so‘zlar
orasidagi sintaktik munosabatlar asosan postpozitsiyalar (ya’ni, so‘zdan keyin
keluvchi birliklar) orqali ifodalanadi. O‘zbek tilida kelishik qo‘shimchalari deb
yuritiladigan birliklar yapon tilida ko‘pincha
格助詞
(kaku-joshi, kelishik
yuklamalari) orqali ifodalanadi. Shuningdek, ko‘makchi morfemalar va
yordamchi so‘zlar (
助動詞・副助詞
) kabi unsurlar ham yapon tilidagi fikr
ifodasida beqiyos ahamiyatga ega.
Kelishik kategoriyasi ko‘rsatkichlari (
格助詞
- kaku-joshi)
Yapon tilidagi
格助詞
lar o‘zbek tilidagi kelishik qo‘shimchalariga ma’lum
ma’noda to‘g‘ri keladi. Ular gapdagi so‘zlarning vazifasini (egalik, to‘ldiruvchi,
manzil, sabab va b.) belgilaydi.
Yapon tilida kelishik kategoriyasi ko‘rsatkichlari –
格助詞
(kaku-joshi) –
gapdagi so‘zlar orasidagi grammatik munosabatlarni bildiruvchi birliklardir.
Ular o‘zbek tilidagi kelishik qo‘shimchalariga yaqin bo‘lib, harakat egasi,
ob'yekti, harakat manzili, vositasi kabi sintaktik rollarni aniqlashda qo‘llaniladi.
Quyidagi jadvalda ularning asosiy turlari, vazifalari va o‘zbek tiliga taxminiy
tarjimasi keltirilgan.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
92
格助詞
(Yuklama)
Grammati
k vazifasi
O‘zbek
tilidagi
ekvivalenti
Misol
(yaponcha +
tarjima)
が
(ga)
Ega
(sub’yekt)
–
彼が来た。
(U keldi)
を
(wo)
To‘g‘ridan-
to‘g‘ri ob’yekt
-ni
水を飲む。
(Suvni ichmoq)
に
(ni)
Yo‘nalish,
manzil, qabul
qiluvchi
-ga, -da
友達に会う。
(Do‘stimga
uchrashaman)
へ
(e)
Yo‘nalish
-ga tomon
学校へ行く。
(Maktabga boraman)
で
(de)
Joy, vosita
-da, orqali
バスで行く。
(Avtobusda boraman)
と
(to)
Hamroh,
tenglik
-bilan
母と話す。
(Onam
bilan gaplashaman)
から
(kara)
Boshlanish
nuqtasi
-dan
家から出る。
(Uyidan chiqdi)
まで
(made)
Tugash nuqtasi
-gacha
駅まで歩く。
(Vokzalgacha piyoda)
より
(yori)
Taqqoslash
-dan ko‘ra
兄より高い。
(Akadan balandroq)
格助詞
lar yapon tilidagi gap qurilishida muhim sintaktik vazifani bajaradi.
Ular orqali so‘zlar orasidagi grammatik bog‘lanish aniqlanadi. O‘zbek tilidagi
kelishik qo‘shimchalariga o‘xshash bo‘lsada,
格助詞
lar har doim so‘zdan keyin
keladi va gapdagi sintaktik rolni ko‘rsatadi. Ularni to‘g‘ri anglash yapon tilini
to‘g‘ri tushunish va muloqotda erkin foydalanish uchun muhimdir.
Ko‘makchi morfemalar (
接尾辞
–
setsu-bi-ji)
Ko‘makchi morfemalar yapon tilida so‘zlarning oxiriga qo‘shilib, ularning
grammatik vazifasini yoki ma’no soyasini kengaytiradi. Ular asosan so‘z yasash,
daraja, xushmuomalalik, yoki ko‘plik ma’nolarini ifodalaydi.
Yapon tilidagi ko‘makchi morfemalar (
接尾辞
– setsubiji) so‘zlarning
oxiriga qo‘shilib, ularning grammatik, leksik yoki stilistik ma’nolarini
o‘zgartiruvchi birliklardir. Ular yangi so‘z yasash, ko‘plik, kasb, hurmat yoki
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
93
abstrakt tushunchalarni ifodalashda keng qo‘llaniladi. Quyida ularning asosiy
turlari va vazifalari jadval asosida berilgan.
1. Ko‘plik bildiruvchi ko‘makchi morfemalar
Ko‘makchi
Ma’nosi
Misol
Tarjimasi
～たち
Ko‘plik
(odamlar)
学生たち
Talabalar
～ら
Norasmiy
ko‘plik
彼ら
Ular
～方
Hurmatli
ko‘plik
先生方
Ustozlar (hurmat
bilan)
2. Shaxs, kasb yoki mavqe bildiruvchi morfemalar
Ko‘makchi
Ma’nosi
Misol
Tarjimasi
～者
Shaxs
(intellektual)
研究者
Tadqiqotchi
～人
Millat,
shaxs
日本人
Yaponiyalik
～員
A’zolik
銀行員
Bank xodimi
3. Odob/hurmat bildiruvchi morfemalar
Ko‘makchi
Ma’nosi
Misol
Tarjimasi
～さん
Oddiy
hurmat
山田さん
Yamada
janob/xonim
～様
Rasmiy,
yuqori hurmat
お客様
Hurmatli mijoz
～君
Norasmiy
(erkaklar)
鈴木君
Suzuki (erkak
do‘st)
4. Sifat yoki xususiyat ifodalovchi morfemalar
Ko‘makchi
Ma’nosi
Misol
Tarjimasi
～的
“…lik”,
“…ga oid”
文化的
Madaniy
～性
Abstraktli
k
安全性
Xavfsizlik
～風
Uslub,
yondashuv
日本風
Yaponcha uslubda
Ko‘makchi morfemalar yapon tilining grammatik va uslubiy tizimida
muhim o‘rin tutadi. Ular yordamida so‘zga grammatik yuk, hurmat ifodasi,
mavqe, millat, va boshqa ma’nolar qo‘shiladi. Matnda va muloqotda ushbu
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
94
birliklarni to‘g‘ri qo‘llash yapon tilini to‘g‘ri va madaniy kontekstda ishlatish
uchun zarur.
4. Yordamchi so‘zlar (
補助語・助動詞
– hojo-go / jodōshi)
Yordamchi so‘zlar harakatning turini, darajasini, ehtimolini, yoki gapning
ifoda uslubini belgilovchi birliklardir. Ular asosiy fe’l yoki sifatdan keyin keladi.
Yordamchi so‘zlar yapon tilida asosiy fe’l, sifat yoki ot so‘zlarining
ma’nosini grammatik jihatdan aniqlashtiruvchi birliklardir. Ular mustaqil so‘zlar
emas, asosiy so‘zlar bilan qo‘shilib, zamon, holat, istak, taxmin, ehtimol,
imkoniyat, buyruq, istak, majburiyat kabi ma’nolarni bildiradi.
Bu birliklar
助動詞
(jodōshi) deb ataladi va ko‘pincha fe’lning oxirida
keladi.
Yordamchi so‘zlarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
Zamon va holat ifodalovchi yordamchi so‘zlar:
Yordamchi
Ma’nosi
Misol
Tarjimasi
〜た
(-ta)
O‘tgan zamon
食べた
Yedi
〜ている
(-te iru)
Davomiy holat
読んでいる
O‘qimoqda
〜ます
(-masu)
Hurmatli hozirgi
zamon
行きます
Boraman (hurmat
bilan)
Istak va maqsad ifodalovchi yordamchi so‘zlar
Yordamchi
Ma’nosi
Misol
Tarjimasi
〜たい
(-tai)
Xohish
食べたい
Yegim kelmoqda
〜よう
(-yō)
Niyat/maqsad
行こう
Boraylik /
Boramanchi
Ehtimol, taxmin, gumon bildiruvchi yordamchi
so‘zlar
Yordamchi
Ma’nosi
Misol
Tarjimasi
〜らしい
(-rashii)
Eshitish, gumon
雨が降るらしい
Ehtimol yomg‘ir
yog‘adi
〜そうだ
(-sō da)
Ko‘rinishcha
病気そうだ
Kasalga o‘xshaydi
Majburiyat va imkoniyat bildiruvchi yordamchi so‘zlar
Yordamchi
Ma’nosi
Misol
Tarjimasi
〜なければならない
(-nakereba naranai)
Majburiyat
行かなければなら
ない
Borishga
majburman
〜ことができる
(-
koto ga dekiru)
Imkoniyat
話すことができる
Gaplasha oladi
Qo‘llanilishdagi muhim jihatlar quyida keltiriladi:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
95
助動詞
lar yapon tilining politeness (odob) tizimida muhim o‘rin tutadi.
Masalan, “
〜
ます
” formasini qo‘llash rasmiy muloqotda majburiydir.
Ular asliy so‘zga bog‘lanib, gapga qo‘shimcha ma’no yoki kayfiyat beradi.
Og‘zaki va yozma nutqda yordamchi so‘zlar yordamida taxmin, mulohaza,
hissiyot va madaniy konnotatsiyalar ifodalanadi.
Yordamchi so‘zlar (
助動詞
) yapon tili grammatik tizimining ajralmas qismi
hisoblanadi. Ular fe’l va sifatlarning morfologik shaklini o‘zgartiribgina qolmay,
gapning muloqotdagi ahamiyatini, nuqtai nazarini va madaniy fonini ham
belgilaydi. Ularni puxta o‘zlashtirish yapon tilida erkin fikr bildirish, rasmiy va
norasmiy uslubda muloqot qilishda juda muhimdir.
Ushbu bo‘limda yapon tilidagi grammatik birliklarning qo‘llanishi
yuzasidan chuqurroq tahlil keltiriladi. Xususan, ularning kontekstga qarab
qanday semantik yuk olishiga, so‘zlovchining nutqiy maqsadini qanday
bildirishiga, hamda ularning fonetik jihatdan qanday realizatsiya qilinishiga
e’tibor qaratiladi.
Semantik funksiyalar:
格助詞
(kelishik yuklamalari) semantik jihatdan bog‘lovchi rolni bajaradi,
ya’ni so‘zlar o‘rtasidagi munosabatni aniqlashtiradi.
接尾辞
(ko‘makchi
morfemalar) esa so‘zning o‘ziga qo‘shilib, uning leksik maydonini kengaytiradi.
助動詞
(yordamchi fe’llar) esa gaplovchining subyektiv fikrini bildiradi.
Masalan, “
～たい
” yordamida xohish, “
～らしい
” yordamida gumon ifodalanadi.
Pragmatik yondashuv:
Pragmatik nuqtai nazardan, bu birliklar nutqda e’tibor va intonatsiyani
boshqaradi. Yordamchi so‘zlar, ayniqsa, nutqning yumshoqligi, xolisligi yoki
ehtirom darajasini ko‘rsatishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, “
ようです
”
yordamida yumshoq taxmin bildiriladi, bu esa ijtimoiy jihatdan maqbulroq
bo‘ladi.
Fonetik realizatsiya:
格助詞
lar fonetik jihatdan gap ohangida muhim nuqta sanaladi. Masalan, “
が
” yuklamasi gapning urg‘uli qismida kelganda axborotning yangi ekanligini
bildiradi. Yordamchi fe’llar esa ohangni ko‘tarib yoki pasaytirib, nutqning hissiy
rangini oshiradi.
Demak, yapon tilidagi ushbu grammatik birliklar nafaqat grammatik rol,
balki semantik va pragmatik yuklama ham olib boradi. Ularni to‘g‘ri tahlil qilish
yapon tilini chuqurroq o‘zlashtirishga, shuningdek, tarjima, til o‘qitish va nutqni
qayta ishlash sohalarida samarali foydalanishga zamin yaratadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
96
Kelishik yuklamalari, ko‘makchi morfemalar va yordamchi so‘zlar o‘z
vazifalari, qo‘llanish joylari va kommunikativ yukiga ko‘ra farqlanadi. Ularning
har biri tilning matn va muloqotdagi qatlamida o‘ziga xos rol o‘ynaydi.
Yapon tilidagi ushbu grammatik birliklar o‘zaro yaqinliklariga qaramay, ularning
semantik va pragmatik yuklamalari farqlidir. Ularni chuqur o‘rganish yapon
tilining kommunikativ tuzilishini anglashda muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Shibatani, M. (1990). The Languages of Japan. Cambridge University Press.
2. Kuno, S. (1973). The Structure of the Japanese Language. MIT Press.
3. Tsujimura, N. (2007). An Introduction to Japanese Linguistics. Blackwell
Publishing.
4. Martin, S.E. (1975). A Reference Grammar of Japanese. Tuttle Publishing.
5. Yoshimoto, M. (2014). Japanese Grammar: Discourse and Interactional
Perspectives. Routledge.
