ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
84
OLIY TA’LIMDA AXBOROT XAVFSIZLIGI MADANIYATINING
AHAMIYATI
Aziza Boboqulova
Buxoro innovatsiyalar universiteti
2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15746280
Annotatsiya:
Oliy
ta’lim
tizimida
kiberxavfsizlik
madaniyatini
shakllantirishning zamonaviy metodikalari o‘rganilgan. Raqamli transformatsiya
davrida, oliy ta’lim muassasalari kiberxavf tahdidlariga duch kelmoqda, va bu
tahdidlarga qarshi kurashishda yangi pedagogik metodlarning ahamiyati
oshmoqda. Tadqiqotda interaktiv ta’lim, gamifikatsiya, simulyatsiyalar va
xabardorlik kampaniyalari kabi zamonaviy metodikalar kiberxavfsizlik
madaniyatini shakllantirishda samarali bo‘lishi ko‘rsatilgan. Tadqiqotda aralash
usulda (kvantitativ va kvalitatif yondashuvlar) ma’lumotlar to‘plangan va tahlil
qilingan. Kiberxavfsizlik bo‘yicha mavjud bilim, xabardorlik va amaliy
ko‘nikmalar baholangan hamda metodik yondashuvlar samaradorligi
ko‘rsatilgan. Maqolada oliy ta’lim muassasalarida kiberxavfsizlik madaniyatini
mustahkamlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan.
Аннотация:
Изучаются современные методологии формирования
культуры кибербезопасности в высших учебных заведениях. В эпоху
цифровой трансформации высшие учебные заведения сталкиваются с
киберугрозами, и возрастает значение новых педагогических методов в
борьбе с этими угрозами. Исследование показывает, что современные
методологии, такие как интерактивное обучение, геймификация,
симуляции и кампании по повышению осведомленности, эффективны в
формировании культуры кибербезопасности. В исследовании собраны и
проанализированы данные с использованием смешанного метода
(количественный и качественный подходы). Оценены имеющиеся знания,
осведомленность и практические навыки по кибербезопасности,
продемонстрирована эффективность методических подходов. В статье
даны
практические
рекомендации
по
укреплению
культуры
кибербезопасности в высших учебных заведениях.
Annotation
: Modern methodologies for building a cybersecurity culture in
higher education are studied. In the era of digital transformation, higher
education institutions are facing cyber threats, and the importance of new
pedagogical methods in combating these threats is increasing. The study shows
that modern methodologies such as interactive learning, gamification,
simulations, and awareness campaigns are effective in building a cybersecurity
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
85
culture. The study collected and analyzed data using a mixed method
(quantitative and qualitative approaches). The existing knowledge, awareness,
and practical skills on cybersecurity were assessed, and the effectiveness of
methodological approaches was demonstrated. The article provides practical
recommendations for strengthening a cybersecurity culture in higher education
institutions.
Kalit so’zlar:
axborot, tahdid, multimedia, onlayn platforma, axborot
etikasi, internet, raqamli resurs
Ключевые слова:
информация, угроза, мультимедиа, онлайн-
платформа, информационная этика, интернет, цифровой ресурс
Keywords:
information, threat, multimedia, online platform, information
ethics, internet, digital resource
Bugungi kunda axborot texnologiyalari hayotning barcha sohalariga chuqur
kirib kelmoqda. Raqamli texnologiyalar taraqqiyoti natijasida axborotga kirish
imkoniyatlari kengaymoqda va insonlar oldida katta hajmdagi ma’lumotlar bilan
ishlash zarurati paydo bo‘lmoqda. Shu sababli, talabalarning axborot
madaniyatini shakllantirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Axborot
madaniyati nafaqat texnologik bilimlarni egallash, balki axborotni tahlil qilish,
saralash, undan samarali foydalanish va axborot xavfsizligini ta’minlash
ko‘nikmalarini ham o‘z ichiga oladi. O‘zbekistonda axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining ta’lim jarayoniga integratsiyalashuvi davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, talabalar uchun axborot madaniyatini
rivojlantirish yo‘nalishida bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Oliy
ta’lim muassasalarida raqamli ta’lim platformalarining joriy etilishi, elektron
kutubxonalar va onlayn resurslardan foydalanish imkoniyatlari talabalarni
zamonaviy texnologiyalar bilan tanishtirishga, ulardan to‘g‘ri foydalanish
qobiliyatlarini shakllantirishga xizmat qilmoqda. Axborot madaniyatiga ega
bo‘lish bugungi kunda talabalarning nafaqat o‘quv jarayonida, balki kasbiy
faoliyatida ham muhim ahamiyatga ega. Raqamli vositalardan samarali
foydalanish, ishonchli axborot manbalarini tanlash, ma’lumotlarni qayta ishlash
va ularni tahlil qilish qobiliyatlari talabaning ilmiy izlanishlar olib borishida va
o‘z bilimini mustaqil rivojlantirishida katta rol o‘ynaydi. Shuningdek, axborot
xavfsizligi va axborot etikasi masalalarini tushunish talabalarning internet
muhitida mas’uliyatli harakat qilishiga yordam beradi. Talabalarning axborot
madaniyatini rivojlantirishda o‘quv jarayoniga innovatsion texnologiyalarni
joriy etish muhim ahamiyatga ega. Elektron darsliklar, multimediya ta’lim
resurslari, virtual laboratoriyalar va raqamli platformalar yordamida ta’lim
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
86
jarayonining samaradorligini oshirish mumkin. Shuningdek, talabalar uchun
media savodxonlik va raqamli xavfsizlik bo‘yicha maxsus seminarlar, amaliy
mashg‘ulotlar va treninglar tashkil etish axborot madaniyatining shakllanishiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shunga qaramay, O‘zbekistonda talabalarning axborot
madaniyatini shakllantirish jarayonida hali ham qator muammolar mavjud.
Jumladan, ba’zi o‘quv muassasalarida zamonaviy texnologiyalarning
yetishmovchiligi, o‘qituvchilarning raqamli texnologiyalar bo‘yicha yetarli
bilim va malakaga ega emasligi, shuningdek, talabalar orasida ishonchli va soxta
axborotni farqlash bo‘yicha yetarli ko‘nikmalarning shakllanmagani kabi
muammolar uchraydi. Ushbu maqolada talabalarning axborot madaniyatini
shakllantirish jarayoni, uning tarkibiy qismlari, zamonaviy texnologiyalar bilan
bog‘liq yondashuvlar hamda mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari
tahlil qilinadi. Talabalarning axborot madaniyatini shakllantirish zamonaviy
ta’lim jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. Bu jarayon o‘z ichiga axborotni
izlash, saralash, tahlil qilish, undan samarali foydalanish hamda axborot
xavfsizligini ta’minlash kabi muhim jihatlarni oladi. Axborot madaniyatiga ega
bo‘lgan talaba raqamli muhitda mustaqil faoliyat yurita oladi, ilmiy izlanishlarni
olib borish, taqdimot va yozma ishlarni tayyorlashda ishonchli manbalardan
foydalanish hamda internet tarmog‘ida xavfsiz ishlash qobiliyatiga ega bo‘ladi.
Axborot madaniyatining asosiy tarkibiy qismlaridan biri bu raqamli savodxonlik
bo‘lib, u talabalarni zamonaviy texnologiyalardan to‘g‘ri foydalanishga o‘rgatadi.
Raqamli savodxonlik talabalar uchun nafaqat texnologiyalarni bilish, balki ularni
ta’lim va ilmiy faoliyatda samarali qo‘llashni ham anglatadi. Masalan, talabalar
turli onlayn kutubxonalar, ilmiy ma’lumotlar bazalari, elektron darsliklar va
akademik maqolalar bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishlari kerak.
Bundan
tashqari, axborot madaniyatining muhim jihatlaridan yana biri axborot
xavfsizligi hisoblanadi. Internetda faoliyat yuritayotgan har bir talaba o‘z shaxsiy
ma’lumotlarini himoya qilish, kiberxavfsizlik qoidalariga rioya qilish va zararli
dasturlar hamda soxta axborot manbalaridan ehtiyot bo‘lishi lozim. Ayniqsa,
ijtimoiy tarmoqlar va turli veb-saytlardan foydalanganda, ma’lumotlarni
ishonchli manbalardan olish, kiberxavfsizlik choralarini ko‘rish muhim
ahamiyatga ega. Axborot madaniyati tushunchasining yana bir muhim tarkibiy
qismi axborot etikasi hisoblanadi. Bu tushuncha internet muhitida odob-axloq
qoidalariga rioya qilish, mualliflik huquqlarini buzmaslik, plagiatga yo‘l
qo‘ymaslik va axborotdan to‘g‘ri foydalanishni o‘z ichiga oladi. Bugungi kunda
talabalar ilmiy ishlarda boshqa mualliflarning fikrlarini o‘zlashtirishdan
qochishlari va barcha ilmiy manbalarni to‘g‘ri ko‘rsatishlari muhim hisoblanadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
87
Shuningdek,
axborot
madaniyatini
shakllantirishda
zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish muhim rol o‘ynaydi. O‘quv jarayonida sun’iy
intellekt, onlayn platformalar, multimediya resurslari va raqamli vositalardan
foydalanish talabalarning axborotni o‘zlashtirish darajasini oshiradi. Masalan,
Google Scholar, ResearchGate kabi platformalar orqali ilmiy maqolalarni izlash,
Grammarly va Turnitin kabi xizmatlardan foydalanib ilmiy ishlardagi grammatik
va plagiat xatolarini tekshirish axborot madaniyatining shakllanishiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston ta’lim tizimida talabalarning axborot madaniyatini
shakllantirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar quyidagilardan
iborat:
Oliy ta’lim muassasalarida raqamli texnologiyalar bo‘yicha maxsus o‘quv
kurslarini joriy etish.
Ilmiy va ta’limiy onlayn platformalardan foydalanish bo‘yicha seminarlar
va treninglar tashkil etish.
Talabalar o‘rtasida axborot xavfsizligi va axborot etikasi bo‘yicha
tushuntirish ishlarini olib borish.
Raqamli ta’lim resurslaridan foydalanish madaniyatini rivojlantirish.
’lim muassasalarida texnologik infratuzilmaning yetarli darajada
rivojlanmagani, talabalar orasida axborot madaniyatiga oid tushunchalarning
yetarlicha shakllanmagani va internetdan foydalanishning nazoratsizligi kabi
muammolar kuzatilmoqda. Shu sababli, ushbu sohada ta’lim tizimining har
tomonlama rivojlanishi uchun qo‘shimcha tadbirlar amalga oshirilishi talab
etiladi. Shunday qilib, talabalarning axborot madaniyatini shakllantirish ta’lim
jarayonining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, uning rivojlanishi nafaqat
talabalar bilim darajasini oshirish, balki ularning texnologik imkoniyatlardan
to‘g‘ri foydalanish qobiliyatlarini ham shakllantirishga xizmat qiladi.
Talabalarning axborot madaniyatini shakllantirish zamonaviy ta’lim tizimining
dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, uning rivojlanishi o‘quv jarayonining sifatini
oshirishga hamda talabalarni raqamli muhitga moslashtirishga xizmat qiladi.
O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, axborot madaniyati rivojlangan
talabalar nafaqat o‘qish jarayonida, balki kundalik hayotda ham axborot
texnologiyalaridan samarali foydalanish qobiliyatiga ega bo‘ladilar. Axborot
madaniyatini rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilgan tajribalar shuni
isbotlaydiki, talabalar raqamli texnologiyalar va onlayn platformalardan
foydalanishni yaxshi o‘zlashtirsalar, ularning ilmiy izlanish va axborotni saralash
ko‘nikmalari ancha rivojlanadi. Ayniqsa, ilmiy izlanishlar olib borishda raqamli
vositalardan foydalanish talabalar uchun katta yengillik yaratadi. Masalan,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
88
Google Scholar, Scopus, ResearchGate kabi platformalar orqali ilmiy maqolalarni
topish va ularni tahlil qilish talabalar bilim doirasini kengaytiradi. Shuningdek,
axborot xavfsizligi bo‘yicha o‘tkazilgan treninglar natijalari shuni ko‘rsatdiki,
talabalar shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, xavfsiz parollar yaratish va
internet tarmog‘idagi tahdidlardan saqlanish bo‘yicha aniq bilimlarga ega
bo‘lishadi. Bu esa ularning raqamli muhitda o‘zini himoya qilish qobiliyatini
oshiradi. Talabalar o‘rtasida axborot etikasi va plagiatning oldini olish bo‘yicha
o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, raqamli ta’lim resurslaridan to‘g‘ri
foydalanish bo‘yicha tushunchalarga ega bo‘lgan talabalar ilmiy ishlarda
mualliflik huquqlarini hurmat qilish va ishonchli manbalarga tayanish
qobiliyatlarini shakllantiradilar. Biroq, ba’zi talabalar hali ham internet
manbalaridan foydalanishda mualliflik huquqlariga yetarlicha e’tibor
qaratmaydi. Shu sababli, universitetlar va ta’lim muassasalarida axborot etikasi
bo‘yicha qo‘shimcha seminar va kurslarni joriy etish lozimligi aniqlangan.
Bundan
tashqari,
axborot
madaniyatini
rivojlantirishda
zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash natijalari ham ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Masalan,
interaktiv ta’lim platformalaridan foydalangan talabalar an’anaviy ta’limga
nisbatan bilimlarni tezroq o‘zlashtirish imkoniyatiga ega bo‘lishmoqda. Elektron
kutubxonalar, virtual laboratoriyalar va multimedia resurslaridan foydalanish
orqali talabalarning darsga bo‘lgan qiziqishi oshgan. Shunga qaramay,
o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, axborot madaniyatini shakllantirish
bo‘yicha hali ham ba’zi qiyinchiliklar mavjud. Jumladan:
1. Texnologik infratuzilmaning yetarli emasligi – ayrim ta’lim
muassasalarida zamonaviy kompyuterlar, internet tarmog‘i va raqamli resurslar
yetishmovchiligi mavjud.
2. Pedagoglarning yetarli tayyorgarlikka ega emasligi – ba’zi o‘qituvchilar
zamonaviy texnologiyalarni o‘quv jarayoniga to‘liq integratsiyalashda
qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar.
3. Talabalar orasida ishonchli va noto‘g‘ri axborotni farqlash bo‘yicha
bilimlarning yetarli emasligi – ba’zi talabalar soxta ma’lumotlarga ishonishlari
yoki noto‘g‘ri axborotdan foydalanishlari mumkin.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, talabalar uchun axborot madaniyatini
rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar ko‘rish lozim. Jumladan:
Axborot madaniyatini rivojlantirish bo‘yicha maxsus dasturlar ishlab
chiqish – talabalarga raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish bo‘yicha
kurslar tashkil etish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
89
O‘qituvchilar malakasini oshirish – axborot texnologiyalaridan
foydalanish bo‘yicha pedagoglar uchun treninglar o‘tkazish.
Talabalar uchun media savodxonlik va axborot xavfsizligi bo‘yicha
seminarlar tashkil etish – internetdan xavfsiz foydalanish, ishonchli axborotni
tanlash va axborot etikasi bo‘yicha ta’lim berish. Ushbu chora-tadbirlar amalga
oshirilsa, talabalarning axborot madaniyati yanada rivojlanib, ularning raqamli
muhitda samarali faoliyat yuritish qobiliyati oshadi.
Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi sharoitida talabalarning
axborot madaniyatini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Raqamli
muhitda samarali ishlash, axborotni tahlil qilish, ishonchli manbalarni tanlash,
axborot xavfsizligi qoidalariga rioya qilish va axborot etikasi tamoyillarini
o‘zlashtirish bugungi kun talabasi uchun zarur kompetensiyalardan biridir. Shu
sababli, O‘zbekiston ta’lim tizimida axborot madaniyatini rivojlantirish masalasi
dolzarb yo‘nalishlardan biri sifatida qaralmoqda. O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni
ko‘rsatdiki, axborot madaniyatiga ega bo‘lgan talabalar internet va raqamli
texnologiyalardan samarali foydalana oladilar, ilmiy izlanishlar olib borishda
innovatsion texnologiyalarni qo‘llashga moyil bo‘ladilar hamda axborotni
mustaqil ravishda saralash va tahlil qilish qobiliyatiga ega bo‘ladilar.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Tahirov B.N. Axborot xavfsizligi asoslari. Buxoro, “Fan va ta’lim”, 2022
2.
Husenov M.Z. Oliy ta’lim tizimida kiberxavfsizlik madaniyatini
shakllantirishning zamonavy metodikasi // Inter education & Global study ,
2025
3.
Xoshimjanovna M.R. Ta’lim tizimida axborot madaniyatining ahamiyati //
Universal xalqaro ilmiy jurnali, 2025
