ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
9
ЎЗБЕКИСТОН ШАРОИТИДА ЯЙЛОВ ЕРЛАРИДАН САМАРАЛИ
ФОЙДАЛАНИШДА ЗАМОНАВИЙ БОШҚАРУВ, ИЛМИЙ-
ТАДҚИҚОТ ВА АМАЛИЁТЛАР ТИЗИМИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ
Қудратов Эрали Шерали ўғли
озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги соҳасида стратегик ривожланиш ва
тадқиқотлар халқаро маркази таянч докторанти.
қудиратоверали@гмаил.cом +998 91 901 11 22
https://doi.org/10.5281/zenodo.15735362
Аннотатси
я: Мазкур мақолада Ўзбекистонда яйлов ерларидан
самарали фойдаланишни таъминлашда амалга оширилган ташкилий ва
таркибий ислоҳотларнинг аҳамияти таҳлил қилинган. Ислоҳотлар
натижасида
яйловлардан
фойдаланишда
ҳуқуқий-меъёрий
база
мустаҳкамланди, хўжалик юритиш шакллари такомиллашди ва
инновацион ёндашувлар жорий этилди. Шу билан бирга, деградацияга
қарши курашиш ва биохилма-хилликни сақлаш бўйича давлат ва халқаро
ҳамкорликдаги чора-тадбирларнинг ижобий самаралари очиб берилган.
Калит сўзлар:
яйлов самарадорлиги, деградация, инновацион
бошқарув,
биохилма-хиллик,
агротехник
тадбирлар,
ахборот
технологиялари, яйлов экологияси, чорва озуқаси
Annotaцiя:
В тезисе рассматривается значение современных подходов
управления, научных исследований и инновационных практик для
эффективного использования пастбищ в Узбекистане. Восстановление
биоразнообразия требует длительного времени, что делает рациональное
использование пастбищ особенно актуальным..
Ключевые
слова:
эффективность
пастбищ,
деградация,
инновационное управление, биоразнообразие, агротехнические меры,
информационные технологии, экология пастбищ, кормовая база
Annatation:
This thesis analyzes the role of modern management, scientific
research, and innovative practices in the effective use of pasturelands in
Uzbekistan. Restoring biodiversity requires a long time, thus emphasizing the
importance of sustainable pasture use.
Key words:
pasture efficiency, degradation, innovative management,
biodiversity, agrotechnical measures, information technologies, pasture ecology,
livestock feed
Мамлакатимизнинг умумий ер майдонининг 47 фоизи яйлов ерлари
ташкил этади бир қарашда бу яхшидек кўриниши мумкин лекин аслида
яйловлардан фойдаланиш тизимида турли хил камчиликлар сабабли,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
10
яйловларда биохилма-хилликка жуда катта зарар етказилмоқда.
Яйловларда биохилма-хилликни тиклаш учун камида 10-15 йил керак
бўлиб, бу албатта узоқ муддат ҳисобланади шу сабабли ҳам яйлов
ерларида фойдаланишда инновaцион ечимлар излаш талаб этилади.
Жумладан
1. Яйлов экологияси ва менежмекнтидан Ўзбекистон шароитида
яйловлардан самарали фойдаланиш бўйича замонавий бошқарув
талаби:
меҳнат жамоасига раҳбарлик қилиш;
ишлаб чиқариш фаолияти сифатини бошқариш жараёнларини ишлаб
чиқиш ва татбиқ қилиш;
ишлаб чиқариш жараёнларини самарали амалга ошириш учун зарур
бўлган ишлаб чиқариш жараёнлари ва ресурсларини режалаштириш;
яйлов
экологияси
ва
менежментида
замонавий
ахборот
технологиялари тизимини яратиш ва уларнинг эксплуатацияси билан
боғлиқ бўлган ишлаб чиқариш жараёнлари мониторинги ва сифатини
баҳолаш усуллари ва механизмларини ишлаб чиқиш;
атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва меҳнат хавфсизлиги талабларига
мос келиши борасида ишлаб чиқариш жараёнларини назорат қилишда
иштирок этиш.
яйлов экологияси ва менежментида лойиҳаларни ишлаб чиқиш ва
қўйишда бирламчи манбаларни тайёрлаш;
яйлов экологияси ва менежментида табиий яйловларни муҳофаза
қилиш бўйича технологик харитасини ишлаб чиқиш.
хизмат кўрсатиш соҳасида меъёрий - ҳуқуқий ҳужжатлардан
фойдалана олиш;
яйлов экологияси ва менежменти бўйича фермерларга сервис хизмати
кўрсатиш.
замонавий ахборот технологиялар, компьютер техникалари ва
коммуникацион воситаларни амалиётда қўллаш;
яйловшунослик ва геобатаника бўйича экспериментал изланиш
ишларини намунавий услубиятга асосан мустақил ўтказиш ва улардан
олинган натижаларга ишлов бериш;
лойиҳавий ва дастурий ҳужжатларни ишлаб чиқиш;
ишлаб чиқаришни ташкил этиш ва бошқариш кўникмаларига эга
бўлиши;
яйловларни лойиҳалаш, улардан фойдаланиш бўйича маслаҳатлар
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
11
бериши;
тупроқларни унумдорлигини тиклаш, сақлаш ва ошириш бўйича
илмий тадқиқот ишларини олиб бориш ва ишлаб чиқаришга жорий
қилишни билиши;
йирик масштабли мавзули хариталар (эрозияланиш харитаси, озиқа
моддалар билан таъминланиш харитаси, шўрланиш, чўлланиш
даражалари бўйича хаританома ва бошқа) ларни тузиш бўйича
кўникмаларига эга бўлиши;
-
табиий ўсимликлар уруғчилиги бўйича хизмат кўрсатишда меёрий-
ҳуқуқий ҳужжатлардан фойдалана олиши;
яйловларда илмий изланиш ишлари натижасида тупроқ хариталари
ва агрокимёвий хаританомаларни ишлаб чиқишни билиши;
яйлов ерларни баҳолаш бўйича йўриқномалар, илмий изланиш
натижалар ва тупроқларнинг балл бонитетини белгилашни билиши;
ишлаб чиқариш фаолиятини бошқаришни сифатини назорат қилиш
ва татбиқ этишни билиши;
ишлаб чиқариш жараёнларини ва заҳираларини режалаштириш ва
уларни ишлаб чиқаришга татбиқ этишни билиши;
замонавий ахборот технологиялари тизимини яратиш ва улардан
фойдаланиш билан боғлиқ бўлган ишлаб чиқариш жараёнлари
мониторинги ва сифатини баҳолаш усуллари ва механизмларини ишлаб
чиқишни билиши;
атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва меҳнат хавфсизлиги талабларига
мос келиши борасида ишлаб чиқариш жараёнларини назорат қилишда
иштирок этишни билиши керак.
2. Яйлов экологияси ва менежмекнтидан Ўзбекистон шароитида
яйловлардан самарали фойдаланиш бўйича замонавий илмий-
тадқиқот йўналишлари талаби:
илмий, амалий тадқиқотлар олиб бориш, тажриба натижаларини
қайта ишлаш ва улар асосида илмий асосланган хулосалар чиқариш,
илмий мақолалар тайёрлаш ва таҳрир қилиш, илмий семинар,
конференция ва симпозиумларни ташкил этиш, ўтказиш, илмий
лойиҳаларни ишлаб чиқиш кўникмаларига эга бўлиши;
яйловлар
ва
пичанзорлардан
самарали
фойдаланиш
учун
Қоракўлчилик ИТИ олимлари томонидан яратилган қора саксаул, изен,
кейреук, терескен, комфорасма, шувоқ, чогон, олабута, қўнғирбош,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
12
астрагал, эркак ўт каби қурғоқчиликка ва шўрга чидамли ўсимликлар
уруғчилигини кўпайтириш;
яйлов ерларида илмий, амалий тадқиқотларни ўтказиш, тажриба
натижаларини таҳлил қилиш ва улар асосида илмий асосланган хулосалар
чиқариш, илмий янгиликларни кашф этиш;
давлат, нодавлат ва нотижорат ташкилотлари томонидан эълон
қилинган лойиҳаларда иштирок этиш учун лойиҳа тайёрлаш
малакаларига эга бўлиши;
чўл, ярим чўл, пастки адир минтақалар яйловлари барпо қилишда
экин майдонларини кенгайтириш (АҚШ, Хитой ва бошқа давлатлар
тажрибасидан фойдаланиш). Ўсимликларнинг экологиясидан (гипсофит,
галофит, ксерофит (суккулентлар ва склерофитлар) псаммофит) келиб
чиқиб ушбу ўсимликлар яйлов майдонларини барпо этиш лойиҳаларини
ишлаб чиқиш;
илмий мақолалар, маърузалар, рисола, ўқув адабиётлар тайёрлаш ва
таҳрир қилиш, ўтказилаётган тадқиқотлар мавзуси бўйича илмий
шарҳларни ишлаб чиқиш, рефератлар ва библиографияларни тузиш;
илмий адабиётлар ва интернет тармоғида энг янги илмий,
конструкторлик, технологик ва эксплуатацион ютуқлар ҳақидаги
маълумотларни мақсадга йўналган ҳолда қидириш ва топиш;
яйлов экологияси ва менежменти бўйича илмий лойиҳаларни ишлаб
чиқиш, ечилаётган илмий муаммолар ва топшириқларнинг консептуал ва
назарий моделларини ишлаб чиқиш;
электрон (э-леарнинг), мобиль (м-леарнинг), масофавий ахборот
технология ва ўқув-методик мажмуаларни мукаммал ўзлаштириш;
илмий маҳорати ҳамда малакасини мунтазам ошириб бориш.
3. Яйлов экологияси ва менежмекнтидан Ўзбекистон шароитида
яйловлардан самарали фойдаланиш бўйича замонавий амалиётлар
талаби:
Илмий амалиёт назарий билимларни мустаҳкамлаш ва амалий (ишлаб
чиқариш) жараёнлари билан уйғунлаштириш, тегишли амалий
кўникмалар, компетенциялар ва малакаларни шакллантириш ва тажриба
орттиришга қаратилади. Бунда:
яйловлар ҳосилдорлиги ва юкламасини аниқлаш;
яйлов ерларининг шўрланиш даражаларини электрокондук-торометр
усулида аниқлаш;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
13
маданий яйловлар барпо қилиш учун майдон ажратишни ҳисоблаш ва
мелиоратив баҳолаш;
суғориладиган маданий яйлов ўсимликларини суғориш тартибларини
аниқлаш;
яйлов экологияси, деградацияси, чўлланиш ҳолатларини баҳолаш ва
уларни тиклаш тадбирларини бошқариш;
яйловларда чорва молларини боқишда яйловлардан алмашлаб
фойдаланишни бошқариш ва жараёнларини такомиллаштириш;
яйловлардан самарали фойдаланиш учун замонавий технологияларни
қўллаш;
ишлаб чиқариш жараёнлари ва агротехник тадбирларни бажарилиш
сифатини назорат қилиш;
Қизилқумнинг ноқулай тупроқ-иқлим шароитларида кўчувчан
қумларни ушлаб қолиш ва ўша муҳитда бошқа эфемер-эмероидли
ўсимликлар учун ўсиш шароитини яратишда ихотазорлар барпо қилиш
учун буталар (саксовуллар, черкезлар, жузғун, кандимлар) билан
биргаликда ярим буталар (чугон, кейреуқ терескен) аралашмасидан
иборат технологияни ишлаб чиқиш.
пастки адирларда ёки ярим чўлларда қишлоқ хўжалигида
фойдаланиш учун маҳаллий минераллашган сув манбаларидан
фойдаланиб, қурғоқчилик ва шўрга чидамли донли (оқ жўхори, амарант,
киноа, бурчоқ, нўхат, кўк нўхат, тариқ ва унинг турлари, африка тариғи
(қўноқ)), мойли (махсар, зиғир, кунжут, кунгабоқар, рапс, хантал), ем-
хашак ўтлар (беда, қизил себарга, қашқарбеда, судат ўти, баргак, кўп
йиллик мастак, вика), техник экинлар (кандир, индигофера, канакунжут),
мевали ва манзарали бута-дарахтлар (бодом, нон жийда, гужум, наъматак,
тут) каби экинлар майдонини барпо этиш.
узоқ муддатли яйлов агрофитоценозларини яратиш технологиясини
ишлаб чиқиш ва такомиллаштириш.
чўл минтақасида турли даражаларда шўрланган ерлар ва маҳаллий
минераллашган сув манбаларидан фойдаланиб, озуқабоп галофит
ўсимликларни етиштириш орқали чўлда озуқа ишлаб чиқаришни
жадаллаштириш.
яйловлардан самарали фойдаланиш учун яйловлар алмашинувини
хорижий тажрибалар асосида қайта тузиш ва чорвадорлар томонидан
ҳайвонларни яйловларда бўлак (загон) усулда боқиш жараёнини назорат
қилиш.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
14
Фойданилган адабиётлар:
1. М.Блауг Тҳе Метҳодологй оф Еcономиcс ор ҳоw еcономистс ехплаин
Cамбридге Университй Пресс 1992-416 п.;
2. Е.П.Церков Экономиcҳеские проблемы эффективного исползованийа
естественных кормовых угодий в неcҳерноземной зоне российской
федерации. // Афтореферат. – Санкт-Петербург.: – 1995 г. стр-42.;
3 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019-йил 16-майдаги ПҚ–
4327-сонли “Йайловлардан самарали фойдаланисҳ ва уларни муҳофаза
қилисҳ тизимини такомилласҳтирисҳ тоъғрисида”ги қарори.
4 Йусупов С. “Йайловлардан оқилона фойдаланисҳ ва уларни муҳофаза
қилисҳ муаммолари” // Аграр фанлар, 2020, №3.
3.Z.Kazakova,
I.Isrofilova,
“Chorvachilik
tarmog‘ini
rivojlantirishda
islohatlarning
tutgan
o‘rni”.,
Международная
научно-практическая
конференция. 14-15 октября. 2021 г
4. Ш.К.Нарбаев. Яйловлардан фойдаланиш тизимини шакллантиришнинг
ташкилий-иқтисодий асосларини такомиллаштириш (Қорақалпоғистон
Республикаси материаллари мисолида). // Авфтореферат. – Тошкент.: -
2018 й. – 29 бет.
5.Тангиров А. Чул-яйлов чорвачилигида хужалик юритиш шакллари. //
“Агроилм”, №2(40), 2016. - 25-27 б.
6. https://lex.uz
7,https://stat.uz/uz/
8.https://uzbekipaksanoat.uz/uz/
