ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
189
SILIKAGEL NAMLIKNI YUTUVCHI AJOYIB MODDA
M.H.Raxmonberdiyeva
Namanagan davlat texnika universiteti doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15754240
Anotatsiya.
Silikagel amorf kremniy dioksididan iborat,eng yahshi
namlikni yutuvchi modda bo’lib, o’zining yuqori samaradorligi va qayta tiklanish
imkoniyati bilan ajralib turadi. Boshqa namlikni yutuvchi moddalar ham bor
ammo qattiq modda emas saqlash sharoiti ham cheklangan.Silikagel kichik
bo’lishiga qaramay juda foydalidir. U mahsulotingizni namlikdan
saqlaydi,saqlash muddatini uzaytiradi va sifatini saqlab qolishligiga yordam
beradi.
Kalit so'zlar.
Silikagel (SiO₂·nH₂O), natriy silikat, suvli shisha, qizdirish,
g‘ovakli,namlik,amorf,kobalt xlorid,filtir.
Silikagel namlikni yutuvchi (adsorbsiyalovchi) xususiyatga ega ajoyib
quriyuvchi (desikant) modda hisoblanadi.Odatda mayda donador yoki
granulalar shaklida bo’ladi. Namlik yutish xususiyati o’zidan 30-40 % gacha
namlikni o’ziga yuta oladi. Laboratoriyada havo quritgich sifatida ishlatiladi.
Eng keng tarqalgan qurituvchi silikagel, inert, toksik bo'lmagan, suvda
erimaydigan oq rangli qattiq moddadir. Silikagel – bu kuchli adsorbent bo‘lib,
havodagi namlikni o‘ziga tortish xususiyatiga ega amorf kremniy dioksiddir
(SiO₂·nH₂O). Sanoatda keng qo‘llaniladi: Bu sohalar elektronika, dori-darmon,
oziq-ovqat va charm mahsulotlarini qadoqlashda namlikdan himoya qilish
uchun ishlatiladi. Qayta ishlatish mumkin: Silikagel qizdirish (120–150°C) orqali
quritilib, yana namlikni yutish xususiyatiga ega bo‘ladi. Namlik darajasini
ko‘rsatadigan indikatorli turlari mavjud: masalan, kobalt xlorid bilan bo‘yalgan
silikagel quruq holatda ko‘k, nam holatda pushti rangga aylanadi. Kimyoviy
jihatdan inert va zaharli emas (lekin iste’mol qilish mumkin emas), bu esa uni
xavfsiz texnik materialga aylantiradi. Yuqori g‘ovaklilik va yuzasi katta
bo‘lganligi sababli, juda kichik miqdorda ham katta hajmdagi namlikni yuta
oladi.
Silikagel sanoatda maxsus texnologiyalar asosida ishlab chiqiladi. Unga
bo’lgan talab va ehtiyoj yuqori bo’lganligi bois yiliga tonnalab ishlab
chiqarilmoqda. Silikagel ishlab chiqarishda asosiy hom
ashyo bu natriy silikat
(Na₂SiO₃) – suvli shisha deb ham ataladi. Bu modda quyidagi reaktsiya orqali
tayyorlanadi:
Kremniy dioksid (qum) + natriy gidroksid → natriy silikat + suv
Natriy silikat eritmasi kislotali muhit bilan aralashtiriladi. Odatda sulfat
kislotasi (H₂SO₄) ishlatiladi:
Bu reaksiya natijasida silikagel (SiO₂·nH₂O) hosil
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
190
bo‘ladi. Bu shilimshiq, yarim qattiq modda.
Hosil bo‘lgan gel ichida qolgan tuzlar
masalan, Na₂SO₄ yuvib tashlanadi. Bu jarayon toza suv yordamida amalga
oshiriladi.
Gel bir necha soat yoki kun davomida qattiqlashadi. Bu jarayonda u
o‘zining g‘ovakli tuzilmasini shakllantiradi.
gel quritiladi. Quritish harorati va
bosimiga qarab turli xil silikagel turlari olinadi. Oddiy silikagel 60-120 °C da
quritiladi .Faollashtirilgan silikagel - yuqori harorat va maxsus sharoitda
quritiladi
Quritilgan silikagel maydalanib, zarrachalar (granulalar) holiga keltiriladi.
So‘ngra u filtr paketlarga yoki kichik sumkachalarga qadoqlanadi (odatda
“Do
not eat”
degan yozuv bo’ladi). Rangli indikatorlar qo‘shish: Masalan, kobalt
xlorid qo‘shilib, gel namlikka sezgir bo‘ladi (quruq holatda ko‘k, ho‘l holatda
pushti holatga o’tadi) Bu esa uni qanday holatda ishlatishimizda yordamchi
bo’ladi. Faollashtirish yuqori haroratda qo‘shimcha ishlov berilib, adsorbsiya
qobiliyati oshiriladi.
Mahsulotlarni quritishda qurutuvchi agent hisoblanadi. Mahsulotlarni
quruq saqlashi ko’plab soxalarda ishlatilishiga keng yo’l ochib beradi.Mahsulot
namligini yutib moddalar sifati va mahsulot xavfsizligini ta’minlashi muhim
ahamyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov, A. A. Kimyo va atrof-muhit: sanoatda qo‘llaniladigan sorbentlar.
Toshkent: Fan nashriyoti. (2018).
2. Tojiboyev, B. TUmumiy kimyo. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti
nashriyoti. . (2020).
3. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi Dori vositalarining
saqlanishi bo‘yicha uslubiy qo‘llanma. (2019).
4. Callister, W. D. Materials Science and Engineering: An Introduction. Wiley.
(2014).
5. Iler, R. K. (The Chemistry of Silica: Solubility, Polymerization, Colloid and
Surface Properties, and Biochemistry. Wiley-Interscience (1979).
6. Silica Gel Product Data Sheet – https://www.sigmaaldrich.com
7.Britannica
Encyclopedia
–
Silica
Gel.
https://www.britannica.com/science/silica-gel
