ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
169
GENDER TENGLIGI. AYOLLARNING HUQUQLARI HAMDA
ULARNING JAMIYATDAGI OʻRNI
Amonova Umida Sharif qizi
Qashqadaryo viloyat Ma’muriy sudi,
Sudya katta yordamchisi
Berdax nomidagi QDU, 5-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15754164
Annotatsiya.
Ushbu maqola O‘zbekistonda gender tengligini ta’minlash,
ayollarning jamiyatdagi huquqlari va ularning o‘rnini Yangi O‘zbekiston
tamoyillari hamda yangilangan Konstitutsiya va qonunchilik hujjatlari asosida
chuqur tahlil qilishga bag‘ishlangan. Unda mamlakatda gender tengligiga
erishish yo‘lidagi erishilgan yutuqlar, mavjud muammolar va kelgusi ustuvor
vazifalar har tomonlama ko‘rib chiqiladi. Maqola, shuningdek, gender tengligi
borasidagi xalqaro tajribalarni o‘rganish va ularni O‘zbekiston sharoitlariga
tatbiq etish bo‘yicha tavsiyalarni ham o‘z ichiga oladi.
Аннотация.
Данная статья посвящена всестороннему анализу
обеспечения гендерного равенства, прав женщин и их роли в обществе в
Узбекистане на основе принципов Нового Узбекистана, обновлённой
Конституции и законодательных актов. В статье рассматриваются
достигнутые успехи, существующие проблемы и приоритетные задачи на
пути достижения гендерного равенства в стране. Кроме того, статья
включает рекомендации по изучению международного опыта в области
гендерного равенства и его применению в условиях Узбекистана.
Abstract.
This article is dedicated to an in-depth analysis of ensuring
gender equality, women's rights, and their role in society in Uzbekistan, based
on the principles of the New Uzbekistan, the updated Constitution, and
legislative acts. It examines the achievements, existing challenges, and future
priority tasks on the path to achieving gender equality in the country. The article
also includes recommendations on studying international experiences in the
field of gender equality and applying them to the context of Uzbekistan.
Kalit so‘zlar:
gender tengligi, ayollar huquqlari, jamiyatda ayollarning o‘rni,
Yangi O‘zbekiston, Konstitutsiya, qonunchilik, xalqaro tajriba, tavsiyalar
Ключевые слова:
гендерное равенство, права женщин, роль женщин
в обществе, Новый Узбекистан, Конституция, законодательство,
международный опыт, рекомендации
Keywords:
gender equality, women's rights, women's role in society, New
Uzbekistan,
Constitution,
legislation,
international
experience,
recommendations
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
170
O‘zbekistonda gender tengligi g‘oyasi uzoq tarixga ega bo‘lib, uning
shakllanishi va rivojlanishi jamiyatning turli bosqichlari bilan chambarchas
bog‘liq. Qadimgi davrlarda, hatto ayrim Markaziy Osiyo davlatlarida ayollarning
jamiyatdagi o‘rni ancha yuqori bo‘lganligi, ular davlat boshqaruvida va jamoat
ishlarida ishtirok etganliklari haqida ma’lumotlar mavjud. Masalan, Turon
malikasi To‘marisning harbiy jasoratlari bunga yorqin misol bo‘la oladi.
Sovet davrida gender tengligi siyosati davlat darajasida olib borildi.
Ayollarga ta’lim olish, mehnat qilish, siyosiy hayotda ishtirok etish uchun keng
imkoniyatlar yaratildi. Biroq, bu tenglik ko‘pincha rasmiy xarakterga ega bo‘lib,
an’anaviy qadriyatlar va stereotiplar saqlanib qolavergan. Ayollar ko‘pincha
ikkilamchi rol o‘ynagan, oilaviy majburiyatlar yukini bir o‘zlari tortishgan.
Mustaqillik yillarida O‘zbekiston gender tengligi masalasiga yangicha
yondashuvni shakllantira boshladi. Dastlabki yillarda asosiy e’tibor ayollarni
ijtimoiy himoya qilish, onalik va bolalikni qo‘llab-quvvatlashga qaratildi.
Keyinchalik, BMTning tegishli konvensiyalariga qo‘shilish bilan birga, gender
tengligini huquqiy va institutsional jihatdan mustahkamlashga qadamlar
qo‘yildi. Bu jarayonda, xususan, "Ayollar va erkaklar uchun teng huquqlar va
imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida"gi qonunning qabul qilinishi muhim ahamiyat
kasb etdi. Shu bilan birga, milliy mentalitet va an’anaviy qadriyatlarni hisobga
olgan holda gender tengligi siyosatini olib borishga urg‘u berildi, bu esa ushbu
masalaning o‘ziga xosligini belgiladi.
Yangi O‘zbekiston konsepsiyasi mamlakatni har tomonlama rivojlantirishga
qaratilgan keng ko‘lamli islohotlarni o‘z ichiga oladi. Bu tamoyillar gender
siyosatida ham o‘z aksini topgan bo‘lib, ayollarning jamiyatdagi o‘rnini
mustahkamlash va ularning huquqlarini ta’minlashga ustuvor ahamiyat beriladi.
Yangi O‘zbekiston quyidagi asosiy tamoyillar asosida gender tengligini
rivojlantirmoqda:
1.Inson qadri ustuvorligi
Har bir shaxsning, jumladan, ayollarning qonun oldida tengligi va ularning
shaxsiy qadr-qimmatini hurmat qilish asosiy prinsip sifatida belgilanadi. Bu,
gender stereotiplarini yo‘q qilish va ayollarning o‘z salohiyatini to‘liq ro‘yobga
chiqarishlariga sharoit yaratishni nazarda tutadi.
2.Sotsial adolat
Ayollarning ijtimoiy-iqtisodiy himoyasini kuchaytirish, ularning mehnat
bozorida teng imkoniyatlarga ega bo‘lishini ta’minlash, tadbirkorlikni qo‘llab-
quvvatlash va ijtimoiy yuklamalarni yengillashtirishga qaratilgan chora-
tadbirlar ko‘rilmoqda.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
171
3.Ochiqlik va shaffoflik
Gender tengligi borasidagi davlat siyosati ochiq va shaffof tarzda amalga
oshirilmoqda. Bu, jamiyatda gender masalalarini ochiq muhokama qilish,
mavjud muammolarni tan olish va ularni hal etish uchun jamoatchilik ishtirokini
ta’minlashni anglatadi.
4.Qonun ustuvorligi
Gender tengligini ta’minlashda qonun ustuvorligi asosiy tamoyil
hisoblanadi. Barcha huquqiy hujjatlar va ularning ijrosi ayollar va erkaklar
o‘rtasidagi tenglikni kafolatlashga qaratilgan bo‘lishi lozim.
Ushbu tamoyillar asosida O‘zbekistonda gender siyosati yangi bosqichga
ko‘tarilmoqda. Ayollarning siyosiy qaror qabul qilish jarayonlarida ishtirokini
kengaytirish, xususan, parlament va mahalliy kengashlardagi vakillikni
oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Shuningdek, ayollarning ta’lim olish
imkoniyatlarini kengaytirish, ularning kasbiy ko‘nikmalarini rivojlantirish va
raqamli texnologiyalardan foydalanish ko‘nikmalarini oshirish ham muhim
yo‘nalishlardan biridir.
2023-yilda yangi tahrirda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi gender tengligi tamoyillarini yanada chuqurroq mustahkamladi
va ayollar huquqlarini kafolatlashda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat
qilmoqda. Yangi Konstitutsiyada ayollar va erkaklar uchun teng huquqlar va
imkoniyatlar to‘g‘risidagi alohida moddalar kiritilgan bo‘lib, bu mamlakatning
gender tengligiga sodiqligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Asosiy kafolatlar
Ayollar va erkaklar teng huquqlarga ega bo‘lishi;
Davlat barcha fuqarolarga jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi,
e’tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar, teng huquq va imkoniyatlarni
kafolatlashi;
Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllari taqiqlanishi;
Har kimning mehnat qilish, erkin kasb tanlash, adolatli mehnat
sharoitlariga ega bo’lish huquqi kafolatlanishi, bunda ayollar uchun alohida
himoya mexanizmlari nazarda tutilishi;
Onalik va bolalik davlat tomonidan muhofaza qilinishi, ayollarga
homiladorlik va tug’ish ta’tillari berilishi, bolali ayollar uchun qulay mehnat
sharoitlari yaratilishi.
Yangi Konstitutsiyaning 19-moddasida belgilanganidek, O‘zbekiston
Respublikasida barcha fuqarolar teng huquq va erkinliklarga ega bo‘lib, jinsi,
irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
172
mavqeidan qat’i nazar, qonun oldida tengdir. Bu modda gender tengligining
asosiy tamoyilini mustahkamlaydi. Bundan tashqari, 58-modda bevosita ayollar
va erkaklar teng huquqlarga ega ekanligini belgilaydi. Bu modda ayollarning
siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va boshqa sohalardagi huquq va
erkinliklarini to‘liq amalga oshirishlari uchun huquqiy asos yaratadi. Yangi
Konstitutsiya, shuningdek, gender zo‘ravonligining oldini olish va unga qarshi
kurashish bo‘yicha davlat majburiyatlarini ham kuchaytiradi.
Ushbu konstitutsiyaviy kafolatlar O‘zbekistonda gender tengligini huquqiy
jihatdan mustahkamlashda yangi bosqichni boshlab berdi. Ular kelgusida qabul
qilinadigan barcha qonun hujjatlari uchun asos bo‘lib xizmat qiladi va gender
siyosatining ustuvor yo‘nalishlarini belgilab beradi.
Yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasida belgilangan gender tengligi
tamoyillarini amalga oshirish maqsadida, so‘nggi yillarda bir qator muhim
qonunchilik hujjatlari qabul qilindi va amaldagi qonunlarga o‘zgartirishlar
kiritildi. Bu o‘zgarishlar ayollarning huquqlarini himoya qilish, ularning
jamiyatdagi mavqeini oshirish va gender tengligini ta’minlashga qaratilgan.
Eng muhim qonun hujjatlaridan biri "Ayollar va erkaklar uchun teng
huquqlar va imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida"gi qonundir. Ushbu qonun
gender tengligini ta’minlashning huquqiy asoslarini belgilaydi, davlat organlari,
fuqarolik jamiyati institutlari va fuqarolarning bu boradagi majburiyatlarini
aniqlaydi. Qonun ayollarga nisbatan kamsitishlarning oldini olish, gender
ekspertizasini joriy etish va gender statistikasi tizimini takomillashtirish kabi
masalalarni o‘z ichiga oladi. "Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquqlar va
imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida"gi qonun (2019) Gender tengligini huquqiy
jihatdan mustahkamlovchi asosiy qonun. Kamsitishlarning oldini olish, teng
imkoniyatlar yaratish, gender ekspertizasi va statistikasini rivojlantirishni
nazarda tutadi. "Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish
to‘g‘risida"gi qonun (2019) Ayollarga nisbatan zo‘ravonlikning barcha
shakllarining oldini olish va jabrlanganlarni himoya qilish mexanizmlarini
belgilaydi. Bu, himoya orderlarini joriy etish, zo‘ravonlik qurbonlariga yordam
markazlarini tashkil etish kabilarni o‘z ichiga oladi. "Mehnat kodeksi"ga
kiritilgan o‘zgartirishlar. Ayollarning mehnat huquqlarini himoya qilish, ularning
mehnat sharoitlarini yaxshilash, masofaviy ishlash va moslashuvchan grafiklar
yaratish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan. Bu, ayollarning iqtisodiy
faolligini oshirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, jinoyat va ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi qonunlarga ham
gender zo‘ravonligi uchun javobgarlikni kuchaytiruvchi o‘zgartirishlar kiritildi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
173
Davlat dasturlari doirasida ayollarning tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-
quvvatlash, ularga imtiyozli kreditlar ajratish bo‘yicha choralar ko‘rilmoqda. Bu
qonunchilik hujjatlari gender tengligini nafaqat qonuniy, balki amaliy jihatdan
ham ta’minlashga qaratilgan kompleks yondashuvni ifodalaydi.
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida ayollarning
jamiyatdagi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy o‘rni sezilarli darajada oshmoqda. Bu
jarayon davlatning maqsadli siyosati va fuqarolik jamiyati institutlarining
faolligi bilan qo‘llab-quvvatlanmoqda.
Bu o‘zgarishlar O‘zbekistonda ayollarning nafaqat huquqiy, balki amaliy
jihatdan ham jamiyatning barcha jabhalarida teng ishtirok etishlarini
ta’minlashga xizmat qiladi. Biroq, bu yo‘nalishda hali qilinishi kerak bo‘lgan
ishlar ko‘p. Jumladan, ba’zi sohalarda ayollarning vakilligini oshirish, ularning
rahbarlik lavozimlariga ko‘tarilishiga to‘sqinlik qiluvchi omillarni bartaraf etish
muhim vazifalardan hisoblanadi.
Gender tengligini ta’minlash borasida xalqaro tajribani o‘rganish
O‘zbekiston uchun juda foydali bo‘lib, bu jarayonda samarali mexanizmlarni
o‘zlashtirish va mavjud muammolarni hal etishda yangi yondashuvlarni qo‘llash
imkonini beradi. Skandinaviya davlatlari (Shvetsiya, Norvegiya, Finlyandiya)
gender tengligi bo‘yicha eng ilg‘or tajribalarga ega bo‘lib, ularning tajribasi
O‘zbekiston uchun muhim dars bo‘lishi mumkin.
Skandinaviya tajribasi asosida tavsiyalar:
Genderga sezgir byudjetlashtirishni joriy etish: Davlat byudjetini
shakllantirishda gender aspektlarini hisobga olish, ya’ni byudjet resurslari
ayollar va erkaklar ehtiyojlari va huquqlari tengligini ta’minlashga qanchalik
xizmat qilayotganini baholash.
Onalik va otalik ta’tillari siyosatini takomillashtirish: Erkaklarning bolalar
tarbiyasidagi ishtirokini rag‘batlantirish maqsadida otalik ta’tillarini joriy etish
yoki kengaytirish. Bu ayollarning ishga qaytishini osonlashtiradi va oilaviy
majburiyatlarni teng taqsimlashga yordam beradi.
Genderga oid ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilishni kuchaytirish: Gender
tengligini ta’minlash bo‘yicha siyosat samaradorligini baholash uchun
muntazam va tizimli ravishda jinsi bo‘yicha ajratilgan statistik ma’lumotlarni
to‘plash va tahlil qilish.
Ta’limda gender stereotiplarini bartaraf etish: Maktab darsliklari va o’quv
dasturlarida gender stereotiplarini tahlil qilish va ularni bartaraf etish,
o’quvchilarga gender tengligi g’oyalarini singdirish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
174
O‘zbekiston nafaqat Skandinaviya tajribasidan, balki Osiyo mintaqasidagi
ayrim davlatlarning tajribasidan ham o‘rnak olishi mumkin. Jumladan, Singapur
va Janubiy Koreya kabi davlatlarning ayollar tadbirkorligini qo‘llab-quvvatlash
va ularning texnologiya sohasidagi ishtirokini oshirish bo‘yicha tajribalari
O‘zbekiston uchun foydali bo‘lishi mumkin. Shuningdek, BMT Xotin-qizlar
Tashkiloti (UN Women), BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP) kabi xalqaro
tashkilotlar bilan hamkorlikni chuqurlashtirish, ularning tajribalari va
ekspertizalaridan foydalanish ham gender tengligini rivojlantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, Yangi O‘zbekistonda gender tengligini ta’minlash va
ayollarning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlash borasida keng ko‘lamli va tizimli
ishlar amalga oshirilmoqda. Yangi tahrirdagi Konstitutsiya va qabul qilingan
qonunchilik hujjatlari bu yo‘nalishdagi islohotlar uchun mustahkam huquqiy
asos yaratdi. Ayollarning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotdagi ishtiroki
sezilarli darajada oshdi, biroq hali qilinishi kerak bo‘lgan ishlar ko‘p. O‘zbekiston
gender tengligiga erishish yo‘lida qat’iy qadamlar tashlamoqda va bu jarayon
mamlakatning barqaror rivojlanishi hamda inson qadrini yuksaltirishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 01.05.2023 yil;
2.
“Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar
kafolatlari to‘g‘risida”gi O’zbekiston Respublikasining 02.09.2019 yildagi 562-
sonli qonuni;
3.
“Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi
O’zbekiston Respublikasining 02.09.2019 yildagi 561-sonli qonuni;
4.
O’zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to’g’risidagi kodeksi,
01.04.1995 yil.
