ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
195
TASVIRIY SAN’AT ORQALI BOLALARDA FIN MOTORIKANI
RIVOJLANTIRISH
Ermurodov Dilmurat Xushvaktovich
Qarshi shahar 12-umumiy o’rta ta’lim maktabi
“Tasviriy san’at va chizmachilik” fani o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15791256
Annotatsiya.
Ushbu tezisda boshlang‘ich ta’lim jarayonida tasviriy san’at
mashg‘ulotlarining o‘quvchilarda fin motorika ko‘nikmalarini shakllantirishdagi
o‘rni yoritiladi. Fin motorikaning rivojlanishi bolaning idrok jarayonlari,
tafakkur faoliyati va yozuvga tayyorgarligi bilan bevosita bog‘liqligi asoslab
ko‘rsatilgan. Shuningdek, bolalar ijodiy faoliyatida qo‘llaniladigan zamonaviy
metodik yondashuvlar va ularning psixologik-pedagogik afzalliklari tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
fin motorika, tasviriy mashg‘ulotlar, koordinatsiya,
psixomotor rivojlanish.
Boshlang‘ich maktab ta’limi shaxs kamolotining poydevorini qo‘yadigan eng
muhim bosqich hisoblanadi. Bu davrda bola nafaqat bilim oladi, balki psixologik
va fiziologik qobiliyatlari ham shakllanadi. Shu jumladan, fin motorika faoliyati
— ya’ni barmoq va kaft mushaklarining aniq va muvofiqlashgan harakati —
o‘quv jarayonining muhim komponentlaridan biridir.
Asosiy qism
Fin motorikaning rivojlanishida tasviriy faoliyatning alohida afzalligi
shundaki, u bolada harakat va fikrning bir butun jarayon sifatida shakllanishini
ta’minlaydi. Masalan, rasm chizish paytida bola avvalo ichki obraz yaratadi,
keyin uni qog‘ozga tushirish uchun barmoqlari va bilagini muvofiqlashtiradi. Bu
harakatlar bolada fazoviy idrok, diqqatni jamlash, qat’iyatlilik sifatlarini
rivojlantiradi.
Pedagogik tajriba ko‘rsatadiki, kichik yoshdagi bolalar bilan
mashg‘ulotlarda bosqichlilik tamoyili muhim ahamiyatga ega. Dastlab sodda
shakllar chizish, qalin chiziqlar bo‘yicha qo‘llarni yuritish, bo‘yoqlar bilan ishlash
o‘rgatiladi. Keyinchalik murakkab geometrik kompozitsiyalar yaratish,
shakllarni mustaqil to‘ldirish va detalni ko‘paytirish kabi topshiriqlar qo‘shiladi.
Bu bosqichma-bosqich murakkablashuv bolaning psixomotor rivojini izchil
qo‘llab-quvvatlaydi.
Sinfda tasviriy san`at mashg‘ulotlarini tashkil etishda turli amaliy shakllar
qo‘llaniladi:
Kontur bo‘yicha bo‘yash — qo‘lning barqarorligini mustahkamlash
va koordinatsiyani oshirish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
196
Elementar shakllarni ketma-ket chizish — harakat ritmini va
tafsilotga e’tiborni shakllantirish.
Mozaika qo‘yish — barmoqlarning sezgirligini oshirish va mayda
harakatlarni mukammallashtirish.
Yelimlash va kesish — qo‘l va ko‘z koordinatsiyasini rivojlantirish,
mustaqil ish ko‘nikmalarini shakllantirish.
Bu faoliyatlar yozuvga tayyorgarlik jarayonida alohida ahamiyatga ega
bo‘lib, bolani charchashsiz, tabiiy tarzda harf shakllarini chizishga tayyorlaydi.
Shu sababli ko‘plab metodik ishlanmalarda yozuv oldi tayyorgarlik jarayonining
ajralmas qismi sifatida tasviriy mashg‘ulotlar alohida ajratiladi.
Shuningdek, tasviriy san’at bolada emotsional muvozanat va ijodiy ishtiyoq
uyg‘otadi. Bola rasm chizayotganda u ruhiy bosimdan xalos bo‘ladi, o‘zini erkin
ifodalashga o‘rganadi. Bu jarayon bolaning o‘ziga ishonchini oshiradi, uni
mustaqil qaror qabul qilishga rag‘batlantiradi.
Bugungi kunda pedagogik tajribada zamonaviy texnologiyalar ham faol
qo‘llanilmoqda. Interaktiv doskalar, planshetlar, multimedia vositalari orqali
bolalar tasviriy san`at faoliyatini ko‘proq zavq bilan bajaradi. Masalan,
planshetda barmoq yordamida rasm chizish bolaning qo‘l mushaklarini nozik
boshqarish qobiliyatini oshiradi va raqamli ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Fin motorika rivoji nafaqat yozuv va san’at, balki nutq faoliyati bilan ham
bevosita bog‘liq. Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, qo‘l barmoqlarining
mushak faoliyati rivojlagan bolalarda so‘z boyligi, gap tuzish qobiliyati va ifoda
aniqligi yuqori bo‘ladi. Shuning uchun mashg‘ulotlarni rejalashtirishda bolaning
individual rivojlanish sur’ati va qobiliyatlari hisobga olinishi lozim.
Pedagogik amaliyotda ko‘rgazmali materiallar va maxsus moslamalar
(sensorli kartochkalar, bo‘yoqli shtampalar, mozaika to‘plamlari) ishlatilsa,
jarayon qiziqarli va samarali bo‘ladi. Bu vositalar bolaning qiziqishini oshiradi,
mashg‘ulotni tabiiy va interaktiv shaklga keltiradi.
Shu bilan birga, mashg‘ulotlarning tarbiyaviy ahamiyati ham alohida
ta’kidlashga loyiq. Bola o‘zi yaratgan shakl va rasmlar orqali atrofdagi
voqealarga, odamlar va hayvonlarga, tabiatga nisbatan o‘z qarashini ifodalaydi.
Bu esa bola shaxsiyatining barkamol rivojlanishiga xizmat qiladi.
Tasviriy san’at mashg‘ulotlarining fin motorika shakllanishidagi
samaradorligini oshirish uchun mashg‘ulotlar ko‘p qirrali metodik yondashuv
asosida tashkil etilishi zarur. Jumladan, rasm chizish va bo‘yash mashg‘ulotlari
bilan bir qatorda bolalarning qiziqishini oshiruvchi ijodiy o‘yinlar, kichik
loyihalar va amaliy mashqlar qo‘llanishi maqsadga muvofiq. Masalan, “Qalam
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
197
izidan rasm yaratish” mashqi bolani oddiy shakldan murakkab kompozitsiya
tuzishga o‘rgatadi, bunda barmoq harakati aniq va muvofiqlashtirilgan bo‘lishi
talab etiladi.
Shuningdek, tasviriy faoliyatda turli tekstura va materiallardan foydalanish
— rangli qog‘oz, mato, plastmassa detallari, plastilin — bolalarda barmoq
sezgirligini kuchaytiradi, qo‘l mushaklari va bilakning barqarorligini oshiradi.
Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, qo‘l bilan turli materiallarni ishlash
bolada mayda motor ko‘nikmalar bilan birga sensor koordinatsiya va predmetni
fazoviy idrok etish qobiliyatini rivojlantiradi.
Xulosa
Tasviriy san’at faoliyati boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida fin motorika
shakllanishining eng qulay va samarali shakllaridan biridir. Bu mashg‘ulotlar
nafaqat qo‘l harakati aniqligini rivojlantiradi, balki bola tafakkuri, idroki, hissiy
holati va ijodiy qobiliyatini ham kengaytiradi. Shu bois boshlang‘ich ta’lim
tizimida tasviriy san’at darslarini metodik jihatdan puxta rejalashtirish va
psixomotor rivojlanish vazifalarini chuqur o‘ylab integratsiyalash dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
Kelajakda ushbu yo‘nalishda maxsus amaliy mashg‘ulotlar to‘plami,
diagnostika mezonlari va sinfda qo‘llash uchun multimodal resurslar ishlab
chiqilishi pedagogik tajribaga sezilarli yangilik olib kiradi.
Adabiyotlar ro`yxati:
1.
Jabborova Z.N. Boshlang‘ich maktabda fin motorikani rivojlantirish
asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
2.
Qodirova N. Tasviriy san’at va bolalar psixologiyasi. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2019.
3.
Karimova D. Maktabgacha yoshdagi bolalarda chizmachilik faoliyati. –
Samarqand: Ziyo, 2021.
4.
Montessori M. Bola va metod. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2016
