ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
65
SINTAGMATIK MUNOSABAT
Sharipova Firuza Mehriddinovna
Navoiy davlat universiteti 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15754878
Annotatsiya
Ushbu maqolada sintagmatik munosabat tushunchasi, uning til va nutqdagi
ifodalanishi, asosiy turlari va o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Muallif F. de
Sossyur va boshqa tilshunoslarning fikrlariga tayanib, sintagma va sintagmatik
munosabatlarning shakliy va mazmuniy jihatlarini hamda ularning gap va matn
tuzilishidagi ahamiyatini yoritib beradi. Shuningdek, teng va tobe munosabatlar,
sintaktik aloqa vositalari va sintagmatik munosabatlarning paradigmatik
munosabatlardan farqlari misollar orqali izohlanadi. Maqolada sintagmatika
asosida nutq birliklarining tartibli va mantiqiy bog‘lanishi kommunikativ
jarayon samaradorligiga qanday ta’sir qilishi ko‘rsatib o‘tiladi.
Kalit so’zlar:
Munosabat, Sintagma, Shakliy munosabat, Mazmuniy munosabat, Sintaktik
aloqa, Nutq, Til tizimi, Tobe munosabat, Teng munosabat, Paradigmatik
munosabat, Fikr ifodasi, Lisoniy birliklar
So‘zlar nutq jarayonida o‘zaro bog‘lanib, ketma-ketlik asosida munosabatga
kirishadi. Bu ketma-ketlik natijasida ikki element bir vaqtning o‘zida emas, balki
biridan keyin ikkinchisi talaffuz qilinadi. F. de Sossyur fikriga ko‘ra, bunday
ketma-ket joylashgan birliklarning bog‘lanishi
sintagma
deb ataladi. Sintagma
doimo kamida ikkita birlikning ketma-ket joylashuvi natijasida yuzaga keladi va
uning har bir a’zosi oldingi yoki keyingi birlikka nisbatan ma’lum qiymatga ega
bo‘ladi.
Sintagma ikki yoki undan ortiq birliklarning erkin bog‘lanishidan hosil
bo‘ladi. Ba’zi tilshunoslar sintagmatik munosabat faqat nutqqa xos deb
hisoblasalar, F. de Sossyur bu munosabatlar ham tilga, ham nutqqa taalluqli
ekanini ta’kidlaydi. Uning fikricha, sintagmaning tipik ko‘rinishi gap bo‘lsa ham,
uni faqat nutqqa xos deb cheklash to‘g‘ri emas.
Sintaktik birliklar
til tizimida yuqori darajadagi birlik sifatida shakl va
mazmunning birligidan tashkil topadi. Sintaktik birliklar o‘rtasidagi sintagmatik
munosabat ikki asosiy turga bo‘linadi:
1.
Shakliy sintagmatik munosabat
2.
Mazmuniy sintagmatik munosabat
Shakliy sintagmatik munosabat – bu sintaktik birliklarning shakl jihatidan
ketma-ket joylashuvi va bog‘lanishidir. An’anaviy tilshunoslikda “sintaktik
munosabat” (mazmuniy tomon) va “sintaktik aloqa” (shakliy tomon) atamalari
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
66
farqlanadi. Har bir shakliy sintagmatik munosabat ma’lum mazmuniy
sintagmatik munosabatni ham ifodalaydi, ya’ni ular shakl va mazmun
dialektikasini aks ettiradi. Masalan:
men keldim
sintaktik qurilmasi shakliy
jihatdan ega va kesim o‘rtasidagi bog‘lanish, mazmunan esa subyekt va predikat
munosabatini anglatadi.
Shakliy sintagmatik munosabat ikki xil bo‘ladi:
Teng munosabat (tenglanish):
O‘zaro teng maqomdagi birliklar bir xil
grammatik shaklda, bir xil sintaktik vaziyatda turadi va ko‘pincha bir xil
so‘roqqa javob bo‘ladi. Masalan:
Salim, Karim, Halim keldi
.
Tobe munosabat (tobelanish):
Bir birlik ikkinchisiga tobe bo‘ladi. Tobe
birlik hokim birlikning “bo‘sh o‘rinlari”ni to‘ldiradi, uning shakliy va mazmuniy
valentliklarini amalga oshiradi. Masalan:
moviy osmon
.
Sintaktik aloqa vositalari sifatida quyidagilar ajratiladi:
kelishik va egalik shakllari;
yordamchi so‘zlar;
ayrim holatlarda mustaqil so‘zlar (asosan olmoshlar);
gap va matnda so‘zlarning tartibi;
ohang.
So‘zlarning o‘zgarish paradigmasidan to‘g‘ri shaklni tanlash mazmun
farqlashda muhim rol o‘ynaydi:
Masalan,
Akamga kitob oldim
(kitob kim uchun?) va
Akamdan kitob
oldim
(kitobni kimdan?).
Sintagmatika
til birliklarining nutq jarayonida o‘zaro bog‘lanib, muayyan
tartibda kelishiga alohida e’tibor beradi. Bu munosabatlar doimiy ketma-ketlik,
mantiqiy va grammatik tartib asosida yuzaga chiqadi. Masalan:
Men iste’dodli farzand sifatida Vatanimning gullab-yashnayotgan
farzandiman.
Bu yerda birliklar nutqda “yotiq chiziqqa” joylashib, sintagmatik munosabatlarni
hosil qiladi.
Sintagmatik va paradigmatik munosabatlar o‘rtasidagi farqga ham to‘xtalish
lozim. Paradigmatik munosabat birliklarning bir-biri o‘rniga kelishi imkoniyati
bilan bog‘liq bo‘lsa, sintagmatik munosabat birliklarning bir qatorda, muayyan
ketma-ketlikda joylashuvi bilan bog‘liqdir.
Xulosa qilib aytganda
, sintagmatik munosabat – bu til birliklarining
nutqdagi o‘zaro mantiqiy va zaruriy bog‘lanishi bo‘lib, fikrni ifodalash,
mazmunni aniq yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi. Sintagmatik
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
67
munosabatlar reallashuvi natijasida gap va matn kabi nutq birliklari yuzaga
keladi va kommunikativ jarayon samaradorligini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Akramov Sh.. O’zbek tilining gap qurilishida to’ldiruvchi va hol[WPm]
valentlik aspektida. NDA. T.1997-yil.
2. Hojiyev A. O‘zbek tilida forma yasalishi. –T., 1977. 105-b.; Rahmatullayev Sh.
Hozirgi adabiy o‘zbek tili. – T., 2006. 77-b.
3. Ломтев Т. П. Структура предложения в современном русском языке. -
М., 1979, с. 49.
4. Ломтев Т. П. Структура предложения в современном русском языке. -
М., 1979, с. 51.
