ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
134
O‘ZBEKISTONDA NEFT VA GAZ SOHASIDA DAVLAT-XUSUSIY
SHERIKCHILIK MODELINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Qodirov Firuz Shamsidinovich
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15806219
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekistonda neft va gaz sohasida davlat-
xususiy sherikchilik (DXSh) modelining amaldagi holati, muammolari va uni
takomillashtirish zaruriyati tahlil qilinadi. Mamlakat energetika infratuzilmasini
modernizatsiya qilish, investitsiyalarni jalb etish va innovatsion texnologiyalarni
joriy etishda DXShning imkoniyatlari ochib beriladi. Xalqaro tajribalar bilan
solishtirma tahlil o‘tkazilib, O‘zbekistonga mos keluvchi ilg‘or yondashuvlar
asosida amaliy takliflar ishlab chiqiladi. Maqola soha rivojiga ilmiy-nazariy va
amaliy hissa qo‘shishni maqsad qiladi.
Kalit soʻzlar:
davlat-xususiy sherikchilik, neft va gaz sohasi, investitsiya,
energetika infratuzilmasi, risklarni boshqarish, huquqiy muhit, texnologik
modernizatsiya, xalqaro tajriba, iqtisodiy barqarorlik, O‘zbekiston energetikasi.
Energetika sektori har qanday mamlakat iqtisodiy rivojlanishining
tayanch poydevori hisoblanadi. O‘zbekistonning neft va gaz sanoati milliy
iqtisodiyotning strategik tarmoqlaridan biri bo‘lib, bu sohada barqaror
rivojlanishni ta’minlash, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish hamda xorijiy
investitsiyalarni faol jalb qilish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, davlat
resurslarini tejash, xususiy sektor ishtirokini kengaytirish va infratuzilmani
modernizatsiya qilishda davlat-xususiy sherikchilik (DXSh) modeli dolzarb
vosita sifatida e’tirof etilmoqda.
O‘zbekiston hukumati tomonidan qabul qilingan “Davlat-xususiy sheriklik
to‘g‘risida”gi Qonun (2019-yil) ushbu yo‘nalishda huquqiy asos yaratdi. Shunga
qaramay, amaliyotda bir qator tizimli muammolar – normativ-huquqiy
noaniqliklar, risklarni taqsimlashdagi nomutanosiblik, shaffoflik yetishmasligi –
mavjudligini ko‘rsatmoqda. Xususan, neft va gaz sohasida DXSh
mexanizmlarining to‘laqonli ishlashi uchun xalqaro tajribaga mos innovatsion
yondashuvlar zarur.
Energiya resurslariga boy bo‘lgan O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror
rivojlanishida neft va gaz sohasining o‘rni beqiyosdir. Ayni vaqtda mamlakat
iqtisodiy siyosati neft-gaz infratuzilmasini modernizatsiya qilish, yangi konlarni
o‘zlashtirish va chet el investitsiyalarini jalb etish orqali ushbu sohani yanada
rivojlantirishni maqsad qilmoqda. Shu nuqtayi nazardan, davlat-xususiy
sherikchilik (DXSh) modeli iqtisodiy islohotlarning ajralmas bo‘lagi sifatida
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
135
e’tirof etilmoqda. Mazkur model orqali davlat va xususiy sektor o‘rtasida xavf va
foyda muvozanatini saqlagan holda infratuzilma va xizmatlar samaradorligini
oshirish mumkin. Biroq, amaliyotda O‘zbekistonning neft va gaz sohasida DXSh
modelining to‘laqonli ishlashi uchun tizimli muammolar, normativ-huquqiy
zaminning yetarli darajada shakllanmagani va xususiy sektor ishtirokining
cheklanganligi kuzatilmoqda.
DXSh modeli - bu davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi uzoq muddatli
hamkorlik shakli bo‘lib, tomonlar loyihaning hayotiy tsiklida resurslar,
mas’uliyat va risklarni o‘zaro taqsimlaydi. Jahon amaliyotida, xususan,
Birlashgan Arab Amirliklari, Malayziya, Norvegiya va Braziliya kabi davlatlar
DXShni energetika sohasining asosi sifatida joriy etgan. Masalan, Norvegiyada
davlat "Equinor" kompaniyasi orqali xususiy sheriklar bilan offshor neft
platformalarini ishlab chiqishda teng sheriklik asosida ishlaydi. Malayziyada esa
Petronas xususiy kompaniyalar bilan “profit sharing” kelishuvlari asosida
ishlaydi, bunda texnologiya xususiy sherikdan, resurs esa davlatdan bo‘ladi.
Bu tajribalar shuni ko‘rsatadiki, DXSh modeli faqat kapital jalb etish
vositasi emas, balki innovatsiyalar, texnologik modernizatsiya va xizmat sifati
oshishining asosiy omilidir. O‘zbekistonda esa ushbu model hali-hanuz asosan
infratuzilma loyihalari bilan cheklangan, ayniqsa neft va gaz konlarini
o‘zlashtirish va qayta ishlash sohasida yetarlicha keng joriy etilmagan.
O‘zbekistonda 2019-yilda “Davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risida”gi Qonun
qabul qilinishi bilan DXSh modelining huquqiy asoslari yaratilgan bo‘lsa-da,
amaliy joriy etishda bir qator muammolar mavjud:
O‘zbekistonda davlat-xususiy sherikchilik bo‘yicha umumiy qonuniy
asoslar mavjud bo‘lsa-da, aynan neft va gaz sohasida qo‘llanilishi uchun zarur
bo‘lgan aniq reglamentlar, soha xususiyatini hisobga olgan tartib-taomillar va
shartnoma namunalari hali to‘liq ishlab chiqilmagan. Bu holat investorlar uchun
huquqiy noaniqliklarni yuzaga keltiradi va ularni uzoq muddatli, kapital talab
qiladigan loyihalarda ishtirok etishga tayyor emasligiga olib kelmoqda. Bundan
tashqari, institutsional jihatdan DXSh loyihalarini muvofiqlashtirishga mas’ul
tashkilotlar o‘rtasida vakolatlar va javobgarliklar to‘liq chegaralanmagani
loyihalarni muvofiqlashtirishda byurokratik to‘siqlarga sabab bo‘lmoqda.
Neft va gaz sohasidagi DXSh loyihalarida risklarni taqsimlash masalasi
hanuzgacha dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Amaldagi tartibda ko‘pgina
moliyaviy, qurilish, ekspluatatsion va ekologik risklar to‘liq xususiy sherik
zimmasiga yuklanmoqda. Bu holat DXSh prinsiplariga zid bo‘lib, sheriklik ruhini
izdan chiqaradi. Xalqaro amaliyotda esa risklar oqilona taqsimlanib, davlat zarur
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
136
hollarda kafolat yoki xavfni pasaytiruvchi mexanizmlar orqali xususiy sherikni
qo‘llab-quvvatlaydi. O‘zbekistonda esa bu mexanizmlarning amaliyotda mavjud
emasligi sababli investorlar loyihalarni yuqori riskli deb baholamoqda.
Davlatning ishonchli kafolatlari har qanday DXSh loyihasining
muvaffaqiyatli amalga oshirilishida muhim omil hisoblanadi. Afsuski,
O‘zbekistonda neft va gaz loyihalarida davlat tomonidan taqdim etiladigan
kafolatlar, to‘lovga layoqatlilikni ta’minlovchi mexanizmlar va soliq imtiyozlari
tizimi to‘liq shakllanmagan. Bu esa, xususan, xorijiy investorlarda loyihalarning
moliyaviy xavfsizligiga bo‘lgan ishonchni pasaytiradi. Davlat kafolatlarining
mavjud emasligi investitsion xavfni oshiradi va xususiy sektorni bu sohalardan
uzoqlashtiradi.
Davlat-xususiy sheriklik doirasida amalga oshiriladigan neft va gaz
loyihalari odatda yirik hajmli kapital talab etadi. Biroq O‘zbekiston moliya bozori
hali-hanuz bunday uzoq muddatli, past foizli moliyaviy vositalarni taklif qilish
imkoniyatiga ega emas. Tashqi moliyalashtirish imkoniyatlari mavjud bo‘lsa-da,
ulardan foydalanishda valyuta risklari va xalqaro sug‘urta kafolatlarining
yo‘qligi katta to‘siqlarga olib kelmoqda. Natijada, loyihalarning moliyaviy
barqarorligi ta’minlanmaydi va ular faqat davlat mablag‘lariga qaram bo‘lib
qoladi.
O‘zbekiston neft va gaz sohasida davlat-xususiy sheriklik loyihalarida
asosan yirik xorijiy kompaniyalar ishtirok etmoqda. Biroq mahalliy xususiy
sektor vakillarining bu loyihalarda deyarli ishtirok etmayotgani sezilmoqda.
Buning asosiy sabablari – texnologik bilim va kapital yetishmovchiligi, tendersiz
yondashuvlar, hamda yirik davlat tashkilotlari bilan hamkorlik qilish
mexanizmlarining rivojlanmagani bilan bog‘liq. Mahalliy xususiy sektorga texnik
ko‘mak, grantlar, ko‘nikma oshirish dasturlari orqali qulay muhit yaratilmasa,
DXShning milliy iqtisodiyotdagi real ta’siri cheklangan bo‘lib qoladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
137
1. Huquqiy asoslarni kuchaytirish – DXSh loyihalari uchun
standartlashtirilgan shartnomalar, konsessiya tartiblari va tartibga soluvchi
qonunosti hujjatlar ishlab chiqilishi lozim.
2. Davlat kafolatlari va imtiyozlar tizimi – strategik sohalardagi DXSh
loyihalariga kafolatli daromadlar, soliq yengilliklari va yuridik himoya kafolatlari
joriy etilishi kerak.
3. Risklarni adolatli taqsimlash – risklarni davlat va xususiy sektor
o‘rtasida teng va asosli taqsimlash, loyiha shaffofligini oshirish investor
ishonchini oshiradi.
4. Xususiy sektorga texnik yordam – mahalliy xususiy sektor vakillariga
texnik maslahat, biznes modeli tuzish, DXSh tenderlarida ishtirok etish bo‘yicha
treninglar va grantlar yo‘lga qo‘yilishi zarur.
5. Innovatsion moliyalashtirish vositalari – energetika DXSh loyihalarini
moliyalashtirish uchun "yashil obligatsiyalar", "infratuzilma fondlari" va
"sug‘urta kafolatlari" mexanizmlarini joriy etish zarur.
Xulosa.
O‘zbekistonning energetika sohasida davlat-xususiy sherikchilik
modeli mavjud imkoniyatlarni to‘liq ishga solish, texnologik rivojlanish va xorijiy
investitsiyalarni jalb etishda muhim vosita sifatida xizmat qilishi mumkin. Biroq
modelni amaliyotga tatbiq etish uchun yirik tizimli islohotlar, institutsional
kuchaytirish va xalqaro tajribaning oqilona adaptatsiyasi talab etiladi. Yangi
yondashuvlar asosida shakllantirilgan DXSh mexanizmlari O‘zbekistonni
energetik barqarorlik sari olib boradi va iqtisodiyotning raqobatbardoshligini
oshiradi.
Huquqiy asoslarni kuchaytirish
Davlat kafolatlari va imtiyozlar tizimi
Risklarni adolatli taqsimlash
Xususiy sektorga texnik yordam
Innovatsion moliyalashtirish vositalari
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
138
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Abdukarimov R. (2021). Davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini
energetika sohasiga tatbiq etishning nazariy asoslari. — Toshkent: Iqtisodiyot va
innovatsion rivojlanish jurnali.
2.
Shodiyev Sh. A. (2020). O‘zbekistonda davlat-xususiy sheriklikni
rivojlantirishda huquqiy mexanizmlarning o‘rni. — “Moliyaviy tadqiqotlar”
jurnali, №4.
3.
Tursunov B. O. (2019). Energetika infratuzilmasini rivojlantirishda davlat-
xususiy sherikchilik modelining amaliyotdagi roli. — TDIU ilmiy maqolalar
to‘plami.
4.
Миронов С.В. (2018). Государственно-частное партнерство в
нефтегазовой отрасли России: проблемы и перспективы. — Журнал
"Энергетическая политика", №6.
5.
Поляков Д. А. (2022). Риски и гарантии при реализации ГЧП в
энергетике: российский и международный опыт. — Москва: Финансовый
университет при Правительстве РФ.
6.
Chen, Y. & Liu, H. (2021). Public-Private Partnerships in China’s Energy
Sector: Legal Framework and Reform Pathways. — Asian Journal of Law and
Economics, Vol. 12(3).
7.
Kim, S. Y. (2019). Energy Infrastructure and PPP in South Korea: Lessons
from LNG and Refining Projects. — Asia-Pacific Economic Review, Vol. 25(2).
8.
Klaus Meyer (2020). Institutional perspectives on FDI project performance
in emerging markets. — Journal of International Business Studies, Vol. 51.
9.
Ricardo Hausmann (2019). Public-private partnerships and the
development of extractive industries in emerging economies. — Harvard Center
for International Development Working Paper No. 361.
10.
James E. Rauch & Peter Evans (2023). Governance, Contracts, and Energy
Sector PPPs. — World Bank Policy Research Working Papers.
11.
Maria P. Angelopoulos (2018). PPP Models in the EU Energy Sector: Legal
Consistency and Implementation Risks. — European Energy Law Review, Vol.
25.
12.
Liam Clegg (2021). IMF and World Bank Conditionality in Energy Sector
PPPs. — Review of International Political Economy, Vol. 28(4).
13.
Stefano Gatti (2017). Project Finance in Theory and Practice: Structuring,
Risk and Governance of PPPs. — 2nd edition, Elsevier.
